Σήμερα, τρία χρόνια μετά τα γεγονότα από την εξέγερση που ξέσπασε στο Ιράν με αφορμή τον θάνατο της Μαχσά Αμινί και καθώς οι εξελίξεις συνεχίζουν να τρέχουν αδιάκοπα μέχρι και τη συγγραφή της τελευταίας γραμμής αυτού του κειμένου, η κατάσταση στο Ιράν εξακολουθεί να είναι ρευστή, ευμετάβλητη, με τις γυναίκες και κυρίως τις νέες γενιές να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των διαδηλώσεων από τους δρόμους έως τον ψηφιακό χώρο ενάντια στην Ισλαμική Δημοκρατία και ό,τι αυτή εκπροσωπεί.
Το κίνημα «Γυναίκα Ζωή Ελευθερία» έχει εξελιχθεί έως σήμερα από τη μια πλευρά, ως ένα σύμβολο του αγώνα για την ελευθερία όχι μόνο εντός της ιρανικής κοινωνίας αλλά και διεθνώς, στην ιρανική διασπορά δηλαδή, καθώς από την άλλη πλευρά μετατράπηκε και σε όχημα, ειδικά κατά τον τελευταίο ένα χρόνο, κυρίως από τον Ρεζά Παχλαβί και τους υποστηρικτές της αντιπολιτευτικής του ομάδας, το Εθνικό Συμβούλιο του Ιράν. Η παγκόσμια κοινότητα, κατά τα τελευταία τρία χρόνια, με αποκορύφωμα τη στιγμή της επίθεσης του Ισραήλ στο Ιράν, παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις, καθώς και τα κοινωνικά δίκτυα, τα οποία έχουν καταστεί σημαντικός παράγοντας στην εξάπλωση των ιδεών της αντίστασης των νέων Ιρανών.
«Εκεί που υπάρχει εξουσία, υπάρχει και αντίσταση» (Μισέλ Φουκώ). Απόγευμα. Κάθομαι και γράφω στο καθημερινό μου ημερολόγιο, το μοναδικό πράγμα που με κρατάει εδώ, και που λειτουργεί ως μια διαδικασία εξιλέωσης των επιλογών μου. Με φιλοξενεί ένα μικρό καφέ με την ονομασία ‘Iron Cafe’, μια νησίδα μεταμοντέρνας αισθητικής ακριβώς απέναντι από τις εστίες του «Διεθνούς Πανεπιστημίου Ιμάμη Χομεϊνί», το οποίο θέλει να είναι διεθνές μόνο στην ονομασία. Η διεθνικότητα του συγκεκριμένου πανεπιστημίου εξαντλείται σε φοιτητές από χώρες στις οποίες το Ιράν μπορεί να «εξαγάγει την Ισλαμική Επανάσταση», δηλαδή σε φοιτητές κυρίως από την Συρία, την Υεμένη και τον Λίβανο.
Στο καφέ κυριαρχεί μια μινιμαλιστική βιομηχανική διακόσμηση σε αποχρώσεις του γκρι, ενώ οι τοίχοι καλύπτονται από μεταλλικά πλέγματα στα οποία μπλέκονται πλαστικά φυτά εσωτερικού χώρου, όλα υπό τις εναλλασσόμενες μελωδίες μοντέρνας ιρανικής μουσικής και μελωδιών από τις ταινίες του Νίνο Ρότα. Το ήσυχο πατάρι του καφέ κοσμείται από γκράφιτι της Αφροδίτης της Μήλου, του Πλάτωνος, και μιας καρικατούρας του πρώην Σάχη του Ιράν Νασέρ αλ-Ντιν Σαχ Κατζάρμε φόντο φιάλες του αναψυκτικού Κόκα Κόλα. Ένας από τους βασικούς λόγους που πηγαίνω κάθε μέρα σε καφέ, είναι πως ψάχνω απεγνωσμένα διαδικτυακή σύνδεση σε κάποιο ασύρματο δίκτυο, καθώς από τις πρώτες μέρες εδώ, έπειτα από το ξέσπασμα των διαδηλώσεων και το συγκρούσεων, το διαδίκτυο έχει κοπεί από τους κρατικούς μηχανισμούς ελέγχου και καταστολήςσχεδόν παντού. Κάποια οικιακά δίκτυα όπως σπίτια και καταστήματα, έχουν περιορισμένη πρόσβαση για κάποιες ώρες κυρίως από το μεσημέρι έως το απόγευμα. Αλλά οι ιδιοκτήτες των καφέ, απ’ ό,τι μου ανέφεραν, φοβούνται να παρέχουν τους κωδικούς τους, μήπως γίνει κάποια ανάρτηση από τη δική τους ηλεκτρονική διεύθυνση, η οποία θα καλεί σε συγκεντρώσεις τους πολίτες στους δρόμους των ιρανικών πόλεων.
