Στο παρόν κείμενο εξετάζουμε την πτώση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία υπό το πρίσμα των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι το συγκεκριμένο πρίσμα είναι το πρωτεύον ή το κυρίαρχο, πόσο μάλλον το μόνο πλαίσιο ανάλυσης της πτώσης της Μπααθικής Συρίας. Αναλόγως το πλαίσιο στο οποίο εντάσσουμε ή το πρίσμα υπό το οποίο εξετάζουμε ένα γεγονός προκύπτουν διαφορετικά νοήματα και διαφορετικές ερμηνείες αυτού του γεγονότος, με παρόμοιο τρόπο που η μεταβολή της μεθόδου ανάλυσης ενός ζητήματος ή ενός αντικειμένου μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικά συμπεράσματα, αποτελέσματα ή και σε ανακάλυψη νέων ιδιοτήτων.
Προκειμένου να είναι ολοκληρωμένη μια προσέγγιση για την πτώση της Συρίας του Άσαντ θα πρέπει να σταθμιστούν τοπικοί παράγοντες (σχέσεις Αράβων, Τούρκων, Ιρανών και Κούρδων στα εδάφη της Συρίας), περιφερειακοί (σχέσεις Δαμασκού, Τεχεράνης, Μόσχας, Άγκυρας, Τελ Αβίβ και αραβικών κρατών του Κόλπου) και διεθνείς και παγκόσμιοι παράγοντες (ανταγωνισμός ΗΠΑ-Ρωσίας, πόλεμος στην Ουκρανία, συμφωνία Σ. Αραβίας-Ιράν με διαμεσολάβηση της Κίνας κ.λπ), καθώς και ιστορικοί παράγοντες (σχέσεις Συρίας-Ιράν, πόλεμος κατά της τρομοκρατίας κ.λπ).
Από την αρχή της δεκαετίας του 1990 και μέχρι περίπου τα τέλη της δεκαετίας του 2000 η Τουρκία και το Ισραήλ είχαν μια στρατηγική σχέση. Τον διεθνοπολιτικό θεμέλιο λίθο για την προσέγγιση και τη στρατηγική συνεργασία μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ έβαλε αρχικά η σύνοδος για την έναρξη των απευθείας ειρηνικών διαπραγματεύσεων μεταξύ Ισραηλινών και Αράβων που έλαβε χώρα στη Μαδρίτη το 1991, και στη συνέχεια η Συμφωνία Ειρήνης μεταξύ Ισραήλ και Ιορδανίας το 1994 και οι Συμφωνίες του Όσλο το 1993 και το 1995 μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων (PLO). Μέχρι τη Σύνοδο της Μαδρίτης μόνο η Αίγυπτος είχε αποδεχθεί απευθείας διαπραγματεύσεις με το Ισραήλ. Η αλλαγή στο διπλωματικό περιβάλλον διαμόρφωσε το κατάλληλο κλίμα και μια ικανή συνθήκη για την ανάπτυξη και εμβάθυνση των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων.
Το γεωπολιτικό θεμέλιο και ο πραγματικός καταλύτης για τη συνεννόηση (entente) και τη στρατηγική συνεργασία μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ ήταν η κοινή αντίληψη και η αμοιβαία προσέγγιση της Συρίας ως απειλής για την ασφάλεια των δύο κρατών, η οποία βασιζόταν σε δύο κυρίως ζητήματα. Πρώτον, στις εδαφικές διαφορές μεταξύ Συρίας και Τουρκίας σε ό,τι αφορά την επαρχία του Χάταϊ και μεταξύ Συρίας και Ισραήλ σχετικά με τα Υψίπεδα του Γκολάν, οι οποίες έχουν τη βάση τους στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη γαλλική εντολή για τη Συρία και τον Λίβανο (Για την επιστροφή των μετώπων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και το ευρύτερο πλαίσιο δες Το Τέλος της Μεγάλης Παρέκκλισης, Σελ. 29-44). Δεύτερον, στο γεγονός ότι η Συρία του Άσαντ υποστήριζε τους Άραβες Σιίτες του Κόμματος του Θεού, δηλαδή τη Χεζμπολάχ, και τους Κούρδους Σοσιαλιστές του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν, δηλαδή το PKK. Επιπλέον, ο τουρκοϊσραηλινός άξονας στην κατεύθυνση βορρά-νότου αποτέλεσε προσπάθεια εξισορρόπησης της άτυπης αλλά στρατηγικής συμμαχίας μεταξύ Ιράν και Συρίας στην κατεύθυνση ανατολής-δύσης.
Παρά την κρίση λόγω της πρωθυπουργίας Ερμπακάν, ο οποίος προσπάθησε να προσεγγίσει το Ιράν, η σχέση Τουρκίας-Ισραήλ παρέμεινε αδιαπέραστη αφού ο τουρκικός στρατός έλεγχε την εξωτερική πολιτική. Αυτός ήταν ο σκοπός του εξαναγκασμού σε παραίτηση του Ερμπακάν μέσω του λεγόμενου μεταμοντέρνου πραξικοπήματος του 1997 στην Τουρκία, της μετέπειτα απαγόρευσης του Κόμματος της Ευημερίας από το Συνταγματικό Δικαστήριο καθώς και της απαγόρευσης ανάμειξης του συγκεκριμένου προσώπου στην πολιτική: «η διαφύλαξη του δυτικού προσανατολισμού της χώρας» όπως λένε και στα καθ’ ημάς.
