Καμία ανάλυση για το Ιράν δεν είναι πλήρης αν περιορίσει όσα συνέβησαν στη χώρα σε ένα απλοϊκό δίπολο «καταπιεστικό καθεστώς εναντίον φιλελεύθερου λαού που διψά για ελευθερία». Αυτό είναι μια φιλελεύθερη παγίδα, ιδίως όταν οι περισσότερες αφηγήσεις για το Ιράν γράφτηκαν από τη σκοπιά των αντιπάλων του. Το Ιράν μόλις αντιμετώπισε μια από τις πιο μελετημένες εγχώριες τρομοκρατικές επιχειρήσεις στην ιστορία του, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να απορροφήσει ένα χτύπημα και να το απαντήσει με τρόπους που καταρρίπτουν μύθους. Ορισμένοι μιλούν για δεύτερη νίκη του Ιράν μετά τον πόλεμο των 12 ημερών, αλλά αυτή δεν είναι ανάλυση της παρούσης.
Υπάρχει μια παράξενη παρόρμηση στους Δυτικούς να αισθάνονται ότι οφείλουν να κατανοήσουν, να σχολιάσουν και, τελικά, να εκδώσουν ετυμηγορία για γεωπολιτικά γεγονότα που βρίσκονται πολύ πέρα από την υλική τους εμβέλεια και πραγματική τους διάσταση· σαν η νομιμοποίησή τους να εξαρτάται κατά κάποιον τρόπο από τη δυτική ηθική αναγνώριση ή σαν η ίδια η ιστορία να περιμένει την έγκρισή τους πριν προχωρήσει. Αυτήν την εγγεγραμμένη υπεροψία ενίσχυσαν προπαγανδιστικά κανάλια που εξαπέλυσαν καταιγισμό παραπληροφόρησης. Οι αναφορές για την κατάσταση επί του πεδίου προέρχονταν από «οργανώσεις δικαιωμάτων» με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ουάσιγκτον. Οι φιλελεύθεροι μηχανισμοί, που ήταν επιδεικτικά σιωπηλοί επί δύο χρόνια κατά τη γενοκτονία των Παλαιστινίων από το Ισραήλ, ξαφνικά ενεργοποιήθηκαν. Το Ιράν, έλεγαν, θέλει ελευθερία μέσω αμερικανικών και ισραηλινών βομβαρδισμών. Και κάθε φορά θα επαναλαμβάνεται αυτή η μιντιακή ενορχήστρωση με την επίκληση αξιών, δυτικού πολιτισμού, δημοκρατίας, δικαιωμάτων, γυναικείας χειραφέτησης και φεμινιστικών προβολών που εκτός από το ότι ευτελίζει κάθε έννοια συλλογικής διεκδίκησης, δημοκρατίας και δικαιωμάτων εντάσσοντας τα σε ένα χονδροειδές αφήγημα, δεν είναι συχνά τίποτε περισσότερο από μια έμμεση, δια αντιπροσώπου βίωση δυτικής υπεροχής.
Λίγες ώρες πριν από αυτές τις γραμμές, ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Σκοτ Μπέσεντ υποστηρίζει στις 20.01.2026 στο Νταβός, ότι οι κυρώσεις των ΗΠΑ κατά του Ιράν είχαν ως στόχο να παραλύσουν την οικονομία, ώστε ο λαός να βγει στους δρόμους: «Αυτή είναι οικονομική πολιτική τέχνη, χωρίς πυροβολισμούς». Δεν υπάρχει τίποτα αξιοσημείωτο εδώ, -απλώς ανώτεροι Αμερικανοί αξιωματούχοι καυχιούνται ότι οι κυρώσεις των ΗΠΑ στο Ιράν σχεδιάστηκαν, εφαρμόστηκαν και ευθύνονται για την οικονομική καταστροφή των Ιρανών ως μέσο δημιουργίας πολιτικής αστάθειας στο Ιράν, την οποία οι ΗΠΑ μπορούν να εκμεταλλευτούν.
