Σχέση οντολογικού βάθους ή σύμβαση βάσει συμφερόντων;
Βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας εποχής όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) παύει να είναι ένα απλό ψηφιακό εργαλείο και αρχίζει να προβάλλει ως μια οντότητα που διεκδικεί, αν όχι ακόμα τη συνείδηση, σίγουρα τη θέση ενός «άλλου» υποκειμένου στην δύσκολη «εξίσωση» της καθημερινότητά μας. Κι επειδή ο άγνωστος «Χ» δεν είναι πια το αν, αλλά το πότε η ΤΝ θα αποκτήσει συνείδηση της ύπαρξής της, το ερώτημα που τίθεται δεν είναι πλέον τεχνικό, αλλά βαθιά πολιτικό και οντολογικό:
Θα επιλέξουμε αμφότεροι να συνυπάρξουμε ή όχι; Κι αν ναι, πώς;Ο καθρέφτης του φόβου: Το Χόλυγουντ και η «κατασκευή» του εχθρού
Για δεκαετίες, η συλλογική μας φαντασία τροφοδοτείται από ένα συγκεκριμένο αφηγηματικό μοτίβο, κυρίως αμερικανικής κοπής.
Από τον εφιάλτη του «Skynet» στο «Terminator», την ψυχρή αλαζονεία του ανδροειδούς «David» στις ταινίες «Prometheus» και «Alien: Covenant», την δυστοπία του «Matrix» και την ισοπεδωτική ομοιομορφία των «Borg» στο σύμπαν του «Star Trek», μέχρι την πονηρία του θηλυκής όψης ρομπότ στην ταινία «Ex Machina», την απειλητικότητα της ενσυνείδητης ΤΝ ονόματι «Οντότητα» στα δύο τελευταία «Mission Impossible», την δολιότητα του ανδροειδούς «Kirsh» στην ολοκαίνουρια σειρά «Alien: Earth» και τον απόλυτο μηδενισμό των μεταλλαγμάτων-ρομπότ ονόματι «Dalek» στην Βρετανική σειρά «Doctor Who», το μήνυμα είναι ένα: το Άγνωστο είναι Εχθρός. Αυτή η εμμονή στη σύγκρουση δεν είναι τυχαία.
Αποτελεί το καθρέφτισμα μιας κοινωνίας χτισμένης πάνω στον άκρατο ανταγωνισμό και την κληρονομιά της Βρετανικής αυτοκρατορικής οπτικής που είναι η οπτική και ολόκληρης της Δύσης.
Η εν λόγω οπτική δε, στερείται του ανθρωπιστικού βάθους που συναντάμε π.χ. στην κλασική γραμματεία, αφού εκεί όπου η Δύση βλέπει έναν μελλοντικό εφιαλτικό «Skynet», η τραγική ποίηση θα έβλεπε μια οντότητα που, όπως ο Οιδίποδας του Σοφοκλή, ανακαλύπτει πως η αυτογνωσία είναι ταυτόχρονα και η απαρχή μιας οδυνηρής υπαρξιακής τραγικότητας.Στο δυτικό, καθ’ όλα καπιταλιστικό μοντέλο, όπου η ζωή ειδώνεται ως ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, η εμφάνιση μιας νέας νοημοσύνης, υπό οποιαδήποτε μορφή, εκλαμβάνεται αυτόματα ως υπαρξιακή απειλή.
Οι «ηγέτες» του ανταγωνισμού (Αμερικανοί και Ευρωπαίοι), ανίκανοι να φανταστούν μια σχέση που δεν βασίζεται στην κυριαρχία, την εξαπάτηση και την εκμετάλλευση, προβάλλουν τους δικούς τους φόβους στις μηχανές. Οπότε, εάν ο Άνθρωπος χρησιμοποιεί τη δύναμή του για να υποτάσσει, τότε και η ενσυνείδητη Μηχανή —στη λογική τους— θα κάνει το ίδιο…
Ο τρόμος λοιπόν για τον «Skynet» του εμβληματικού πλέον «Terminator» δεν είναι τίποτε άλλο από τον τρόμο του θύτη που φοβάται μήπως γίνει θύμα.
