Φιλί. Φιλί παθιασμένο, φιλί κάτω από την πανσέληνο, φιλί λυτρωτικό, φιλί χολιγουντιανό. Όλοι θυμόμαστε διάσημα φιλιά από το σινεμά, που έμειναν χαραγμένα στο μυαλό και στην καρδιά μας: Το φιλί του Νόα και της Άλι μέσα στη βροχή από το «The Notebook». Το θεατρικό-κλασικό φιλί του Ουίλιαμ Σαίξπηρ με την κόρη του εμπόρου από το «Ερωτευμένος Σαίξπηρ». Έως το παιδικό φιλί του αλήτη και της λαίδης από την ταινία του Disney «Η Λαίδη και Ο Αλήτης».
Φιλιά που φανερώνουν έρωτα, αγάπη, πάθος. Αλλά και φιλιά που δείχνουν φροντίδα-μαμαδίσια-και το δέσιμο με τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας.
Όμως, έτσι ήταν πάντα; Πάντα φιλιόντουσαν οι άνθρωποι, με σκοπό και μόνο να δείξουν την αγάπη, το πάθος και το δέσιμό τους; Μην βιαστείτε να απαντήσετε, γιατί η αλήθεια, ίσως σας ξαφνιάσει.
Το φιλί του καλλωπισμού και της… μάσας
Έχουν διατυπωθεί πολλές επιστημονικές υποθέσεις για την προέλευση του φιλιού με βάση την ανθρώπινη βιολογία και συμπεριφορά, αλλά καμία δεν είναι σίγουρη, με πρώτη, φυσικά, να είναι η εξέλιξη της κοινωνικής συμπεριφοράς των πιθήκων στην άγρια φύση.
Το φιλί ήταν και είναι ένα σήμα ιδιαίτερης στοργής σε όλες τις ηπείρους και όλους τους πολιτισμούς για χιλιετίες. Μεταξύ εποχών και λαών, οι κοινωνικοί κανόνες ορίζουν το φιλί σε συγκεκριμένες σχέσεις και πλαίσια, υπονοώντας βαθύτερες βιολογικές βάσεις.
Αξιοσημείωτο είναι, ότι αν και η επαφή στόμα-στόμα, κοινώς το φιλί, ανάμεσα στους πιθήκους είναι σπάνια, εμφανίζεται ουσιαστικά ως συμπεριφορά συμφιλίωσης και παρηγοριάς μετά από μια σύγκρουση, που συχνά ακολουθείται από την περιποίηση, βάζοντας τα δάχτυλά τους στα μάτια των φίλων τους ως ένδειξη στοργής. Η κοινωνική τους συμπεριφορά υποδηλώνει, ότι το φιλί είναι πιθανότατα το τελικό στάδιο επαφής με το στόμα μιας περιόδου περιποίησης, όταν ο καλλωπιστής ρουφάει με τα χείλη του τη γούνα ή το δέρμα του καλλωπισμένου, με σκοπό να κολλήσουν πάνω τους διάφορα υπολείμματα από το σώμα τους (παράσιτα, έντομα κ.α.). Ο καλλωπισμός αντιπροσωπεύει, μια προγονική υγιεινή και συγγενική συμπεριφορά μεταξύ των όντων, μια συμπεριφορά που επιτελείται μεταξύ ατόμων με ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς και στενή συγγένεια.
Ωστόσο, αυτή η συνήθεια των φίλων μας των πιθήκων, δηλαδή το φιλί στο στόμα για λόγους υγιεινής μειώθηκε σε σχέση με την ανθρώπινη εξέλιξη λόγω, φυσικά, της απώλειας της γούνας! Μάλιστα, ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν, ότι αυτή η λειτουργία αντικαταστάθηκε από τους ανθρώπους από τη «φωνητική περιποίηση», με τις φωνητικές ανταλλαγές να αναλαμβάνουν πλέον τις κοινωνικές λειτουργίες, που προηγουμένως εκτελούσε η περιποίηση, οδηγώντας τελικά στην εξέλιξη της ανθρώπινης ομιλίας και γλώσσας.
Έτσι, καθώς οι πρόγονοι του ανθρώπου έχασαν σταδιακά τη γούνα τους, οι περίοδοι περιποίησης έγιναν σταδιακά μικρότερες. Δηλαδή, χρειαζόταν λιγότερος χρόνος για το χτένισμα (συνήθως με τα χέρια ή με τα χείλη) μέσα από τη γούνα-μαλλιά του συντρόφου.