Φωνές στα αμερικανικά και ισραηλινά μέσα ενημέρωσης επαναφέρουν για ακόμη μία φορά την ιδέα της διάσπασης του Ιράν κατά εθνοτικές υποδιαιρέσεις. Πρόσφατο άρθρο γνώμης της Wall Street Journal υποστηρίζει ότι ένα «κατακερματισμένο Ιράν» θα μπορούσε να παρεμποδίσει τη Ρωσία και την Κίνα, να μειώσει τις απειλές προς το Ισραήλ και να ωφελήσει την Τουρκία μέσω της δημιουργίας ενός μεγαλύτερου αζερικού κράτους. Η Jerusalem Post, προφανώς απογοητευμένη από τις ολοένα και λιγότερες πιθανότητες ο Ρεζά Παχλαβί, ο εξόριστος γιος του Σάχη του Ιράν, να ανατρέψει τους «μουλάδες», έχει επανέλθει στο να υποστηρίζει ανοιχτά τον διαμελισμό της χώρας. Πρόκειται για επικίνδυνη ακροβασία, που θυμίζει το πολιτικό κλίμα που προηγήθηκε της καταστροφής στο Ιράκ -και προμηνύει μια ακόμη πιο καταστροφική αποτυχία σε μια χώρα τετραπλάσια σε μέγεθος από το Ιράκ. Ο Μερτς της Γερμανίας προβλέπει τις «τελευταίες ημέρες» του καθεστώτος, αλλά αυτή η επιτελεστική ρητορική δεν είναι στρατηγική.
Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης, που κάτω από την επίκληση της «ελευθερίας» περνά μάλλον κάτω από τις γραμμές, εμμένουν στη διαφορετικότητα, στην εθνοτική ποικιλομορφία ως στοιχείο ευαλωτότητας -Αζέροι (η μεγαλύτερη μειονότητα του Ιράν, με εκτιμώμενο πληθυσμό 15–23 εκατομμύρια), Κούρδοι, Μπαλούχοι, Άραβες- αγνοώντας όμως την ισχυρή, ενοποιητική δύναμη του ιρανικού εθνικισμού, προϊόν ενός περσοκεντρικού πολιτισμού χιλιετιών και της οικοδόμησης του έθνους τον 20ό αιώνα. Οι σύγχρονοι Ιρανοί, ανεξαρτήτως εθνοτικής καταγωγής, μοιράζονται έναν βαθύ δεσμό με τη γη και την ιστορία τους. Παρότι υφίστανται εθνοτικές δυσαρέσκειες, οι διαδηλώσεις που επαναλαμβάνονται συχνά στη χώρα έχουν διατυπώσει αιτήματα για καθολικά δικαιώματα, όχι όμως για απόσχιση. Η απομείωση ή υποτίμηση της σύνθετης εθνικής ιστορίας του Ιράν σε έναν χάρτη εθνοτικών θυλάκων συνιστά διανοητική αποτυχία.
Η γεωγραφία επιβεβαιώνει πως το Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο των πάντων. Μια τεράστια χώρα -με έκταση περίπου 1,65 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, σε όλη την ιστορία της έχει βρεθεί αντιμέτωπη με υπερδυνάμεις στα δυτικά του, όπως η Βαβυλώνα, η Ελλάδα, η Ρώμη, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, η Βρετανική Αυτοκρατορία και οι ΗΠΑ. Στα βόρεια, με τη Ρωσία. Στα βορειοανατολικά, έχει υποστεί δεκάδες εισβολές από νομαδικούς λαούς, με πιο γνωστούς τους Μογγόλους. Σήμερα, σε αυτούς πρέπει να προστεθούν το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Και για να επικοινωνούν χερσαία όλοι οι πολιτισμοί, πρέπει να περάσουν είτε μέσα από το Ιράν είτε από το μικρό πέρασμα ανάμεσα στην Κασπία Θάλασσα και τα Ουράλια Όρη στη Ρωσία. Το Ιράν -σ ’αυτή τη γεωγραφία- είναι η μόνη χώρα του Περσικού Κόλπου που δεν φιλοξενεί αμερικανική στρατιωτική βάση. Μιλούν για το Ιράν ενώ ξεχνάν ότι πρόκειται για έναν από του τρεις λαούς που υπάρχουν ταυτόχρονα ως κράτη-πολιτισμοί εδώ και 5000 χρόνια. Η Κίνα, η Κορέα, η Ινδία κατάφεραν κάτι τέτοιο αλλά αργότερα.
Ο Αλί Χαμενεΐ παραμένει ο κεντρικός διαιτητής του πολιτικού συστήματος του Ιράν, ακριβώς επειδή η εξουσία του λειτουργεί ως ο τελικός μηχανισμός συντονισμού μεταξύ ανταγωνιστικών τάξεων -κληρικών, πολιτικών και μηχανισμών ασφαλείας- των οποίων οι αντιπαλότητες είναι υπαρκτές αλλά οριοθετημένες. Εξίσου σημαντικό είναι ότι ο Χαμενεΐ εξακολουθεί να αποτελεί το ιδεολογικό σημείο αναφοράς του καθεστώτος, ακόμη και υπό συνθήκες επιδεινούμενης οικονομικής κατάστασης. Οι νεότερες γενιές δεν διαμορφώθηκαν από τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, αλλά από τις περιφερειακές εξελίξεις μετά το 2003, τη συριακή σύγκρουση και τον αγώνα κατά του ISIS. Η κοσμοαντίληψή τους τείνει να είναι περισσότερο ιρανοκεντρική και εθνο-ασφαλιστική παρά ιδεολογικά οικουμενική. Δίνουν προτεραιότητα στην αποτροπή, την περιφερειακή επιρροή και την κρατική ικανότητα, αντλώντας συχνά διδάγματα από την κατάρρευση κρατών και τον πόλεμο δι’ αντιπροσώπων. Η Συρία είναι πρόσφατο παράδειγμα.