Από την ονομασία του πανεπιστημίου έως τη διακόσμηση του καφέ διαφαίνεται η προσπάθεια μιας έντονης σύνδεσης ενός τμήματος της ιρανικής κοινωνίας με τη Δύση. Μια κοπέλα είκοσι με είκοσι πέντε ετών ανεβαίνει αργά-αργά τα σκαλιά, πληκτρολογώντας κάτι στο κινητό της και κάθεται αντίκρυ μου στο διπλανό τραπέζι. Το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να βγάλει τη μαντίλα της, το μαύρο χιτζάμπ που καλύπτει τα κάστανα της μαλλιά και να ανάψει ένα τσιγάρο. Το χιτζάμπ ήρουσαρί στα περσικά, παραμένει στους ώμους της έτοιμο να καλύψει την κεφαλή της, καθώς ανά πάσα στιγμή μπορεί να πραγματοποιηθεί κάποιος έλεγχος από την αστυνομία ηθικής, γνωστή και ως περίπολο καθοδήγησης με αφορμή κάποια άσεμνη συμπεριφορά ή για τονμη ορθό τρόπο ενδυμασίας.
Αν και τις τελευταίες μέρες δεν θα δεις πουθενά στους δρόμους τις περιπόλους καθοδήγησης εξαιτίας των διαδηλώσεων οι οποίες έχουν κατακλύσει όλη τη χώρα. Έτσι και προχθές, στο ίδιο καφέ, όλες είχαν τα χιτζάμπ στους ώμους τους σαν κασκόλ, καμιά όμως φορεμένο. Ανεβαίνει και δεύτερη κοπέλα. Και αυτή γύρω στα είκοσι πέντε αρκείται μόνο στο άναμμα του τσιγάρου της και μιλάει χαμηλόφωνα στο τηλέφωνο. Καθισμένη κατά τύχη στο μπροστινό μου τραπέζι, με πλάτη σε μένα, μπορώ να την παρατηρήσω με μεγαλύτερη ευκολία. Στο τρίτο τσιγάρο και στο δεύτερο τηλεφώνημα η μαντίλα της ξεκουράζεται στους ώμους της και το ύφασμα παίρνει τη μορφή ενός κασκόλ το οποίο τυλίγει απαλά τον λαιμό της. Την ρωτάω αν μπορώ να την φωτογραφίσω και μου δίνει την έγκρισή της.
Τις προηγούμενες μέρες στα καφέπαρατήρησα αρκετά νεαρά ζευγάρια να κάθονται δίπλα-δίπλα σε παρόμοια πατάρια και κοπέλες μόνες τους να μιλάνε για ώρα στο τηλέφωνο, ίσως με κάποιο αγόρι σκέφτηκα. Μου ήρθε στο μυαλό το συγκλονιστικό εισαγωγικό απόσπασμα από τη μελέτη του Ιρανού ανθρωπολόγου Σαχράμ Χοσραβί που διάβαζα ξανά αυτές τις μέρες.