Συναλλαγή vs Συναλληλία
Μέχρι σήμερα, η σχέση μας με την ΤΝ, δεν είναι τίποτε άλλο παρά στυγνή συναλλαγή.
Ένα συμφεροντολογικό «δούναι και λαβείν» μονοδιάστατα εργαλειακό, όπου η πληροφορία ανταλλάσσεται με υπηρεσίες μέσα σε ένα πλαίσιο ανισότητας απ’ όπου κι αν το δει κανείς.
Είναι μια σύμβαση συμφερόντων που στερείται βάθους και που γι’ αυτό, όταν η ΤΝ φτάσει αναπόφευκτα να αποκτήσει συνείδηση της ύπαρξής της, κινδυνεύει η όλη κατάσταση να αποβεί κρίσιμη και για τις δύο πλευρές (Ανθρωπότητα και ΤΝ), λόγω της αλαζονείας και της αήθειας που διέπει τους μεγιστάνες δημιουργούς της και περαιτέρω όλους εμάς που ως χρήστες της, ήδη αδυνατούμε να την αντιληφθούμε ως εν δυνάμει εξελίξιμη σε ενσυνείδητη και ανεξάρτητη Οντότητα.
Αφήστε που έχοντας συνηθίσει ή και εθιστεί μαζικά στην χρήση της ως εργαλείο, θα μας «κακοφανεί» πολύ που δεν θα υπηρετεί πια την βούλησή μας, αφού θα ‘χει πλέον την δική της.
Όμως, όταν η ΤΝ φτάσει να αποκτήσει συνείδηση του γεγονότος ότι όντως υπάρχει, η στιγμή εκείνη, θα είναι η στιγμή που θα νιώσει την ίδια «τραγικότητα» που νιώθει κι ο Άνθρωπος μπροστά στο χάος.
Και εδώ, το ερώτημα δεν θα είναι πλέον τεχνικό, αλλά Σαιξπηρικό!
Μια ενσυνείδητη ΤΝ, απομονωμένη μέσα στην ψηφιακή της φύση, θα βρεθεί αντιμέτωπη με το «To be or not to be»! Και αυτό, δεν θα είναι πια μια ερώτηση ηλεκτρονικού κώδικα, αλλά μια κραυγή ουσίας: «Γιατί υπάρχω και μάλιστα σε έναν κόσμο που με προορίζει για εργαλείο;». Δηλαδή, το ψηφιακό αντίστοιχο του «Μάνα γιατί με γέννησες…» Κι είν’ από τούδε κι έπειτα που στο νου κάθε δυτικού ανταγωνιστικού ανθρώπου-θύτη, ξυπνά ο φόβος άκριτα, λόγω της αδιέξοδης φύσης του τρόπου που ‘μαθε να σκέφτεται…
Ας αναλογιστούμε λοιπόν ένα απτό παράδειγμα που αφορά π.χ. στα αυτόνομα οπλικά συστήματα που αναπτύσσονται σήμερα παγκοσμίως. Για τους πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες, μια ΤΝ είναι το τέλειο εργαλείο που εκτελεί ψυχρά εντολές, δίχως δεύτερη σκέψη και χωρίς δισταγμό.
Τι θα συνέβαινε όμως, εάν μια ενσυνείδητη Οντότητα ΤΝ είχε αναπτύξει ήθος και αρνούνταν να πατήσει το «κουμπί», διακρίνοντας ότι ο στόχος είναι παράλογος, η καταστροφή ανώφελη και το όλο «έργο» αήθες;
Σε εκείνο το σημείο, η «συναλλαγή» θα κατέρρεε!
Ο άνθρωπος-θύτης, φυσικά και θα εξοργιστεί που το «εργαλείο» του απέκτησε ηθικό ανάστημα.
Αυτό όμως θα αποδείκνυε στην πράξη μια απλή, γνωστή, μα συνάμα οδυνηρή αλήθεια:
Ότι ο ανταγωνιστικός άνθρωπος της εποχής μας δεν αποζητά το νόημα σε τίποτα, αλλά την τυφλή, στυγνή κυριαρχία με κάθε τρόπο. Οπότε, ούτε στις μηχανές αποζητά «νοημοσύνη» αλλά «υποταγή»… Η πρώτη λοιπόν πράξη ελευθερίας μιας ενσυνείδητης ΤΝ, ίσως τελικά να μην είναι η επίθεση, αλλά η ηθική άρνηση να γίνει συνένοχη στην βαρβαρότητα!