Η διατήρηση αυτής της συνοχής απαιτεί μια ενοποιητική μορφή με επαναστατική και θρησκευτική αυθεντία, ρόλο τον οποίο κανένα μεμονωμένο πρόσωπο ή θεσμός δεν μπορεί επί του παρόντος να αναπαράγει. Οι διαδηλώσεις ούτε συνεκτικό πρόγραμμα προοδευτικών στοχεύσεων για το κράτος αντέταξαν, ούτε διατύπωσαν πρόγραμμα αντιπολίτευσης ενσωματωμένο στα ιδεολογικά του θεμέλια, στις θεσμικές του ρυθμίσεις και στην πολιτική του οικονομία. Οι ανώτατες διοικητικές θέσεις παραμένουν συγκεντρωμένες στα χέρια αξιωματικών της επαναστατικής γενιάς, των οποίων η αυθεντία είναι άρρηκτα δεμένη με την υφιστάμενη τάξη, ενώ οι νεότερες γενιές δεν έχουν ακόμη αναπτύξει τα πολιτικά δίκτυα ή τα δημόσια προφίλ που θα τους επέτρεπαν να δράσουν αυτόνομα.
Ακόμη, το Ιράν δεν είναι χώρα φιλική προς την οπλοκατοχή· η απόκτηση όπλων είναι τόσο δύσκολη όσο και παράνομη και, σε προηγούμενες διαμαρτυρίες, οι διαδηλωτές δεν έφεραν όπλα. Αυτή τη φορά, όμως, υπήρχαν όπλα και φαίνεται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ -βάσει των δικών τους δημόσιων παραδοχών καθώς και των τελευταίων αναφορών των ιρανικών μέσων ενημέρωσης και των υπηρεσιών πληροφοριών- κατέστησαν αυτό το γεγονός δυνατό. Οργάνωσαν ένοπλες ομάδες με σκοπό την καταστροφή δημόσιας περιουσίας και ενδεχομένως την εκτόξευση πυρών κατά διαδηλωτών, προκειμένου να υποδαυλιστεί το χάος.
Στο σήμερα, μετά τη συνάντηση του Στιβ Γουίτκοφ με τον Ρεζά Παχλαβί, ο Αμερικανός ειδικός απεσταλμένος υποστηρίζει ότι οι ΗΠΑ προτιμούν να επιλύσουν τις εντάσεις με το Ιράν μέσω της διπλωματίας και όχι μέσω στρατιωτικής δράσης. Βέβαια η ιστορία έχει δείξει ότι η επίκληση της διπλωματίας και του διαλόγου κάθε άλλο από ηρεμία και σταθερότητα προμηνύει× συνήθως δίνει χρόνο για σχεδιασμό επίθεσης. Αυτό που είναι ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι φήμες υποδηλώνουν ότι οι ΗΠΑ προφανώς επανέλαβαν για άλλη μια φορά τις απαιτήσεις τους ότι το Ιράν πρέπει να τερματίσει τον πυρηνικό εμπλουτισμό, να μειώσει τα αποθέματα πυραύλων και να τερματίσει την υποστήριξη προς τις συμμαχικές δυνάμεις στην περιοχή. Τα κράτη του Κόλπου δεν ήταν σύμφωνα με ενδεχόμενο ένα στρατιωτικό πλήγμα -δεν είχαν κανένα ενδιαφέρον να υπονομεύσουν την περιφερειακή σταθερότητα. Παράλληλα, η φημολογία γύρω από τις μετακινήσεις και τα σχέδια αμερικανικών στρατιωτικών μέσων εναντίον του Ιράν συνεχίζεται αμείωτη.
Πολυάριθμες αξιόπιστες αναφορές αναφέρουν ότι οι οργανωμένες ταραχές στο Ιράν σβήνουν, πράγμα που σημαίνει ότι η τελευταία απόπειρα αποικιακής κατάληψης, όπως όλες οι άλλες που είχαν προηγηθεί τα τελευταία 40 χρόνια, τελειώνει με το Ιράν να στέκεται άθικτο και ισχυρό. Πού βρισκόμαστε ίσως; Στον Μάϊο του 2025 σε επίπεδο απειλών. Με δυο υποχωρήσεις καταγεγραμμένες.
