Στην ομιλία του στο Φόρουμ του Βαλντάι, ο Βλαντίμιρ Πούτιν ξεκίνησε τονίζοντας ότι ο κόσμος αλλάζει «πολύ γρήγορα και δραματικά». Σύμφωνα με τον ίδιο, «η πολυπολικότητα, ή καλύτερα ο πολυκεντρισμός, ήδη καθορίζει το πλαίσιο εντός του οποίου λειτουργούν τα κράτη». Η παραδοχή αυτή αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία οικοδομεί το σύνολο της ανάλυσής του για τη νέα διεθνή τάξη. Ο Πούτιν περιγράφει το περιβάλλον αυτό ως ένα ανοιχτό, δυναμικό και δημιουργικό χώρο, όπου δεν υπάρχουν προκαθορισμένες στρατηγικές και όπου η επιτυχία εξαρτάται από την ακρίβεια και την περίσκεψη κάθε συμμετέχοντα στις διεθνείς σχέσεις. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά, «πρόκειται για έναν πολύ πιο ανοιχτό, θα μπορούσε κανείς να πει, δημιουργικό χώρο για τη συμπεριφορά εξωτερικής πολιτικής».
Ο Ρώσος πρόεδρος υπογράμμισε επίσης τον δυναμικό και ασταθή χαρακτήρα αυτού του νέου κόσμου, όπου οι αλλαγές συντελούνται ταχύτατα, «ενίοτε ξαφνικά, μέσα σε μια νύχτα». Ωστόσο, αυτή η αστάθεια δεν θεωρείται απαραίτητα μειονέκτημα· αντίθετα, δημιουργεί νέες ευκαιρίες για διαπραγμάτευση και ευελιξία. Παράλληλα, το νέο διεθνές περιβάλλον είναι, κατά τον Πούτιν, πολύ πιο δημοκρατικό, αφού δίνει τη δυνατότητα σε πολλούς πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες να συμμετάσχουν ενεργά στη διαμόρφωση των εξελίξεων. Πολλές χώρες, περισσότερες από ποτέ άλλοτε, έχουν σήμερα τη δυνατότητα να επηρεάζουν ή να επιδιώκουν να επηρεάσουν κρίσιμες περιφερειακές και παγκόσμιες διαδικασίες.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο Πούτιν στον σεβασμό των ιδιαιτεροτήτων κάθε χώρας, ιστορικών, πολιτιστικών και πολιτισμικών. «Δεν υπάρχει κανείς πρόθυμος να παίξει με τους κανόνες που ορίζει κάποιος μακριά», είπε, υπονοώντας ότι η εποχή όπου ένα κέντρο εξουσίας όριζε τους κανόνες για όλους έχει παρέλθει. Για να λειτουργήσει αυτό το σύστημα, επισημαίνει, απαιτούνται συμφωνίες που να ικανοποιούν όλα ή τουλάχιστον τη συντριπτική πλειοψηφία των ενδιαφερομένων μερών. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει αρμονία και ισορροπία. Η πολυπολικότητα, κατά τον Πούτιν, δεν γεννήθηκε αυθόρμητα, αλλά «ως άμεση συνέπεια των προσπαθειών για την εδραίωση και τη διατήρηση της παγκόσμιας ηγεμονίας, μια απάντηση του διεθνούς συστήματος και της ίδιας της ιστορίας στην εμμονική επιθυμία να δημιουργηθεί μια ενιαία ιεραρχία με τις δυτικές χώρες στην κορυφή». Το αποτέλεσμα είναι, όπως σημείωσε, «ένα εξαιρετικά περίπλοκο, πολύπλευρο σύστημα» το οποίο, παρότι φαίνεται εύθραυστο, προσφέρει τελικά ευρύτερες δυνατότητες συνεννόησης.
Η κριτική στη δυτική ηγεμονία και διπλωματία
Στο επόμενο μέρος της ομιλίας του, ο Πούτιν επιτέθηκε ευθέως στο δυτικό μοντέλο παγκόσμιας ηγεμονίας. Θεωρεί ότι μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι δυτικές χώρες υπέκυψαν στον πειρασμό της απόλυτης ισχύος και επιχείρησαν να δημιουργήσουν μια «φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη», στην οποία οι υπόλοιπες χώρες θα έπρεπε απλώς να ενταχθούν και να αποδεχτούν τους κανόνες που τους επιβάλλονταν. Όπως είπε, αυτή η αντίληψη προϋποθέτει ότι τα κράτη «απλώς αποδέχονται τις προτεινόμενες συνθήκες, εντάσσονται στο σύστημα, λαμβάνουν το δίκαιο μερίδιό τους, και είναι ευτυχισμένα, χωρίς να χρειάζεται να σκέφτονται τίποτα».