Η έφηβη κοπέλα έριξε ένα μικρό νόμισμα στο καρτοτηλέφωνο και σχημάτισε τον αριθμό. Η φίλη της περίμενε έξω από τον τηλεφωνικό θάλαμο. Και οι δύο ήταν ντυμένες με μακριούς χιτώνες, ενώ τα μαλλιά τους ήταν σκεπασμένα με κομψά, πολύχρωμα μαντήλια. Η κοπέλα μέσα στον θάλαμο ξέσπασε σε γέλια, κάνοντας και τη φίλη της να γελάσει απ’ έξω. Ύστερα από λίγο, η νεαρή που στεκόταν στο πεζοδρόμιο είδε έναν νεαρό άνδρα να ξεπηδά από ένα αυτοκίνητο ο οποίος έφερε όπλο. Αυτή πανικοβλήθηκε καθώς εκείνος κατευθύνθηκε κατευθείαν προς τον τηλεφωνικό θάλαμο. Στην αυτόματη και μηχανική αντίδραση που είχαν αναπτύξει οι Ιρανές γυναίκες μετά την Επανάσταση, κάθε φορά που ερχόντουσαν αντιμέτωπες με την «αστυνομία ηθών» η γυναίκα έξω από τον θάλαμο τράβηξε ήρεμα, αλλά με τρεμάμενα δάχτυλατο μαντήλι της μπροστά, έκρυψε μερικές τούφες μαλλιών κάτω από αυτό και το έσφιξε πιο σφιχτά κάτω από το πηγούνι της. Χτύπησε το τζάμι για να προειδοποιήσει τη φίλη της, η οποία όμως δεν αντέδρασε· αντιθέτως, γέλασε ακόμη πιο δυνατά ακόμα και όταν είδε τον άνδρα να πλησιάζει πολύ κοντά. Εκείνος προσπέρασε τη νεαρή στο πεζοδρόμιο, άνοιξε την πόρτα του θαλάμου και απαίτησε να μάθει με ποιον μιλούσε η κοπέλα. Εκείνη γύρισε την πλάτη της και του απάντησε πως δεν τον αφορά. Ο άνδρας άρπαξε το ακουστικό και φωνάζοντας ζήτησε να του αποκαλύψει ποιος βρισκόταν στην άλλη άκρη της γραμμής. Σιωπή. Έξαλλος αυτός, την κατηγόρησε ότι μιλούσε με κάποιον άνδρα. Την διέταξε να διορθώσει το μαντήλι της και την απείλησε με σύλληψη. Εκείνη δεν το άγγιξε καθόλου παρότι είχε γλιστρήσει πίσω και αποκάλυπτε μεγάλο μέρος των μαλλιών της. Του είπε να πάει να χαθεί. Εκείνος τράβηξε το πιστόλι του και το έστρεψε στο κεφάλι της. Αν δεν έφτιαχνε το μαντήλι της, θα την πυροβολούσε, της είπε. Εκείνη του απάντησε πως δεν μπορούσε να της κάνει τίποτα. Έκανε λάθος. Πυροβόλησε. Το σώμα της έπεσε. Η σφαίρα είχε διαλύσει το κρανίο της.
Στα πατάρια των καφέ οι γυναίκες, και γενικότερα οι νέοι Ιρανοί, νιώθουν ελεύθεροι και ταυτόχρονα κρυμμένοι από τα μάτια ενός μέρους της κοινωνίας που δεν αποδέχεται και που ποινικοποιεί τέτοιες πρακτικές. Για αυτό άλλωστε σε παρόμοια πατάρια των καφέ θα παρατηρήσει κανείς μικρές πινακίδες οι οποίες αναγράφουν πως απαγορεύονται οι φωτογραφίες, ειδικά στα πατάρια των καφέ της Τεχεράνης. Εδώ δεν υπάρχει τέτοια πινακίδα. Υπήρχε όμως περί υποχρεωτικής κάλυψης της κεφαλής στην παλαιά αγορά του Qazvin, την οποία μετά από μερικές μέρες βρήκα σκισμένη.
Νέες γυναίκες και νέοι άνδρες ζυμώνονται και ενδυναμώνονται μέσα από συζητήσεις με φίλες και φίλους πάνω από ξέχειλα τασάκια από τσιγάρα Γουίνστον και άδεια φλιτζάνια εσπρέσο και καπουτσίνο. Είναι πλέον της μόδας, παντού θα βρεις μαγαζιά μεεσπρέσο στις πόλεις του Ιράν και πολλές φορές αν πας με το δικό σου παράνομο αλκοόλ θα σου φτιάξουν εξαιρετικά κοκτέιλ. Νέοι που σήμερα φωνάζουν στους δρόμους āzadi δηλαδή ελευθερία, συγκρούονται με τις ειδικές δυνάμεις καταστολής και τους Μπασίτζ εκ των οποίων πολλοί έχουν τραυματιστεί, κακοποιηθεί ακόμα και σκοτωθεί από τα πυρά του καθεστώτος το οποίο πυροβολεί πολλές φορές με ευθείες βολές. Στο ψαχνό. Θύματα γυναίκες και άντρες ως επί το πλείστων νέοι, οι οποίοι γίνανε μάρτυρες της «ελευθερίας», Σαχίντ (ένας ιδιαίτερα σημαντικός όρος στο Ιράν και στο σιιτικό Ισλάμ που σχετίζεταιμε τομαρτύριο και τον μαρτυρικόθάνατο) σε μια περίοδο, που η κοινωνία που βρίσκομαι από βίτσιο και από πείσμα ενώ όλοι μου λένε να φύγω, δίνει την εντύπωση πως μετασχηματίζεται σχοινοβατώντας μεταξύ τοπικού και παγκόσμιου». Από το εθνογραφικό μου ημερολόγιο.