Άλλες πάλι υποθέσεις προτείνουν, ότι τα γυναικεία χείλη έχουν εξελιχθεί ως σεξουαλικό στολίδι ή ακόμα καλύτερα, ότι το φιλί είναι μια παράγωγη μορφή «μυρίσματος» για την κοινωνική συμπεριφορά.
Με λίγα λόγια, αυτές οι υποθέσεις υποδηλώνουν, ότι το φιλί κληρονομεί τη μορφή του από τον θηλασμό ή την προμάστιση του μωρού, μια συμπεριφορά που περιλαμβάνει την προεξοχή των χειλιών και την κίνηση του πιπιλίσματος, η οποία είναι παρόμοια με το φιλί.
Ωστόσο, και πάλι όλες οι παραπάνω δεν παύουν να είναι απλές υποθέσεις, που αγωνίζονται να εξηγήσουν στην κοινωνία αλλά και στον επιστημονικό τομέα το πλαίσιο και τη λειτουργία του φιλιού.
Φιλί ηλικίας 4.500 ή 100.000 ετών;
Και ερχόμαστε στο ρομαντικό, το σεξουαλικό φιλί. Φιλιά που έχουν καταγραφεί και φανερώνουν έρωτα και πάθος, φιλιά ανάμεσα σε ανθρώπους αλλά και φιλιά ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους. Φιλιά παλιά… πολύ παλιά.
Σύμφωνα λοιπόν, με άρθρο που δημοσιεύτηκε στις 18 Μαΐου του 2023 στο επιστημονικό περιοδικό Science, υπάρχουν αναφορές σε κείμενα σχετικά με το φιλί τόσο αρχαίες, που πλησιάζουν την χρονολογία της εφεύρεσης της γραφής! Η πρώτη τεκμηριωμένη μαρτυρία φιλιών καταγράφηκε στη Μεσοποταμία πριν από 4.500 χρόνια, η οποία απεικονίζει θεούς και θνητούς. Η μελέτη συγκεντρώνει Σουμεριανά και Ακκαδικά γραπτά, που περιγράφουν την πρακτική του φιλιού με διπλή λειτουργία: Ως μέρος της σεξουαλικής πράξης αλλά και ως εκδήλωση στοργής μεταξύ της οικογένειας και των φίλων.
Ο Troels Pank Arbøll, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, ειδικός στους αρχαίους πολιτισμούς της Μέσης Ανατολής και συγγραφέας της έρευνας τονίζει: «Τα πρώτα στοιχεία για το φιλί τα βρίσκουμε σε μια γλώσσα που ονομάζεται σουμεριακή, η οποία δεν έχει συγγενείς σύγχρονες γλώσσες. Ωστόσο, αργότερα βρήκαμε, επίσης, μερικά αποσπάσματα γραμμένα σε μια αρχαία σημιτική γλώσσα, που ονομάζεται ακκαδική και σχετίζεται με τα σημερινά εβραϊκά και αραβικά. Σύμφωνα λοιπόν με αυτά, κάπου πριν από το 2500 π.Χ. βρίσκουμε αυτά τα μυθολογικά κείμενα (αφηγήσεις), που μιλούν για θεούς, ξόρκια και φυσικά για τα φιλιά. Μέσα από αυτά μας γίνεται ξεκάθαρα αντιληπτό, ότι από το 2500 π.Χ. έχουμε σίγουρα τα πρώτα σεξουαλικά φιλιά».
Λίγους αιώνες μετά από αυτές τις πρώιμες αναφορές, αρχίζουμε να λαμβάνουμε περισσότερα ιδιωτικά έγγραφα εκτός πολιτειών και ναών, στις οποίες καταγράφονται αναφορές για σεξουαλικά-ρομαντικά φιλιά μεταξύ των απλών ανθρώπων.