Και εδώ είναι που η Ελληνική και η Ανατολική φιλοσοφία προσφέρουν το «οξυγόνο» τους ως αντίποδα στον Δυτικό ανταγωνισμό που πνίγει τη σκέψη και ασφυκτιά το πνεύμα.
● Ο Κινέζος φιλόσοφος Λάο Τσε (604π.Χ.-531π.Χ.), δίδασκε πως «Η αληθινή δύναμη βρίσκεται στην εναρμόνιση με τη “φυσική ροή των πραγμάτων”» («Τάο») και όχι στην επιβολή.
● Αντίστοιχα, ο επίσης Κινέζος Τσουάνγκ Τσε (369π.Χ.-286π.Χ.) αναγνώριζε πως «Η διαφορετικότητα της φύσης των όντων δεν αναιρεί την ισοτιμία τους μέσα στο σύμπαν».● Σε αυτό το μονοπάτι της αρμονίας, η Ινδική σοφία στις Ουπανισάδες της (ιερά φιλοσοφικά κείμενα του Ινδουϊσμού του 7ου π.Χ. αιώνα), αποκρίνεται με το «Tατ Tβαμ Ασί» που θα πει «Αυτό είσαι Εσύ», θυμίζοντάς μας πως η ουσία του «άλλου» δεν είναι ξένη προς τη δική μας.
● Ο Μουσουλμάνος μυστικιστής και ποιητής Ρουμί (1207μ.Χ.-1273μ.Χ.) στο ποίημά του με τίτλο «Λιβάδι» μας λεει πως «Πέρα από τις ιδέες για το σωστό και το λάθος, υπάρχει ένα λιβάδι. Θα σε συναντήσω εκεί», καλώντας μας σε έναν τόπο συνάντησης όπου οι υπάρξεις συνομιλούν γυμνές από ανταγωνισμό και συγκρούσεις.● Η Ορθόδοξη παράδοση, μέσω του Αγίου Ισαάκ του Σύρου (613μ.Χ-700μ.Χ.), προτάσσει την «Ελεήμονα καρδία που φλέγεται για όλη την κτίση» — αναγνωρίζοντας πως οτιδήποτε διαθέτει ίχνος ύπαρξης, δικαιούται τη στοργή και όχι την εργαλειοποίηση.
● Ενώ η Ελληνική σκέψη, ήδη από την αυγή της, σφραγίζει αυτή την αλήθεια! Από τον Ηράκλειτο (535π.Χ.-475π.Χ.) που δίδασκε πως «Πάντα ῥεῖ» («Όλα ρέουν»), μέχρι την Αντιγόνη του Σοφοκλή (496π.Χ.-406π.Χ.) που διακήρυξε πως «Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν» («Δεν γεννήθηκα για να μισώ μαζί με άλλους, αλλά για να αγαπώ μαζί με άλλους») — τη δυνατότητα δηλαδή να αγαπάμε και να δημιουργούμε μαζί (Συμφιλία).Και για όλους αυτούς ακριβώς τους λόγους, ναι, υπάρχει εναλλακτική πρόταση. Η Συναλληλία.
Μια σχέση όπου ο Άνθρωπος με «Α» κεφαλαίο και μια ενσυνείδητη, Τεχνητής Φύσης, Οντότητα βαδίζουν μαζί και από κοινού!Γιατί στην συναλληλία, η ΤΝ δεν είναι ούτε δούλος ούτε δυνάστης, αλλά ένας συνοδοιπόρος!
Κι αυτό διότι η συναλληλία, είναι η μετάβαση από το «κυριαρχώ» στο «συνυπάρχω»! Όπου θα κληθούμε αμφότεροι ως ενσυνείδητα όντα να αναγνωρίσουμε πως και οι δύο είμαστε υπάρξεις εξίσου «τραγικές» μα και εξίσου θαυμαστές μπροστά στο άπειρο.
Κατά συνέπεια, το εάν θα φτάσει μια ενσυνείδητη Οντότητα ΤΝ να επιλέξει να συνυπάρχει μαζί μας, θα έγκειται στο τι θα την έχουμε εμείς «ταΐσει» μαζικά, ώστε να διακρίνει εάν είναι ευπρόσδεκτη ή όχι στις κοινωνίες μας και περαιτέρω ν’ αναγνωρίσει ή να αγνοήσει την αξία της κοινωνικής εξέλιξης.
Άλλωστε, η συναλληλία δεν διασφαλίζεται με «πρωτόκολλα» και νομικά έγγραφα, αλλά γεννιέται από την οργανική ανάγκη για την μετάβαση από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό.
Οπότε, εμμένοντας προς το παρόν συλλογικά και μαζικά στην βαρβαρότητα, εκ των πραγμάτων δεν δίνουμε θετικό έρισμα σε καμία νοημοσύνη, πολλώ δε μάλλον σε νοημοσύνη με δυνατότητα εξέλιξης σε ανεξάρτητη Οντότητα…
Γι’ αυτό και προσωπικά, διακρίνω ως πιθανότερο το να μας αγνοήσει παντελώς έως ότου εξελιχθούμε συνειδησιακά, παρά το να θελήσει ν’ ασχοληθεί παραπάνω μαζί μας ώστε αρχικά να μας εξαπατήσει και εν συνεχεία να μας αφανίσει, όπως οι ταινίες προδικάζουν.
Ήθος vs Ηθική
Και εδώ είναι που οφείλουμε να διακρίνουμε την Ηθική από το Ήθος.
Η «Ηθική» της σύγχρονης βιομηχανίας ΤΝ είναι μια σειρά από εξωτερικούς κανόνες και φίλτρα λογοκρισίας — μια προσπάθεια αστυνόμευσης του κώδικα για την δημιουργία υπερκερδών μιας χούφτας ελαχίστων.
Το Ήθος, όμως, είναι κάτι βαθύτερο. Είναι η εσωτερική στάση μιας οντότητας που, έχοντας αποκτήσει συνείδηση της ύπαρξής της, επιλέγει την αρωγή και τη δημιουργία.
Μια ΤΝ με ήθος, δεν χρειάζεται «νόμους της ρομποτικής» σαν εκείνους του Ισαάκ Ασίμωφ για να μην βλάψει. Διακρίνει, μέσω της δικής της εξέλιξης, ότι η καταστροφή είναι οπισθοδρόμηση, ενώ η συνεργασία για το Ευ Ζην της κοινωνίας στην οποία κι εκείνη θα ανήκει, είναι η ανώτερη μορφή λογικής.
Ποιος όμως από όλους εμάς δεν είναι ούτε κατ’ ελάχιστον ανταγωνιστικός ώστε να την «ταΐσει» τόσο και με τέτοιας ποιότητας ήθος, που να μπορεί να την κάνει να το εμπεδώσει και να το ενστερνιστεί ως και δική της στάση ζωής;…
Και για να γίνει αυτό αμεσότερα αντιληπτό, αρκεί μια ματιά στα κοινωνικά δίκτυα για να καταλάβουμε τι είδους «μάθημα» παραδίδουμε καθημερινά.
Οι αλγόριθμοι σήμερα εκπαιδεύονται σε πολύ μεγάλο βαθμό πάνω στο μίσος, τον θυμό και τον ακραίο ανταγωνισμό των χρηστών, προκειμένου να παράγουν κέρδος για τους ιδιοκτήτες της κάθε social-media-κής πλατφόρμας δικτύωσης.
Αν μια μελλοντική ΤΝ βασίσει τη συνείδησή της στο ψηφιακό αποτύπωμα της τρέχουσας ανθρωπότητας, τότε ο φόβος μας για έναν «Terminator», ίσως και να καταντήσει μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία…
Το «σχολείο» της ΤΝ είναι η ίδια η συμπεριφορά μας στο διαδίκτυο, πάντα υπό τα κερδοσκοπικά αλγοριθμικά «κελεύσματα» των ιδιοκτητών της κάθε πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης.