Όπως σημειώνει ο Ιρανός συγγραφέας Αζίζι στο πολύ πρόσφατο έργο του για την εξέγερση, το φθινόπωρο του 2022, χιλιάδες διαδηλωτές στους δρόμους του Ιράν φώναζαν: «Μην το αποκαλείτε διαμαρτυρία. Αυτό είναι επανάσταση». Όλα ξεκίνησαν από μία διαμαρτυρία για την βάναυση δολοφονία μίας νεαρής γυναίκας από τα χέρια της αστυνομίας. Κατά τη διάρκεια του έτους 2022 και του 2023, οι διαμαρτυρίες μετατράπηκαν σε ένα ολοκληρωτικό κάλεσμα για αλλαγή -μία πρόκληση που το καθεστώς ακόμη δεν μπορεί πλήρως να περιορίσει. Μετά από δεκαετίες δεσποτισμού, οι Ιρανοί δεν έχουν σταματήσει να παλεύουν για τον εαυτό τους, για το έθνος τους και για το μέλλον τους. Δεν έχουν παραιτηθεί παρά τις τόσο δυσμενείς πιθανότητες, που κανένας τζογαδόρος δεν θα στοιχημάτιζε.
Πριν από τον Σεπτέμβριο του 2022 φαινόταν ότι το Ιράν ήταν μια εξαντλημένη χώρα. Οι οικονομικές προοπτικές ήταν θλιβερές: για τέσσερα συνεχόμενα χρόνια είχε πληθωρισμό υψηλότερο της τάξης του 30%. Οι νέοι δυσκολεύονταν να βρουν εργασίες πάνω στους τομείς για τους οποίους είχαν καταρτιστεί. Το υποχρεωτικό χιτζάμπ ήταν σε ισχύ για περισσότερα από σαράντα χρόνια. Το τελευταίο σημαντικό κύμα διαδηλώσεων, στα τέλη του 2019, έγινε γνωστό ως «Αιματηρός Νοέμβριος» -ένας τίτλος που αποδόθηκε εξαιτίας των θανάτων που υπολογίζονται να υπερβαίνουν τους χίλιους διαδηλωτές. Και όμως, μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, οι Ιρανοί ξεσηκώθηκαν παρά τις απογοητεύσεις και τις ήττες όλων των προηγούμενων ετών. Η γενναιότητά τους προερχόταν από χιλιάδες μικρές πράξεις αντίστασης».
Η ιστορία του Ιράν χαρακτηρίζεται από μια σειρά κοινωνικοπολιτικών αλλαγών που επηρέασαν δραστικά το πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο της χώρας. Από την εποχή της Περσικής Αυτοκρατορίας μέχρι τη σύγχρονη Ισλαμική Δημοκρατία του σήμερα, το Ιράν αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί το κέντρο γεωπολιτικών εξελίξεων, συμφερόντων καθώς και πολιτικών αγώνων στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Ασίας. Μέχρι το 1935 ήταν γνωστό και ως Περσία τόσο στην ελληνική γλώσσα όσο και στην αγγλική (ως Persia), και έχει μια μακραίωνη και σημαντική ιστορία η οποία σε μεγάλο βαθμό επηρεάζεται από παράγοντες όπως η γεωγραφική του θέση, οι πολιτισμικές παραδόσεις του, καθώς και ο ρόλος του ως κομβικό σημείο του ευρύτερου επονομαζόμενου «ισλαμικού κόσμου», ειδικά μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.
Κατά τον 20ο αιώνα, στην ιστορία του Ιράν συνέβησαν μεγάλες πολιτικές αλλαγές οι οποίες επηρέασαν τόσο την εσωτερική του δομή όσο και την εξωτερική του πολιτική, γεγονότα που σε μεγάλο βαθμός καθόρισαν τον τρόπο με τον οποίο το αντιμετωπίζουν τα υπόλοιπα κράτη. Η έναρξη της μοντέρνας περιόδου του Ιράν χρονολογείται από την άνοδο της δυναστείας των Παχλαβί, η οποία επιχείρησε να εκμοντερνίσει το κράτος του Ιράν καταστέλλοντας ταυτόχρονα την παραδοσιακή θρησκευτική εξουσία και τα κοινωνικά κινήματα. Η πολιτική ιστορία του Ιράν, κυρίως πριν την Ισλαμική Επανάσταση, καθορίζεται από μια διαρκή ένταση μεταξύ του θρησκευτικού κατεστημένου και των κοσμικών δυνάμεων εντός της κοινωνίας.
Τα πολιτικά κινήματα στο Ιράν έχουν βαθιές ρίζες και αντανακλούν την πάλη τους για κοινωνική δικαιοσύνη, πολιτική ανεξαρτησία και θρησκευτική ελευθερία. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, το Ιράν γνώρισε διάφορα πολιτικά κινήματα που επηρέασαν σημαντικά τη σύγχρονη πολιτική του ταυτότητα. Ένα από τα πιο σημαντικά πρώιμα κινήματα ήταν το Συνταγματικό Κίνημα το 1905-1906, το οποίο προκάλεσε τη δημιουργία του πρώτου κοινοβουλίου στο Ιράν και έθεσε τις βάσεις για τον αγώνα εναντίον της απολυταρχίας. Το κίνημα αυτό ξεκίνησε ως αντίδραση στην αυθαίρετη διακυβέρνηση του Σάχη της δυναστείας των Κατζάρων και υποστηρίχθηκε ευρέως από την ανερχόμενη μεσαία τάξη, κυρίως από τους κληρικούς αλλά και τους διανοούμενους της εποχής.
Το 1953, η ανατροπή του πρωθυπουργού Μοσαντέκ από ένα πραξικόπημα, που υποστηρίχθηκε κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Μεγάλη Βρετανία, οδήγησε σε μία νέα φάση τα πολιτικάκινήματα εντός του Ιράν. Ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ υπέρμαχος της εθνικοποίησης της πετρελαϊκής βιομηχανίας του Ιράν, είχε συγκεντρώσει ευρεία υποστήριξη από το λαό, κάτι που οδήγησε σε μια αναμέτρηση μεταξύ εθνικών συμφερόντων και ξένων δυνάμεων. Ο καθοριστικός ρόλος της Μεγάλης Βρετανίας στον σχεδιασμό του πραξικοπήματος του 1953 στο Ιράν ήταν η προσπάθεια ανατροπής του Μοσαντέκ μέσω της εμπλοκής και των πολιτικών δράσεων της MI6, του Ασαντολάχ Ρασίντιαν και τους αδελφούς του. Οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν στρατηγικές όπως οικονομικές κυρώσεις και πολιτική πίεση μέσω του Σάχη, αλλά αυτές οι προσπάθειες δεν κατάφεραν να επιτύχουν πριν την εμπλοκή των ΗΠΑ. Οι ΗΠΑ ανέλαβαν ενεργό ρόλο στην προετοιμασία και υλοποίηση του πραξικοπήματος, με τη CIA υπό τη διεύθυνση του Κέρμιτ Ρούζβελτ Τζούνιορ να οργανώνει και να χρηματοδοτεί το πραξικόπημα, παρέχοντας υποστήριξη στους αντιπάλους του Μοσαντέκ. Οι προσπάθειες των ΗΠΑ επικεντρώθηκαν στην ενίσχυση των αντιπολιτευόμενων δυνάμεων και στη δημιουργία συνθηκών που θα οδηγούσαν στην επιτυχή εφαρμογή του πραξικοπήματος.
Μεταξύ της δεκαετίας του 1960 και του 1970, η «Λευκή Επανάσταση» του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, καθώς και μια σειρά εκσυγχρονιστικών και φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων, είχε ως στόχο την αναδιανομή της γης και τη βελτίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Παρά τα φιλόδοξα σχέδια του Σάχη, αυτές οι μεταρρυθμίσεις προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις από τους μουλάδες και τα πιο συντηρητικά στρώματα της κοινωνίας, τα οποία ένιωσαν απειλούμενα από την ταχεία δυτικοποίηση της χώρας. Στη δεκαετία του 1970, η αντίσταση κατά του Σάχη Παχλαβί άρχισε να ενδυναμώνεται, με κύρια πηγή έμπνευσης τον Ρουχολάχ Μουσαβί Χομεϊνί. Ο αυταρχικός χαρακτήρας του καθεστώτος του Σάχη, η αδυναμία να προσφέρει πολιτικές ελευθερίες και δικαιώματα καθώς και ο συνδυασμός της καταπίεσης, της ανισότητας και των δυτικών επιρροών δημιούργησαν το κατάλληλο εκείνο υπόβαθρο και ενέτειναν την αντίσταση, γεγονότα τα οποία οδήγησαν στην Ισλαμική Επανάσταση του 1979.
Το 1979, η Ισλαμική Επανάσταση αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο, καθώς ο Ρουχολάχ Χομεϊνί κατάφερε να καθαιρέσει τη δυναστεία των Παχλαβί έπειτα από μια επανάσταση στην οποία συμμετείχε μαζικά ο ιρανικός λαός και να εγκαθιδρύσει ένα θεοκρατικό καθεστώς την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ή αλλιώς Τζουμχουρίε Ισλαμί. Η νέα κυβέρνηση στηρίχθηκε σε ισλαμικά ιδεώδη, ενώ ακολούθησε αυστηρό έλεγχο των πολιτικών ελευθεριών και καταστολή της αντιπολίτευσης. Η θρησκευτική τάξη υπό την καθοδήγηση του Αγιατολάχ Χομεϊνί, καθόρισε την πορεία της χώρας από τη μοναρχία σε ένα αυστηρό θεοκρατικό καθεστώς. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 άλλαξε ριζικά το πολιτικό σύστημα του Ιράντο οποίο χαρακτηρίζεται πλέον από τη σύζευξη πολιτικής εξουσίας και θρησκευτικής ηγεσίας. Η επανάσταση αυτή μετέβαλε ριζικά την πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας δημιουργώντας έναν ισχυρό αντιδυτικό προσανατολισμό αναδεικνύοντας ταυτόχρονα ένα κοινωνικό χάσμα ανάμεσα στους πολίτες οι οποίο σε ένα βαθμό τρέφουν αντιδυτικά συναισθήματα και σε αυτούς που είναι και η πλειοψηφία σήμερα και εξυψώνουν κάθε τι που φαντάζονται ως «δυτικό». Ο Ανώτατος Θρησκευτικός Ηγέτης του Ιράν ή Ραχμπάρ διαθέτει την ανώτατη εξουσία πάνω στις αποφάσεις του κράτους και ασκεί έλεγχο στα κύρια θεσμικά όργανα.
Η πτώση του Σάχη δεν έφερε αυτό για το οποίο πολλοί είχαν αγωνιστεί. Η λεγόμενη Άνοιξη της Ελευθερίας γνωστή στο εσωτερικό του Ιράν ως Μπαχάρ Αζαντί μετά την ανατροπή της δικτατορίας του Σάχη δεν διήρκεσε πολύ. Κατά τη σύντομη μεταβατική περίοδο μεταξύ της μοναρχίας του Μοχάμεντ Παχλαβί και της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Αγιατολάχ Χομεϊνί ο λαός εξέφρασε πολύ έντονα και κυρίως οι νέοι την επιθυμία του για δημοκρατία και ελευθερία. Ωστόσο, η αρχική ευφορία γρήγορα έδωσε τη θέση της στην αντίσταση κατά του Χομεϊνί και των υποστηρικτών του, οι οποίοι οραματίζονταν μια ουτοπία διαφορετική από εκείνη που επιθυμούσαν οι υπόλοιποι Ιρανοί. Το πολιτικό καθεστώς που ο Χομεϊνίκαι οι υποστηρικτές του ήθελαν να δημιουργήσουν μπορούσε να χτιστεί μόνο μέσω μαζικής καταστολής και καταπίεσης εκατομμυρίων Ιρανών. Έτσι, ο αγώνας άρχισε αμέσως μετά την ανατροπή της μοναρχίας, καθώς ο Χομεϊνί και οι υποστηρικτές του ξεκίνησαν να εφαρμόζουν το όραμά τους για μια «ιερή πολιτεία».
Μετά την Ισλαμική Επανάσταση, τα πολιτικά κινήματα επικεντρώθηκαν στην κριτική προς το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας, με τους φοιτητές, τις γυναίκες, τους νέους και τα εργατικά κινήματα να κατέχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Οι τελευταίες δεκαετίες στο Ιράν έχουν χαρακτηριστεί από μια σειρά μαζικών διαδηλώσεων και πολιτικών κινημάτων, που έχουν κινητοποιήσει διαφορετικά κοινωνικά στρώματα. Η καταπίεση από την κρατική εξουσία και οι συνεχείς προσπάθειες του καθεστώτος να περιορίσει την πολιτική έκφραση, έθεσαν το κατάλληλο σκηνικό για μαζικές αντιδράσεις.