Μόλις γύρω στο 326 π.Χ., όταν οι στρατιές του Μεγάλου Αλέξανδρου κατέκτησαν την Ινδία, το έθιμο του φιλιού άρχισε να εξαπλώνεται πέρα από τη Νότια Ασία. Με τελευταίους, τους Ρωμαίους να εξαπλώνουν το φιλί στην Ευρώπη μέχρι τον Μεσαίωνα. Επίσης, στη δεκαετία του 1300 έως και τα μέσα του 1600 τα φιλιά έγιναν δημοφιλή στον κόσμο, με τη Μεγάλη Πανούκλα του 1665 να βάζει φρένο σε μεγάλο ποσοστό των φιλιών, αφού ο φόβος για τη μετάδοση της ασθένειας ήταν μεγάλος.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή (ο οποίος μελετά και την ιστορία της ιατρικής στην αρχαία Μεσοποταμία), υπάρχει ακόμα μια υπόθεση σχετικά με την προέλευση του φιλιού, η οποία το τοποθετεί ακόμα παλαιότερα. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι Νεάντερταλ θα μπορούσαν να είχαν αγγίξει τα χείλη μεταξύ τους πριν από 100.000 χρόνια, λόγω της εμφάνισης του μικροβίου Methanobrevibacter oralis. Ωστόσο, αυτή η υπόθεση παραμένει υπόθεση για την επιστήμη, καθώς δεν υπάρχουν γραπτές πηγές ή απεικονίσεις*.
*(Σύμφωνα με σχετική μελέτη, το μικρόβιο Methanobrevibacter oralis μεταφέρθηκε στους ανθρώπους από τους Νεάντερταλ μέσω του σάλιου. Μπορεί να διαδόθηκε μέσω του φιλιού ή από το φαγητό; Αυτό ακόμα δεν το γνωρίζουμε).
Φιλιά… τροποποιημένα αλλά ποτέ νικημένα
Στην ανθρωπολογία μελέτες έχουν δείξει, ότι το σεξουαλικό-ρομαντικό φιλί δεν ήταν καθολικό σε όλους τους ανθρώπινους πολιτισμούς, εν αντιθέσει με το γονικό φιλί, το οποίο φαίνεται να ήταν σχετικά πανταχού παρόν. Οι ερευνητές έχουν βρει μια τάση στις σύγχρονες κοινωνίες να ασκείται το σεξουαλικό-ρομαντικό φιλί, όπου υπάρχει υψηλός βαθμός κοινωνικής στρωματογραφίας, πολλές κοινωνικές τάξεις, όπου οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με άλλους ανθρώπους που δεν γνωρίζουν.
Σύμφωνα λοιπόν με τον καθηγητή Troels Pank Arbøll, είναι δύσκολο να πούμε αν το φιλί ήταν καθολικό στους ανθρώπους. Οι κοινωνίες που δημιούργησαν τις παραπάνω γραπτές αναφορές, ήταν επίσης συχνά κοινωνίες με υψηλή κοινωνική στρωματογραφία.
Ωστόσο, περνώντας τα χρόνια παρατηρούμε, ότι αν και πολλά ανθρώπινα τελετουργικά έχουν τροποποιηθεί μέσα στους αιώνες, το φιλί παραμένει αμετάβλητο. Μπορεί ο άνθρωπος να του δίνει άλλα ονόματα, αλλά πραγματικά υπερισχύει.
Για να αλλάξει το φιλί, θα πρέπει να αλλάξει κάτι και στον τρόπο ζωής μας. Και ακόμα κι έτσι, οι άνθρωποι θα αναζητήσουν ένα υποκατάστατο. Αυτό συνέβη και στις μέρες μας, κατά τη διάρκεια της πανδημίας του Covid, όταν το φιλί είχε γίνει το «όχημα» για τη μετάδοση ασθενειών. «Θα καταφέρουμε να μην φιλιόμαστε μόνο λόγω φόβου ή ευθύνης», είχε τονίσει τότε στο EL PAÍS ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Ντιέγκο Φιγκέρα. Ο ίδιος πιασμένος από την αβεβαιότητα του Covid είχε τολμήσει να πει, ότι το φιλί θα μπορούσε να αποκτήσει νέο νόημα: «Όσοι τολμήσουν να φιληθούν αυτή τη στιγμή θα το βιώσουν ως έκφραση μεγάλης αγάπης για τον άλλον. Σε φιλώ και υποθέτω ότι μπορείς να με μολύνεις».
Και επέζησε... γιατί ουδέν κρυπτόν υπό το φιλί, όπως λέει και Cher:
