Ενυπάρχουμε στον πολιτισμό του αδιάκοπου scroll down & swipe left/right, της αδιάκοπης ροής ψηφιακού οπτικού υλικού και δεδομένων στο πλαίσιο των οποίων διαμορφώνεται μια καθημερινή εμπειρία η οποία, παρά την αισθητηριακή-αισθητική της αρτιότητα, καταλήγει συχνά σε ένα βίωμα κενού, απόγνωσης και ψυχοσυναισθηματικού αποπροσανατολισμού του Υποκειμένου.
Πρόκειται για εικόνες που εγκλωβίζουν, που σαγηνεύουν και που εμποδίζουν τη δυνατότητα δημιουργίας προσωπικών, ιδιωτικών εικόνων, προσωπικών συμβόλων και σχημάτων. Αυτό προκαλεί ένα αίσθημα κενού που με τη σειρά του διαμορφώνει ένα αίσθημα πείνας για άλλες ψηφιακές εικόνες και επιπλέον δεδομένα που όμως δεν αποτελούν δημιούργημα επένδυσης, προσωπικής σκέψης και συναισθήματος αλλά αντιθέτως πρόκειται για «δάνεια δευτερολέπτων» μέχρι την επόμενη αντίδραση, μέχρι το επόμενο refresh και μετά ξανά από την αρχή προκαλώντας άμεσες, στιγμιαίες μη μεταβολίσιμες αντιδράσεις του θυμικού.
Το Υποκείμενο της ψηφιακής εικόνας μοιάζει να κυκλοφορεί με «υπερ-δραστήριες αμυγδαλές», όπως περιγράφεται σε νευροεπιστημονικές μελέτες που συνδέουν την έντονη συναισθηματική επιβάρυνση με αυξημένη ευαλωτότητα, άγχος ή ακόμη και συμπτώματα μετα-τραυματικού στρες (Pessoa & Adolphs, 2010). Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δεν απομένει χώρος για τον αναστοχαστικό Νου.
Το βίωμα αυτό συνοδεύεται συχνά από μια εσωτερική παραίτηση-κόπωση:
Απλά δεν μπορώ. Δεν είναι ότι δεν θέλω. Απλά δεν μπορώ. Προτιμώ να μην κάνω τίποτα και να στέκομαι κοιτάζοντας το κενό και να λειτουργώ με το bare minimum, φορώντας μια μάσκα λειτουργικότητας…
Αυτές οι φράσεις αποτυπώνουν με ακρίβεια την ψυχική κόπωση και κατάρρευση καθώς και τη δυσκολία του Υποκειμένου για δημιουργία συμβόλων και αναπαραστάσεων φέροντας στο προσκήνιο τη βασανιστική εμπειρία της αδυναμίας για σκέψη ή για βαθιά, ουσιαστική επιθυμία με αποτέλεσμα να διαχέεται σε κενά νοήματος. Παρατηρείται αδυναμία απόδοσης σχήματος στο βίωμα, στην απώλεια, στην έλλειψη, στην επιθυμία. Εκεί που θα υπήρχε σκέψη ή συναίσθημα, υπάρχει κενό, αποστροφή, παραίτηση ή εθιστική επανάληψη ενός ερεθίσματος που όμως δεν σημαίνει τίποτα, δεν συμβολίζει τίποτα.
Πότε όμως είναι σε θέση να δημιουργήσει το Υποκείμενο προσωπικές εικόνες, σχήματα και αναπαραστάσεις; Η ικανότητα αυτή συνδέεται άμεσα με την ικανότητα του Υποκειμένου να «παίζει» -δηλαδή να κινείται στο ενδιάμεσο χώρο μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής πραγματικότητας, στον λεγόμενο μεταβατικό χώρο, όπως διδάσκει ο Winnicot στο Παιχνίδι και Πραγματικότητα (1971). Οι εικόνες και τα σχήματα, οι αναπαραστάσεις που γεννιούνται σε αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο μετάβασης αποτελούν καρπό σχέσης, φροντίδας και επένδυσης, καρπό διάρκειας, καρπό αναμονής.
Αυτή η ψυχική αδράνεια βρίσκει το πολιτισμικό της ανάλογο στις αναλύσεις και τη σκέψη του Byung-Chul Han (2015, 2021), ο οποίος κάνει λόγο για την Κρίση του Αρνητικού την οποία συνδέει με την απώλεια του «Άλλου», της ετερότητας, του όχι που αποτελούν καθοριστικά σημεία της ικανότητας για σκέψη, για νοηματοποίηση-νοηματοδότηση της προσωπικής εμπειρίας αλλά και της συγκρότησης του ιδίου του Υποκειμένου.
Η σκέψη του Han, αναδεικνύει μια πραγματικότητα όπου η Κοινωνία της Διαφάνειας, της Υπερέκθεσης και της Κόπωσης έχει καταργήσει, το ενδιάμεσο, το μη ορατό, το μυστήριο, την αναμονή, τον χρόνο και την απόσταση -όλα εκείνα που επιτρέπουν την γέννηση των συμβόλων και των αναπαραστάσεων, δηλαδή την επεξεργασία των όσων δεν μπορούν να ειπωθούν ακόμη ή των όσων δεν είναι παρόντα και λείπουν. Η εικόνα δεν παραπέμπει πια σε ένα βαθύτερο νόημα, τουναντίον καταναλώνεται άμεσα, ωμά, χωρίς επεξεργασία. Σήμερα όλα οφείλουν να είναι γρήγορα, άμεσα, ευχάριστα, (κατ)αναλώσιμα, δεν επιτρέπεται η άρνηση, το όριο και η σιωπή του αναστοχασμού.
Η ψηφιακή εικόνα είναι άδεια, δεν έχει συμβολικό βάθος, τα δίνει όλα απ’ ευθείας και χωρίς (δια)μεσολάβηση έχοντας διάρκεια ορισμένων δευτερολέπτων εκτός και αν κανείς πατήσει το repeat. Δεν επιτρέπεται η ενδοσκόπηση, δεν αντέχεται η σιωπή, δεν δίνεται χώρος στην αναμονή. Η ψηφιακή εικόνα εκπαιδεύει στο σύστημα συμπεριφοράς δράση-αντίδραση και είναι άκρως αντι-συμβολική και επιφανειακή, στόχος της δεν είναι η ενσυναίσθηση -αυτή αποζητά χρόνο και βάθος. Από την άλλη πλευρά, η εικόνα του Winnicott είναι γέννημα σκέψης, είναι γέννημα σχέσης με τον Άλλον αλλά και με τον Εαυτό, είναι το αποτέλεσμα επένδυσης και βαθιάς επιθυμίας, είναι το αποτέλεσμα του «σ ’έχω στο Νου μου».
Η παραγόμενη Πολιτισμική και Ψυχική Κόπωση, δεν είναι μόνο συνέπεια της Υπερέκθεσης, αλλά και μιας γενικότερης μετατόπισης την οποία ο Stein (2004) σχολιάζει ως «απώλεια του συμβολικού αντικειμένου», όπου ό,τι κάποτε λειτουργούσε ως γέφυρα μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής πραγματικότητας: εικόνες, λέξεις, σχήματα και μορφές, τώρα παρατηρείται αποσύνδεση, από-επένδυση και απώλεια συμβολικής δύναμης. Όλα μένουν κενά και μετέωρα, δίχως την δυνατότητα σχέσης.
Το σημερινό Υποκείμενο της Κοινωνίας της Κόπωσης και της Διαφάνειας, από-Υποκειμενοποιείται, παράγει, προβάλλει και αντικαθιστά non stop την έλλειψη με νέα δεδομένα, όποια δεδομένα, αρκεί να γεμίσει το κενό, όποιο κενό αποζητώντας πιο σωματικούς και πιο πρώιμους αναπτυξιακά (πιο πρωτόγονους ίσως πολιτισμικά) τρόπους διαχείρισης και όχι επεξεργασίας (με όρους αναστοχασμού) της προσωπικής εμπειρίας προκειμένου να αντέξει την απουσία νοήματος. Και ίσως όλο αυτό να μην είναι διόλου τυχαίο: «η ατομική κόπωση είναι η καλύτερη πρόληψη ενάντια στην επανάσταση», αναφέρει ο Han (2015), όποια μορφή και αν έχει, προσωπική, διομαδική, κοινωνική ή ιδεολογική.
Ενδεχομένως, η πιο ριζική επανάσταση είναι αυτή που ξεκινά όταν το Υποκείμενο διεκδικήσει τον χρόνο, τον χώρο, την παύση και την σιωπή για να δημιουργήσει το Νόημα.
Post Scriptum:
Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μια προσπάθεια αναστοχασμού πάνω στην ψυχική και πολιτισμική κόπωση του σύγχρονου Υποκειμένου. Δεν επιχειρεί να αποδείξει, αλλά να βάλει σε λέξεις -να συλλάβει κάτι από το άρρητο, να σταθεί πάνω σε μια αίσθηση που μοιάζει να διατρέχει το σημερινό βίωμα: την εξάντληση χωρίς λέξεις, την πληρότητα χωρίς Νόημα.
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία
Han, B.-C. (2015). Η κοινωνία της κόπωσης (μτφ. Α. Θεοδωρόπουλος). Αθήνα: Νήσος.
Han, B.-C. (2021). Η κοινωνία της διαφάνειας (μτφ. Α. Θεοδωρόπουλος). Αθήνα: Νήσος.
Pessoa, L., & Adolphs, R. (2010). Emotion processing and the amygdala: From a ‘low road’ to ‘many roads’ of evaluating biological significance. Nature Reviews Neuroscience, 11(11), 773–783. https://doi.org/10.1038/nrn2920
Stein, H. F. (2004). Culture change, symbolic object loss, and restitutional process. Library of Social Science. https://www.libraryofsocialscience.com/ideologies/resources/stein-culture-change/
Winnicott, D. W. (2005). Το παιχνίδι και η πραγματικότητα (μτφ. Ι. Σταματοπούλου). Αθήνα: Εκκρεμές.
(Πρωτότυπο έργο: Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. London: Tavistock Publications)