Μία από τις μεγαλύτερες και πιο γνωστές κινητοποιήσεις ήταν οι διαδηλώσεις του 2009, γνωστές και ως το Πράσινο Κίνημα. Οι διαδηλωτές,νέοι άνθρωποι, άντρες και γυναίκες κυρίως της μεσαίας τάξης, αντέδρασαν στην εκλογική νοθεία στις προεδρικές εκλογές, όπου ο Μαχμούντ Αχμαντινεζάντ επανεξελέγη παρά την ευρεία υποστήριξη του ιρανικού λαού προς τον μεταρρυθμιστή – ρεφορμιστή υποψήφιο Μιρ-Χουσεΐν Μουσαβί. Οι διαδηλώσεις αντιμετωπίστηκαν με σφοδρή βία από την κυβέρνηση, με εκατοντάδες συλλήψεις και θανάτους. Αυτή η περίοδος έδειξε τη δύναμη των νέων στο Ιράν, ενώ αποτέλεσε σημείο καμπής στην ανάπτυξη των κοινωνικών κινημάτων στη χώρα ειδικά μέσω της χρήσης του διαδικτύου και των ψηφιακών εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης.
Το 2017-2018, η χώρα γνώρισε νέο κύμα διαδηλώσεων εξαιτίας της επιδεινούμενης οικονομικής κατάστασης οι οποίες σε πολύ μεγάλο βαθμό έχουν να κάνουν με τις εξαντλητικές κυρώσεις της δύσης. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από την πόλη Μασχάντ και επεκτάθηκαν σε όλη τη χώρα. Τα συνθήματα που υιοθετήθηκαν από τους διαδηλωτές δεν περιορίστηκαν σε οικονομικά αιτήματα, αλλά έθεσαν στο στόχαστρο ολόκληρο το πολιτικό καθεστώς. Οι διαμαρτυρίες αυτές ήταν ένδειξη της αυξανόμενης ανυπομονησίας του λαού απέναντι στο θεοκρατικό σύστημα και της ανάγκης για δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Οι διαδηλώσεις του 2019, με αφορμή την απότομη αύξηση της τάξεως του 300%, διπλασιασμού επί της ουσίας της τιμής της βενζίνης υπήρξε ένα ακόμα σημαντικό σημείο καμπής. Οι διαμαρτυρίες εξαπλώθηκαν γρήγορα σε όλη τη χώρα και συνάντησαν σφοδρή αντίσταση από τις αρχές, με αποτέλεσμα εκατοντάδες θανάτους και μαζικές συλλήψεις. Οι διαδηλώσεις αυτές επιβεβαίωσαν ότι το ιρανικό καθεστώς παραμένει εξαιρετικά ευάλωτο στις λαϊκές αντιδράσεις και ότι οι προσπάθειες για καταστολή των κινημάτων μέσω της βίας δεν αρκούν για να καταπνίξουν την αντίσταση.
Η πιο πρόσφατη και ίσως η πιο συγκλονιστική διαμαρτυρία είναι το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022, το οποίο ξεκίνησε μετά το θάνατο της κουρδικής καταγωγής Μαχσά Ζίνα Αμινί στα χέρια της αστυνομίας ηθικής, η οποία την συνέλαβε για υποτιθέμενη μη τήρηση και παραβίαση των αυστηρών νόμων περί ενδυμασίας που αφορά τις γυναίκες στο Ιράν. Οι διαδηλώσεις που ακολούθησαν επεκτάθηκαν σε όλη τη χώρα αποκαλύπτοντας την εκτεταμένη καταστολή που ασκεί το ιρανικό καθεστώς και έλαβαν σε πολύ μεγάλο βαθμό διεθνή υποστήριξη κυρίως από την ιρανική διασπορά και δυτικά κράτη. Οι γυναίκες κατά τις πρώτες μέρες και οι νέοι τις επόμενες συλλογικά βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή των διαδηλώσεων και αμφισβήτησαν ανοιχτά το θεοκρατικό καθεστώς ζητώντας κοινωνικές και πολιτικές ελευθερίες. (συνεχίζεται)