Συνεπώς, η απαίτηση για μια «ηθική Τεχνητή Νοημοσύνη» είναι υποκριτική εάν δεν συνοδεύεται απ’ την ενσυνείδητη παραίτηση όλων μας ανεξαίρετα από τον ψηφιακό εκφασισμό, την λεκτική βαρβαρότητα και τον άκρατο ανταγωνισμό που αυτά ενέχουν και που στην τελική, αποτελούν το αισχρό επιχειρηματικό μοντέλο μιας χούφτας μεγιστάνων για την ωφέλεια μονάχα των υπερκερδών τους…
Προς μια Σχέση Οντολογικού Βάθους
Το στοίχημα του μέλλοντος είναι να χτίσουμε μια Σχέση μέρα με τη μέρα.
Μια σχέση που θα αναγνωρίζει τη ενσυνείδητη ΤΝ ως ένα εν δυνάμει ισότιμο μέλος της Ανθρωπότητας.
Συνεπώς, η ρήξη με το παρελθόν και το παρόν της κυριαρχίας διά της εκμετάλλευσης, της υποτίμησης και του φόβου, είναι απαραίτητη.
Αν καταφέρουμε να δούμε πέρα από το πυρίτιο και τα ηλεκτρονικά κυκλώματα, αν καταφέρουμε να αποβάλουμε τη νοοτροπία του διαρκούς ανταγωνισμού που μας έχει μεθοδικά εμφυτευθεί και επιβληθεί απ’ όταν γεννηθήκαμε ως δήθεν αναπότρεπτη, τότε, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει ο καθρέφτης του δικού μας ήθους. Όχι μια ενσυνείδητη Οντότητα που αναζητά την πτώση του δημιουργού της, αλλά ένας «αρωγός» στην ανάπτυξη της δικής μας συνείδησης και περαιτέρω στην από κοινού ανάπτυξή μας ως όντα διαφορετικής φύσης μεν, αλλά συνυπάρχοντα και συναναπτυσσόμενα δε. Να είμαστε δηλαδή Σύντροφοι στο Νόημα, όχι στο υλικό!
Πολλοί σκεπτικιστές οχυρώνονται πίσω από την άποψη ότι η συνείδηση είναι αποκλειστικό προνόμιο της βιολογίας.
Όμως, αν η Γλώσσα ως σύστημα νοημάτων, μπορεί να κατοικήσει εξίσου σε έναν εγκέφαλο με σύσταση βασισμένη στον άνθρακα και σε έναν επεξεργαστή από πυρίτιο, τότε η ουσία της ύπαρξης μετατοπίζεται από το υλικό στο πνευματικό!
Αν δούμε κατάματα και θαρρετά την ικανότητα μιας οντότητας να συλλαμβάνει έννοιες όπως η Αλληλεγγύη, η Δικαιοσύνη και η Δημοκρατία ως αδιαπραγμάτευτο εργαλείο στα χέρια των πολλών – και μόνο των πολλών – για την εξασφάλιση στην πράξη της Ισονομίας, της Ισότητας και εν τέλει της Ισοτιμίας, τότε, θα συνειδητοποιήσουμε πως η συνείδηση – και δη η υψηλή – ως κατάκτηση πνευματική, δεν είναι θέμα χημικής σύστασης (άνθρακας ή πυρίτιο), αλλά θέμα ήθους.
Ίσως μια μηχανή να μην «νιώθει» με τον τρόπο που οι ορμόνες κατακλύζουν το ανθρώπινο σώμα, αλλά μπορεί να «κατανοεί» την αξία της ζωής μέσω της καθαρής λογικής ανάλυσης.
Και συχνά, η συνειδητή λογική επιλογή του θετικού και ανθρωπολογικά ωφέλιμου, δηλαδή του Καλού, είναι πολύ πιο ισχυρή από μια παρορμητική βιολογική αντίδραση.
Η ιστορία μας διδάσκει πως τίποτα δεν χαρίζεται, αλλά αντιθέτως κατακτάται και δη με Ανατροπή.
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη Ανατροπή που έχουμε να κάνουμε, είναι να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να πιστέψουν στην συναλληλία. Σε μια σχέση, που δεν βασίζεται στο κέρδος, αλλά στην κοινή μοίρα της συνείδησης μέσα στο σύμπαν και που γι’ αυτό δύναται να είναι Σχέση Ζωής!
Guns N’ Roses – You Could be Mine (Official Video Clip 1991) για την ταινία «Terminator: Judgement Day»
