ΑΘΗΝΑ
15:15
|
09.12.2022
Ένας «Λευκός» στη σκακιέρα της Επανάστασης. Η επίσκεψη του Αλεξάντερ Αλιέχιν στην Οδησσό το 1918 έγινε η αφορμή για ένα γαϊτανάκι εξελίξεων.
Το μοιράζομαι:
Το εκτυπώνω

Η επίσκεψη του Αλεξάντερ Αλιέχιν στην Οδησσό το 1918 έγινε η αφορμή για ένα γαϊτανάκι εξελίξεων που συμπλέκουν εμβληματικές μορφές της αντεπανάστασης, τη δράση της Τσεκά και τις ικανότητες ελιγμών από τον σκακιστή που επρόκειτο να γίνει ο πέμπτος παγκόσμιος πρωταθλητής στην ιστορία του παιχνιδιού.

Πρόεδρος της Σκακιστικής Ένωσης της Αγίας Πετρούπολης την περίοδο που ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ο Μπόρις Μαλιούτιν συνελήφθη από τους Γερμανούς στο τουρνουά του Μάνχαϊμ το1914, για να ανταλλαχτεί ως αιχμάλωτος πολέμου δυο χρόνια αργότερα. Καντέτος, με το που θα ξεσπάσει η Οκτωβριανή επανάσταση θα βρεθεί στη δυναμική αντιπολίτευση των αντεπαναστατών.

Προεπαναστατικά υπηρέτησε στο ναυτικό, ενώ είχε και διοικητικά αξιώματα στην τσαρική διοίκηση. Τακτικός αρθρογράφος στην εφημερίδα του κόμματος, θα αναλάβει την αρχισυνταξία της όταν ο ηγέτης του, Πάβελ Μιλιούκοβ, θα καταφύγει στο Παρίσι. Δεν προκαλεί έτσι εντύπωση ότι φέρεται να ήταν ο συντονιστής της συνέλευσης του Ιασίου, πρωτεύουσας τότε της Ρουμανίας, όπου οι αντεπαναστατικές ρωσικές δυνάμεις, μαζί με τους ευρωπαίους και αμερικανούς συμμάχους τους, προσπαθούσαν να δουν πώς θα απομονώσουν τους Μπολσεβίκους. Οι αντιπρόσωποι της συνέλευσης προσυνεδρίασαν στην Οδησσό, και μετά το πέρας της πολλοί από αυτούς επέστρεψαν εκεί. Βρισκόμαστε ακόμα στον Νοέμβρη του 1918.

Παρόλο που ως σκακιστής ο Μαλιούτιν είχε κάποιες επιτυχίες, τόσο ως παίκτης όσο και ως παράγοντας, δεν θα αποτελούσε κάτι περισσότερο από μια υποσημείωση στον κύκλο των ξεσκολισμένων θιασωτών του βασιλικού παιχνιδιού αν η παρουσία του στην Οδησσό το 1918 δεν συνέπιπτε με την ταυτόχρονη παρουσία στο ίδιο μέρος ενός θρύλου, του Αλεξάντερ Αλιέχιν. Ένα πρόσφατο βιβλίο των εκδόσεων Elk and Ruby, που συστηματικά προωθούν τις έρευνες στον τομέα της σκακιστικής ιστορίας, εστιάζοντας στα τρία ταξίδια του Αλεξάντερ Αλιέχιν στην Οδησσό αναδεικνύει ζουμερές πλευρές της συνύπαρξης σκακιστικών και πολιτικών εξελίξεων. Πρόκειται για το έργο του Sergei Tkachenko Alekhine’s Odessa Secrets: Chess, War and Revolution.

Έτσι, τα Νέα της Οδησσού, σε άρθρο τους στα τέλη του 1918, περιγράφοντας ένα σιμουλτανέ που έδωσε ο Αλιέχιν, σχολίαζαν την παρουσία στο κοινό του Προέδρου της Σκακιστικής Ένωσης της Πετρούπολης. Και επιπροσθέτως αναγγέλλουν την κοινή τους συνύπαρξη σε ένα μπλάιντ σιμουλτανέ τις επόμενες μέρες. Ξεπερνώντας κανείς το γεγονός ότι εν μέσω πολέμου, επανάστασης και αντεπανάστασης μερικοί έχουν το κουράγιο να συνεχίζουν να παίζουν –και πώς εξάλλου να μην το ξεπεράσει κανείς όταν μαθαίνει ότι ο Μαλιούτιν έδωσε σιμουλτανέ επίδειξη στον Καύκασο κατά την παράνομη μετακίνησή του προς την Ουκρανία, με τους επαναστάτες στο κατόπι του- εγείρονται ερωτήματα για τη σχέση των δύο αντρών. Ερωτήματα τα οποία γίνονται πιο πιπεράτα αν συνυπολογιστεί πως τον Νοέμβρη του 1920 η Τσεκά ανοίγει την υπόθεση υπ’ αριθμόν 228, σύμφωνα με την οποία ελέγχονται οι σχέσεις του Αλιέχιν με τον Αντόν Ντενίκιν – ή μάλλον με μέλη της ομάδας του.

Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου της Στρατιωτικής Περιοχής του Κιέβου, όταν ξέσπασε ο Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Ντενίκιν θα διακριθεί για τα ανδραγαθήματά του. Με το ξέσπασμα της Επανάστασης θα δημιουργήσει τον αντιμπολσεβικικό Εθελοντικό στρατό και θα ηγηθεί μιας εκ των πιο συστηματικών προσπαθειών των Λευκών να κινηθούν προς τη Μόσχα. Η ανάσχεση των δυνάμεων του Ντενίκιν θα πραγματοποιηθεί από την κοινή δράση του Κόκκινου Στρατού, υπό τον Τρότσκι, και των αναρχικών δυνάμεων του Μάχνο – έστω και από πολλαπλές σπόντες το σκάκι έχει συμβάλει στην προσωρινή έστω κοινή δράση Κόκκινων και Μαύρων. Στα ανδραγαθήματα του Ντενίκιν της περιόδου χρεώνονται και πάμπολλα πογκρόμ κατά των Εβραίων, στο διάβα της Λευκής προέλευσης προς την Παλινόρθωση.

Ο Αλιέχιν σε προηγούμενη επίσκεψή του στην Οδησσό εν μέσω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1916. Απαλλαγμένος για λόγους υγείας από τη στρατιωτική θητεία ο σκακιστής έδινε διάφορους αγώνες επίδειξης για να βγάζει τα προς το ζην

Επιστρέφοντας στον Αλιέχιν, ξέρουμε με σιγουριά ότι έμενε στο ίδιο ξενοδοχείο με τον Μαλιούτιν. Ξέρουμε επίσης ότι κατηγορήθηκε για την κατοχή παράνομων εγγράφων, που ίσως ανήκαν στον Μαλιούτιν. Ξέρουμε πως είχε πάρει ένα υπέρογκο δάνειο 100.000 ρουβλίων από τους ανθρώπους του Ντενίκιν. مواقع الرهان على المباريات Δεν υπάρχει αμφιβολία για τα αντιμπολσεβικικά του αισθήματα, επίσης. Ωστόσο, τα αντικειμενικά στοιχεία λείπουν, ανοίγοντας τον δρόμο για υποθέσεις και μόνον. Το τρίτο ταξίδι του Αλιέχιν στην Οδησσό, που ξεκίνησε τον Οκτώβρη του 1918 και διήρκεσε μέχρι τη σύλληψή του, τον Απρίλη του 1919, ήταν σαφώς κοστοβόρο – ο μετέπειτα Παγκόσμιος Πρωταθλητής δεν είχε την αίσθηση της φειδούς.

Και πώς εξάλλου να την είχε; Τον Δεκέμβρη του 1918 μια μεγάλη γαλλική δύναμη –συνεπικουρούμενη και από έλληνες εθελοντές- κατέφθασε στην Οδησσό, σηματοδοτώντας τη σύντομη αλλά πυκνή περίοδο της γαλλικής διοίκησης της πόλης. Με την υπεραισιοδοξία ότι οι Κόκκινοι θα κατατροπωθούν, οι αστοί της πόλης, πλαισιωμένοι από μεγαλοαστούς και αριστοκράτες εμιγκρέδες της τσαρικής Ρωσίας, έδωσαν νέα ώθηση στη νυχτερινή κοσμική και καλλιτεχνική ζωή της πόλης. Το London Hotel, όπου διέμενε και ο Αλιέχιν, έσφυζε από ζωή, η σαμπάνια έρρεε άφθονη και τα ρούβλια εξανεμίζονταν. Με τον ίδιο τρόπο έκαναν φτερά όλοι αυτοί οι εστέτ, όταν ξαφνικά τον Απρίλιο του 1919 οι γαλλικές δυνάμεις ανέκρουσαν πρύμναν και εγκατέλειψαν την πόλη. Το εμπόριο βίζας για τους ευρωπαϊκούς προορισμούς άγγιξε το κόκκινο, τα εισιτήρια εκτοξεύθηκαν στη μαύρη αγορά, τα ποντίκια της πλουτοκρατίας έσπευσαν να εγκαταλείψουν το πλοίο. Δεν μπόρεσαν ωστόσο όλοι να βρουν τα πολυπόθητα χαρτάκια. Ανάμεσα σ’ αυτούς που δεν τα κατάφεραν ήταν και ο ήρωάς μας.

Το σκηνικό της σύλληψης του Αλιέχιν από την Τσεκά, την Πανρωσική Έκτακτη Επιτροπή για την Καταπολέμηση της Αντεπαναστάσεως και του Σαμποτάζ παρά τω Συμβουλίω Λαϊκών Επιτρόπων της Ρωσικής Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Σοβιετικής Δημοκρατία, μας είναι γνωστό. To περιγράφει, ο επίσης σκακιστής και μελλοντικός μετρ Νικολάι Σορόκιν. Μετά την εγκαθίδρυση των μπολσεβικικών δυνάμεων στην πόλη πολλά καφέ-στέκια αστών έκλεισαν, ανάμεσά τους και το τότε στέκι του Αλιέχιν, Καφέ του Ρόμπινατ. Για σκάκι λοιπόν κατέφευγαν στο πολυτελές κτίριο της Λέσχης Αξιωματικών, που περιλάμβανε γυμναστήριο, αίθουσα προβολών, σκοπευτήριο, βιβλιοθήκη με αναγνωστήριο, μπιλιάρδο και, φυσικά, αίθουσα σκακιού. Ο Αλιέχιν βρισκόταν στο μέσο μιας παρτίδας όταν ένας οπλισμένος πράκτορας της Τσεκά εισέβαλε στην αίθουσα και του ζήτησε να τον ακολουθήσει. Ο Αλιέχιν δέχτηκε αλλά του ζήτησε να τον αφήσει πρώτα να τελειώσει την παρτίδα, κάτι που προς έκπληξη των παριστάμενων έγινε δεκτό. Τα αίτια της σύλληψης παραμένουν σκοτεινά. Σύμφωνα με τον Μπράιαν Ράιλυ, εκδότη του The British Chess Magazine, κάποιο ανώνυμο γράμμα κατηγορούσε τον Αλιέχιν για αντιμπολσεβίκικη δράση, επικαλούμενο και παρελθόντα βιογραφικά στοιχεία. Η επικρατέστερη άποψη είναι πως υπεύθυνη για τη σύλληψη ήταν η διαμονή του Αλιέχιν στο London Hotel, όπου φέρεται να είχε το προηγούμενο δωμάτιο του Μπόρις Μαλιούτιν. Κατά τη διαφυγή του αυτός μάλλον ξέχασε κάποια έγγραφα, τα οποία αποδόθηκαν στον Αλιέχιν.

Το καφέ Ρόμπινατ όπου σύχναζε ο Αλιέχιν κατά την τελευταία επίσκεψή του στην Οδησσό

Παρόλο που δεν έχουμε καταγεγραμμένες προσωπικές αναμνήσεις του Αλιέχιν από ην κράτησή του στη φυλακή της Τσεκά, ο Tkachenko παραθέτει αρκετές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις συγκρατούμενων του μετέπειτα Παγκόσμιου Πρωταθλητή που δεν εκπλήσσουν για την κοινοτοπία της σκληρότητας της φυλακής. Ωστόσο, παρά τις μάλλον άθλιες συνθήκες, το σκάκι επιτρεπόταν. Εντυπωσιάζει επίσης η ταχύτητα με την οποία συνελήφθηκαν όλοι οι επιφανείς αστοί που ξέμειναν στην πόλη. Προφανώς, όσο η παρηκμασμένη τάξη ξεφάντωνε στα μπαλ ρουμ των Γάλλων, οι πράκτορες έκαναν καλά τη δουλειά τους.

Οι πιθανότητες να βγει ο Αλιέχιν ζωντανός από τη φυλακή ήταν μάλλον λίγες, αν κρίνει κανείς από το κλίμα. Η επαναστατική φρασεολογία της Ιστβέστια ζητούσε αίμα αστών, η δε διαλογή των κρατουμένων γινόταν μάλλον ελαφρά τη καρδία, με μόνο κριτήριο την καταγωγή και την ταξική προέλευση. Ωστόσο ο Αλιέχιν ξέφυγε. Ο τρόπος που διασώθηκε παραμένει εν πολλοίς άγνωστος – κι εδώ μόνο υποθετικές βαριάντες μπορεί να περιγράψει κανείς. Μια εκδοχή είναι ότι παρενέβη ο ίδιος ο Τρότσκι, ο οποίος θρυλείται ότι επισκέφθηκε τον Αλιέχιν στη φυλακή και έπαιξε μερικές παρτίδες μαζί του. Δυστυχώς για την πραγματικότητα ο Τρότσκι δεν επισκέφθηκε ποτέ την Οδησσό το 1919. Διάφορα παρόμοια σενάρια με από μηχανής θεούς εμφανίστηκαν, ένα όμως είναι το πραγματικό. Αυτός που έσωσε τον Αλιέχιν ήταν ο νεαρός εκείνη την εποχή σκακιστής Γιάκοβ Βίλνερ, μετέπειτα Πρωταθλητής Ουκρανίας και από τους δυνατούς σκακιστές της πρώτης Σοβιετικής Περιόδου. Αυτός έστειλε τηλεγράφημα στον Κρίστιαν Ρακόβσκυ, γενικό κυβερνήτη της Ουκρανίας εκείνη την περίοδο. Ο Ρακόβσκυ θα επισκεφθεί την Οδησσό, όπου μια άνωθεν παρέμβαση για τον περιορισμό της Τσεκά, οι ενέργειες της οποίας είχαν εκτραπεί, κρίθηκε απαραίτητη. Κάπως έτσι τη γλίτωσε κι ο Αλιέχιν.

Ελεύθερος, κι εφοδιασμένος με κάρτα μέλους του Κόμματος, ο Αλιέχιν θα επιστρέψει στο London Hotel, αυτή τη φορά ως υπάλληλος του τμήματος Εξωτερικών της Κυβερνητικής Εκτελεστικής Επιτροπής της Οδησσού. Σύμφωνα με μαρτυρίες ο Αλιέχιν έφτασε να είναι αυτός που ελέγχει το ποιος θα μπορεί να εγκαταλείψει την πόλη. Είναι προφανές ότι ένας αριστοκράτης, εχθρός του μπολσεβικισμού που αναγκάζεται για να γλιτώσει τη ζωή του να γίνει στέλεχος του μηχανισμού του εχθρού δεν θα θέλει να μνημονεύει αυτές τις στιγμές. Τον Ιούλιο του 1919, ένα μήνα πριν την ανακατάληψη της πόλης από τους Λευκούς, ο Αλιέχιν παραιτήθηκε και επέστρεψε στη Μόσχα.

Το London Hotel όπως είναι σήμερα

Το επόμενο διάστημα ο Αλιέχιν θα ξεκινήσει και θα διακόψει σπουδές κινηματογράφου, θα αφιερωθεί αποκλειστικά στο σκάκι, κερδίζοντας το πρώτο σοβιετικό πρωτάθλημα της Μόσχας, και θα παντρευτεί την Αλεξάνδρα Μπατάεβα. Για ένα διάστημα ο κίνδυνος μοιάζει να αποτελεί παρελθόν, η Τσεκά ωστόσο αποφασίζει και πάλι να ασχοληθεί μαζί του, τον Νοέμβρη του 1920. Ένα τηλεγράφημα από την Οδησσό υπενθυμίζει το δάνειο των 100.000 ρουβλίων από τους αντεπαναστάτες. Ανάμεσα στα άλλα, βέβαια, ξεχωρίζει η περιγραφή του από τους πράκτορας της Τσεκά: «Εμφάνιση: ψηλότερος από τον μέσο όρο, λεπτός, πολύ νευρικός, με ακανόνιστο βήμα, ηλικία 30–34, μπορεί να βρεθεί στον Σκακιστικό Όμιλο». Μετά την απολογία τού Αλιέχιν, όπου αρνήθηκε κάθε χρηματοδότηση από αλλότριες δυνάμεις, η υπόθεση έκλεισε. Ο Αλιέχιν εκμεταλλεύτηκε σχέσεις του με μπολσεβίκους για να πείσει την Τσεκά ότι το διάστημα που βρισκόταν στην Οδησσό αυτό συνέβη στο πλαίσιο ειδικής άδειας. Σε κάθε περίπτωση, η μπερδεμένη τροχιά των γεγονότων και η απουσία ξεκάθαρων ιχνών σίγουρα λειτούργησαν υπέρ του.

Όταν η υπόθεση μπήκε στο αρχείο, ο Αλιέχιν προχώρησε σε μερικές σημαντικές αλλαγές στη ζωή του. Χώρισε την Αλεξάνδρα Μπατάεβα και παντρεύτηκε μια Ελβετή δημοσιογράφο, την Αναλίζε Ρούεγκ. Πέντε βδομάδες αργότερα το ζευγάρι πήρε άδεια ταξιδιού για τη Ρίγα, όπου ο Αλιέχιν έδωσε μερικά σιμουλτανέ. Από εκεί δραπέτευσε στο Βερολίνο. Η Ρωσία αποτελούσε γι’ αυτόν παρελθόν πια. لعبة الخيل عبر الانترنت Ο συνδυασμός των οχλήσεων από την Τσεκά σε συνδυασμό με τα αντικομμουνιστικά του πιστεύω αργά ή γρήγορα θα οδηγούσαν εκεί.

Οι σχέσεις του Αλιέχιν με την Οδησσό ωστόσο δεν σταματάνε εδώ. Ο γάμος του με τη Ρούεγκ, επίσης, δεν έμελλε να μακροημερεύσει. Οι ζωές των δύο συζύγων δεν είχαν τίποτα κοινό. Ο Αλιέχιν έπαιζε μανιακά σκάκι, ενώ η Ρούεγκ ονειρευόταν την παγκόσμια κομμουνιστική επανάσταση. Το διαζύγιο δεν άργησε να έρθει. Ο Αλιέχιν θα γνωρίσει και θα παντρευτεί μια εύπορη χήρα στρατηγού από την Οδησσό, την Ναντέζνα Βασίλιεβα. Η οικονομική στήριξη της Βασίλιεβα υπήρξε κρίσιμη για την μετέπειτα ανέλιξη του Αλιέχιν στον θρόνο του Παγκόσμιου Πρωταθλητή, με την επικράτησή του επί του Χοσέ Ραούλ Καπαμπλάνκα το 1927.

Ο Αλιέχιν γνώρισε για πρώτη φορά τη Βασίλιεβα σε έναν χορό στο παρισινό ξενοδοχείο Λουτέτια, όταν αυτή ήταν 48 ετών. Κοινωνική, μορφωμένη, καλλιεργημένη και γοητευτική, η Βασίλιεβα θα προσφέρει στον Αλιέχιν ένα προστατευμένο περιβάλλον στο Παρίσι. Το σπίτι τους υπήρξε ανοικτό σε συναθροίσεις, δημιουργώντας τον πυρήνα κοινωνικών και σκακιστικών συναναστροφών που θα προσφέρουν το πλαίσιο της ανάπτυξης των σκακιστικών ικανοτήτων του.

Ο Αλιέχιν και η Ναντέζνα Βασίλιεβα στο Σαν Ρέμο το 1930

Μετά το ματς με τον Καπαμπλάνκα, το 1927, ο Αλιέχιν θα γυρίσει στο Παρίσι όπου διάφορες τιμητικές εκδηλώσεις θα οργανωθούν για να εορτάσουν την επιτυχία του. Εκεί θα ξαναέρθει σε επαφή με πολλούς εμιγκρέδες που θα ξανάβλεπε σχεδόν δέκα χρόνια μετά την τελευταία και περιπετειώδη επίσκεψή του στην Οδησσό το 1918 και το 1919. Τα χρόνια που ακολούθησαν θα βρουν τον Αλιέχιν να έχει ενταχθεί στις τάξεις των Ελευθεροτεκτόνων. Με τις διασυνδέσεις τους θα σχεδιάσει έναν κύκλο παγκόσμιας σκακιστικής περιοδείας. Ο γάμος του βρισκόταν για άλλη μια φορά σε κρίση και η φυγή ήταν μια ευκαιρία να αμβλύνει τις εντάσεις, πολλές από τις οποίες εικάζεται ότι προέρχονταν από την εξάρτησή του από το αλκοόλ. Σε κάθε περίπτωση, μετά από ένα ταξίδι στις ΗΠΑ ο Αλιέχιν θα εγκαταλείψει τη Βασίλιεβα και θα παντρευτεί εκ νέου, αυτή τη φορά μια πλούσια Αμερικανίδα, την Γκρέις Γουίσχαρ. Η Βασίλιεβα μετά τον χωρισμό θα καταρρεύσει και θα πεθάνει λίγα χρόνια αργότερα.

Από εκεί που βρισκόταν ένα βήμα από τον θάνατο, ο Αλεξάντερ Αλιέχιν, ευνοημένος της Κάισσας, θα γλιτώσει, θα κάνει τέσσερις άμους και θα βρεθεί να κατακτά τον σκακιστικό Όλυμπο. Η κορυφή ωστόσο κάνει τους θνητούς να υπερεκτιμούν την τύχη τους. 888 Αν ο πολιτικός τυχοδιωκτισμός συχνά πετυχαίνει, ο ερωτικός πολλές φορές καταλήγει στην καταβαράθρωση. Το διαζύγιο με τη Βασίλιεβα θα είναι η αρχή της πτώσης για τον Αλεξάντερ. Μακριά από το προστατευμένο περιβάλλον που αυτή του εξασφάλιζε θα αρχίσει ένας φαύλος κύκλος όπου τα κακά αποτελέσματα οδηγούν στην ένταση της εξάρτησης από το αλκοόλ και η εξάρτηση από το αλκοόλ στον πολλαπλασιασμό των κακών αποτελεσμάτων, με αποκορύφωμα την απώλεια του τίτλου από τον Μαξ Όιβε το 1935. Η συνέχεια της ιστορίας αποτελεί από μόνη της άλλο ένα κινηματογραφικό σενάριο η εξέταση του οποίου απαιτεί ένα καινούριο κείμενο.

Το μοιράζομαι:
Το εκτυπώνω
ΣΥΝΑΦΗ

Συνεχίζονται οι αστυνομικές επιχειρήσεις σε καταυλισμούς Ρομά της Δυτικής Αττικής

ΜέΡΑ25: Η ατιμωρησία των δολοφόνων του Σαμπάνη πυροβόλησε τον Κώστα Φραγκούλη

Αίρει το λοκντάουν το εργοστάσιο της Iphone στην Κίνα

Αλήθεια, για τα παιδιά, θα μιλήσουμε ποτέ;

Γραφτείτε συνδρομητές
Ενισχύστε την προσπάθεια του Κοσμοδρομίου με μια συνδρομή από €1/μήνα