Ο Πούτιν υποστήριξε ότι αυτή η προσέγγιση οδήγησε τελικά στην αποδυνάμωση των ίδιων των χωρών που την προώθησαν. Επικαλέστηκε μάλιστα Αμερικανούς σχολιαστές που παραδέχονται ότι «κερδίσαμε τον κόσμο, αλλά χάσαμε την ίδια την Αμερική». Οι θεσμοί παγκόσμιας διακυβέρνησης, πρόσθεσε, έχουν χάσει την αποτελεσματικότητά τους· είναι είτε απολύτως ανίκανοι να επιτελέσουν τον ρόλο τους είτε έχουν εκφυλιστεί σε εργαλεία εξυπηρέτησης συγκεκριμένων συμφερόντων.
Αναφερόμενος στην παραδοσιακή διπλωματία, ο Πούτιν υπογράμμισε πως έχει αντικατασταθεί από τη «δυτική διπλωματία των μονολόγων, των ατελείωτων διαλέξεων και των εντολών». Αυτή η μονομερής στάση, είπε, έχει οδηγήσει σε αποτυχίες σε μια σειρά από κρίσιμα ζητήματα. Στο Παλαιστινιακό, για παράδειγμα, «η δυτική μονομερής διπλωματία αγνοεί επιδεικτικά την ιστορία, τις παραδόσεις, την ταυτότητα και τον πολιτισμό των ανθρώπων που ζουν εκεί». Το ίδιο ισχύει και για την Ουκρανία, όπου η κρίση, όπως τόνισε, είναι προϊόν της «ευφορίας και της αχαλίνωτης επιθυμίας για εξουσία εκείνων που πίστευαν ότι ήταν οι νικητές μετά τον Ψυχρό Πόλεμο». Οι μονομερείς αντιλήψεις περί ασφάλειας, είπε, έγιναν η ρίζα αυτής και άλλων συγκρούσεων.
Η αδιαίρετη ασφάλεια και ο ρόλος της Ρωσίας
Ο Πούτιν επανέλαβε τη θέση ότι η Ρωσία υποστηρίζει διαχρονικά την αρχή της αδιαίρετης ασφάλειας. Σύμφωνα με αυτήν, «η ασφάλεια ορισμένων δεν μπορεί να διασφαλιστεί εις βάρος άλλων». Ωστόσο, όπως επισήμανε, αυτή η αρχή δεν εφαρμόστηκε, με αποτέλεσμα «κανείς να μην αισθάνεται καθόλου ασφαλής σήμερα». Η αποτυχία αυτή, κατά τη γνώμη του, δημιούργησε έναν φαύλο κύκλο ανασφάλειας που τροφοδοτεί διαρκώς τις εντάσεις.
Παρά τις πιέσεις που έχει δεχθεί, ο Πούτιν υποστήριξε ότι οι απόπειρες να απομονωθεί η Ρωσία απέτυχαν παταγωδώς. «Πολλοί προσπάθησαν να εκδιώξουν τη Ρωσία από το παγκόσμιο σύστημα, να μας οδηγήσουν σε πολιτική, πολιτιστική και ενημερωτική απομόνωση και οικονομική αυτάρκεια», είπε, αλλά «οι προσπάθειες αυτές ήταν εντελώς ανεπιτυχείς». Η Ρωσία, σύμφωνα με τον ίδιο, «επέδειξε το υψηλότερο επίπεδο ανθεκτικότητας».
Προχώρησε μάλιστα λέγοντας ότι «το παγκόσμιο σύστημα απλώς δεν αφήνει τη Ρωσία να φύγει», διότι η συμβολή της είναι αναγκαία για τη διατήρηση της ισορροπίας σε πολλαπλά επίπεδα: οικονομικό, στρατηγικό, πολιτιστικό και τεχνικό. Όπως ξεκαθάρισε, η Ρωσία «ποτέ δεν ξεκίνησε στρατιωτική αντιπαράθεση», αλλά «όταν απειλούνται η ασφάλεια, η κυριαρχία και η κρατική υπόστασή μας, ανταποκρινόμαστε γρήγορα».
Η σκηνή της παγκόσμιας πλειοψηφίας και οι νέοι θεσμοί
Ένα από τα νέα στοιχεία της ομιλίας ήταν η ανάλυση του Πούτιν γύρω από το φαινόμενο της λεγόμενης «παγκόσμιας πλειοψηφίας». Πρόκειται, όπως εξήγησε, για τις χώρες που δεν ανήκουν στην παλιά δυτική ομάδα ισχύος, αλλά σήμερα αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία της ανθρωπότητας. Αυτές οι χώρες, είπε, «έχουν επίγνωση των πραγματικών τους συμφερόντων και τα επιδιώκουν παρά τις εξωτερικές πιέσεις». Κατά τον Πούτιν, «αυτός είναι ο πραγματισμός και ο ρεαλισμός, η απόρριψη μιας ‘συμμαχικής’ φιλοσοφίας, η απουσία άκαμπτων, προκαθορισμένων υποχρεώσεων, και μοντέλων όπου υπάρχουν ‘ανώτεροι’ και ‘κατώτεροι’ εταίροι».
Στο πλαίσιο αυτό, ο Ρώσος πρόεδρος μίλησε για την ανάγκη «αναβίωσης της υψηλού επιπέδου διπλωματικής τέχνης», της ικανότητας να διεξάγεται διάλογος όχι μόνο με ομοϊδεάτες αλλά και με αντιπάλους. Η νέα αυτή πραγματικότητα ενσαρκώνεται, όπως είπε, σε θεσμούς όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO). Οι οργανισμοί αυτοί, σύμφωνα με τον ίδιο, «δεν λειτουργούν με την αρχή της ιεραρχίας ή της υποταγής σε κάποιον υπεύθυνο». «Δεν είναι εναντίον κανενός», υπογράμμισε, «είναι για τον εαυτό τους».
Αναφερόμενος στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, ο Πούτιν σημείωσε ότι «δεν υπάρχει ακόμη τίποτα καλύτερο από τον ΟΗΕ», αν και παραδέχθηκε ότι η δομή του χρειάζεται αναπροσαρμογή ώστε να αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι η παγκόσμια πλειοψηφία σχηματίζει πλέον μια πραγματική πλειοψηφία και μέσα στον ίδιο τον Οργανισμό.
Η Ευρώπη και η εξωτερική απειλή
Ο Πούτιν αφιέρωσε σημαντικό μέρος της ομιλίας του στην Ευρώπη, την οποία θεωρεί εγκλωβισμένη ανάμεσα σε οικονομική παρακμή και πολιτισμική κρίση. Κατηγόρησε τις ευρωπαϊκές ελίτ ότι, αντί να επιλύσουν τα δικά τους προβλήματα, «προσπαθούν να ξεπεράσουν τη διαίρεση και να ενισχύσουν την επισφαλή ενότητα» μέσω της προβολής εξωτερικών απειλών. Η Ευρώπη, είπε, «αναδημιουργεί τον γνωστό εχθρό που επινοήθηκε πριν από αιώνες: τη Ρωσία».
Σύμφωνα με τον Πούτιν, οι ισχυρισμοί ότι ο πόλεμος με το ΝΑΤΟ βρίσκεται «σχεδόν στον ορίζοντα» είναι αβάσιμοι. «Δεν είναι δυνατόν να το πιστεύουν. Και όμως, προσπαθούν να πείσουν τον λαό τους», ανέφερε. Στη συνέχεια πρόσθεσε: «Σταματήστε, κοιμηθείτε καλά, και επιτέλους ασχοληθείτε με τα δικά σας προβλήματα». Η Ευρώπη, κατά την εκτίμησή του, «γλιστράει στην περιφέρεια του παγκόσμιου ανταγωνισμού» και, ενώ κάποτε υπήρξε κέντρο πολιτισμού, σήμερα μετατρέπεται σε «κέντρο που σβήνει».
Ο Ρώσος πρόεδρος απέδωσε ακόμη την προσπάθεια για κλιμάκωση (όπως την αποστολή πυραύλων ή τις προβοκάτσιες σε πλοία) στην ανάγκη των κυβερνήσεων να εκτρέψουν την προσοχή από τα εσωτερικά τους προβλήματα. «Αυτό αλλάζει αμέσως το διάνυσμα της πολιτικής προσοχής», είπε. «‘Βοήθεια! Μας επιτίθενται!’ – ‘Ποιος;’ – ‘Η τρομερή Ρωσία! Όλοι πρέπει να παραταχθούν και να ενωθούν γύρω από την πολιτική ηγεσία’».
Η διάσταση των αξιών και του πολιτισμού
Η ομιλία του Πούτιν ολοκληρώθηκε με μια αναφορά στη σημασία των αξιών και των πολιτισμικών θεμελίων. Οι αξίες που έχουν καλλιεργηθεί μέσα στους αιώνες, είπε, αποτελούν το «στερεό θεμέλιο» πάνω στο οποίο μπορεί να στηριχθεί η διεθνής ζωή. Όλες οι προσπάθειες ενοποίησης και επιβολής ενός «καθολικού» μοντέλου έχουν αποτύχει, επειδή συγκρούστηκαν με τις ιστορικές και ηθικές παραδόσεις των εθνών. Αναφέρθηκε μάλιστα στην εμπειρία τόσο της Σοβιετικής Ένωσης όσο και των Ηνωμένων Πολιτειών ως παραδείγματα τέτοιων αποτυχιών.
Η Ρωσία, όπως είπε, υπερασπίζεται «την ποικιλομορφία, την πολυφωνία και μια συμφωνία αξιών». Παρά τις διαφορές με τις Ηνωμένες Πολιτείες, παραδέχθηκε ότι η παρούσα αμερικανική κυβέρνηση είναι πιο «ορθολογική», καθώς δηλώνει τα συμφέροντά της «απευθείας… χωρίς περιττή υποκρισία». Το συμπέρασμα της ομιλίας του ήταν σαφές: ο κόσμος έχει περάσει οριστικά από τη μονοπολική τάξη στην πολυπολικότητα, και αυτή η πραγματικότητα θα παραμείνει για πολύ καιρό. Η οικοδόμηση μιας σταθερής παγκόσμιας τάξης απαιτεί συλλογική προσπάθεια και κατανόηση ότι «οι μέρες που μια στενή ομάδα των πιο ισχυρών εθνών αποφάσιζε πώς θα ζήσει ο υπόλοιπος κόσμος έχουν παρέλθει για πάντα».