Η στρατηγική σχέση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, είχε ως κομβικό της σημείο την υπογραφή δύο συμφωνιών συνεργασίας σε επίπεδο άμυνας και ασφάλειας το 1996, κορυφώθηκε την πενταετία 1996-2001, και διήρκεσε μέχρι τη διετία 2008-2010, δηλαδή μέχρι τον πρώτο πόλεμο της Γάζας το 2008-2009, μέσω της ισραηλινής επιχείρησης υπό την ονομασία «Συμπαγές Μολύβι» (Operation Cast Lead), και την ισραηλινή επίθεση κατά νηοπομπής (Gaza Freedom Flotilla) ανοικτά της Γάζας το 2010 (Mavi Marmara Incident) που επιδίωκε να σπάσει τον ναυτικό αποκλεισμό της Λωρίδας της Γάζας.
Μετά από τη διετία 2008-2010 οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας έφτασαν στο ναδίρ, η στρατιωτική συνεργασία διακόπηκε, η Τουρκία του Ερντογάν ξεκίνησε μια βαθύτερη προσέγγιση με τη Χαμάς (φιλοξενία ηγετικών μελών κ.λπ), η οποία άλλωστε έχει κοινό ιδεολογικό υπόβαθρο με το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), καθώς και οι δύο προέρχονται από τους Αδελφούς Μουσουλμάνους.
Το ξέσπασμα του πολέμου στη Συρία το 2011, που δεν ήταν απλώς εμφύλιος αλλά μετασχηματίστηκε και σε ένα είδος περιφερειακού πολέμου δι’ αντιπροσώπων σε υποκρατικό επίπεδο που περιοριζόταν εντός των εδαφικών ορίων του κράτους της Συρίας, αλλά και των ρευστών συνόρων με το Ιράκ (Το Τέλος της Μεγάλης Παρέκκλισης, Σελ. 41), διαμόρφωσε πρόσφορο έδαφος για την επαναπροσέγγιση της Τουρκίας με το Ισραήλ, καθώς Άγκυρα και Τελ Αβίβ αντιτάχθηκαν τόσο στο καθεστώς Άσαντ όσο και στην ανάμειξη του Ιράν στη Συρία. Ωστόσο, είτε επειδή τα συναισθήματα ήταν ακόμα έντονα και το αίμα ζεστό είτε επειδή αποτέλεσε στρατηγική επιλογή ψυχρών υπολογισμών, μέχρι το 2016, η Τουρκία ξεκίνησε μια προσέγγιση τόσο με το Ιράν όσο και με τη Ρωσία, η οποία απέκλειε εκ των πραγμάτων μια ισραηλινοτουρκική συνεργασία στο εσωτερικό της Συρίας εκείνο το χρονικό διάστημα.
Εντούτοις, το 2021 οι σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ είχαν μπει σε τροχιά βελτίωσης, το 2022 ο Ισραηλινός πρόεδρος Χέρτζογκ επισκέφτηκε την Τουρκία ενώ το 2023 Νετανιάχου και Ερντογάν συναντήθηκαν στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Παρόλα αυτά, μέσα στο ίδιο έτος, το 2023, είχαμε δύο ακόμα γεγονότα που οδήγησαν ξανά σε κρίση τις τουρκοϊσραηλινές σχέσεις. Το πρώτο ήταν η καταγγελία του πυρηνικού προγράμματος του Ισραήλ από τον Ερντογάν και το δεύτερο, ασφαλώς, ο πόλεμος που ξεκίνησε στις 7 Οκτωβρίου 2023, μετά από την επίθεση παλαιστινιακών δυνάμεων υπό την ηγεσία της Χαμάς στο Ισραήλ, ο οποίος είναι με διαφορά ο μεγαλύτερος που έχει συμβεί στα εδάφη της Γάζας (2008-2009, 2012, 2014, 2021).
Στο στενό πλαίσιο που εξετάζουμε εδώ, δηλαδή υπό το πρίσμα των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων, η πτώση του καθεστώτος Άσαντ και της Μπααθικής Συρίας φανερώνει ότι εν τέλει, μετά από τρεις δεκαετίες, ο τουρκοϊσραηλινός άξονας (κατεύθυνση βορράς-νότος) επικράτησε επί του ιρανοσυριακού άξονα (κατεύθυνση ανατολής-δύσης) στα εδάφη της Συρίας.
Αυτό είναι το αποτέλεσμα αντικειμενικά, ανεξάρτητα από τα κίνητρα και τις προθέσεις των δρώντων υποκειμενικά.
Όπως επισημάναμε παλαιότερα, η πτώση του Ιράκ (του Χουσεΐν) είχε ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση μιας περιορισμένης αλλά υπαρκτής ιρανικής σφαίρας επιρροής και μιας εδαφικής συνέχειας από τα όρη Ζάγκρος, τον Τίγρη και τον Ευφράτη, μέχρι την οροσειρά του Λιβάνου, φέρνοντας ουσιαστικά συγκρουσιακά head-to-head το Ισραήλ με το Ιράν. Με παρόμοιο τρόπο η πτώση της Συρίας (του Άσαντ) και η πολυδιάσπαση της ιρανικής σφαίρας, τουλάχιστον στο τμήμα από τα εδάφη της οροσειράς του Λιβάνου μέχρι το βόρειο τμήμα του Ευφράτη, μπορεί να έχει δύο αποτελέσματα, στο πλαίσιο που εξετάζουμε εδώ: είτε να διαμορφωθεί μια τουρκοϊσραηλινή σφαίρα επιρροής είτε να έρθουν συγκρουσιακά head-to-head το Ισραήλ με την Τουρκία στη Συρία.
