Η ιστορία δεν είναι ασφαλώς κυκλική, αλλά περιέχει δομικές κυκλικότητες μεταξύ αλλαγών παραδείγματος τις οποίες αποκαλούμε «τομές»· πράγμα που σημαίνει, το μοντέλο της σπείρας παραμένει έγκυρος τρόπος απεικόνισης της πορείας της. Παρά το παρακινδυνευμένο των ιστορικών συγκρίσεων, ομοιότητες και αναλογίες γλιστρούν αναπόφευκτα στη σκέψη· για παράδειγμα, στη δημοσιογραφική γλώσσα των ημερών μας όσο και στις τοποθετήσεις πολιτικών ή στρατιωτικών αναλυτών βλέπουμε να επανέρχονται επίμονα δύο ιστορικοί συσχετισμοί της τρέχουσας συγκυρίας: με την περίοδο των παραμονών του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, κατά μερικούς, ή με την περίοδο πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο (την κατά κυριολεξίαν «μεσοπολεμική»).
Αναρωτιέται εν πρώτοις κανείς τι κοινό έχουν οι εν λόγω εποχές, πέραν της προετοιμασίας για έναν μεγάλο και καταστροφικό πόλεμο· και, δεδομένων των γεγονότων, όλα δείχνουν ότι αυτό είναι προπαντός το κριτήριο του συσχετισμού. Βρισκόμαστε και πάλι στα πρόθυρα ενός παγκοσμίου, ακόμη πιο καταστροφικού, λόγω των τερατωδών τεχνικών δυνατοτήτων που έχουν αναπτυχθεί εν τω μεταξύ, πολέμου -αν ήδη αυτός δεν έχει ξεκινήσει περιφερειακά και σε σπονδυλωτή μορφή: Ουκρανία, Ιράν, Λίβανος και Παλαιστίνη, Σομαλία και Σουδάν, Καύκασος, Κούβα είναι τα θερμά μέτωπα μιας παγκόσμιας ανάφλεξης που δεν αφήνει ανεπηρέαστη καμία γωνιά του πλανήτη.
Από πολλές απόψεις είναι μάλλον η δεύτερη σύγκριση, με τη δεκαετία του 1930, που φαίνεται εν προκειμένω ευστοχότερη: διότι δεν είμαστε ακριβώς μπροστά σε μια σύγκρουση πολλαπλών δρώντων με αντιμαχόμενες φιλοδοξίες και παραλληλήσιμη ισχύ (τα ιμπεριαλιστικά ευρωπαϊκά έθνη), αλλά στην έγερση μίας τερατώδους δύναμης εκτός διεθνούς συνεννόησης και δικαίου (των ΗΠΑ/Ισραήλ, που πρέπει να θεωρούνται ενιαίος σχηματισμός) η οποία αποβλέπει ωμά και δια του εξαναγκασμού στην παγκόσμια κυριαρχία (όπως ο ναζιστικός Άξονας επί των ημερών του), με την κυμαινόμενη σύμπραξη μιας ομάδας ισχυρών καπιταλιστικών κρατών που, παρότι δεν είναι τα ίδια διόλου εξασφαλισμένα απέναντι στον φορέα της ανεξέλεγκτης βίας, συντάσσονται μαζί του με τον μικρόψυχο υπολογισμό ότι, σε τελευταία ανάλυση, πλήττει και τους δικούς τους ανταγωνιστές (όπως οι δυτικές δυνάμεις που διευκόλυναν την άνοδο του Χίτλερ βλέποντας ως αληθινό εχθρό τον «μπολσεβικισμό»).
Αυτή είναι μεγάλη εικόνα στον διεθνοπολιτικό χάρτη. Αν μείνουμε όμως σε αυτήν, παραβλέπουμε τη λιγότερο θεαματική αλλά συνεχή διαδικασία εσωτερικού μετασχηματισμού των αποκαλούμενων «φιλελεύθερων δημοκρατιών» της Δύσης σε ολοκληρωτικές μορφές διακυβέρνησης ήδη από το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου -και μ’ εντυπωσιακή επιτάχυνση από την τελευταία δεκαετία του εικοστού αιώνα. Κάποιοι εδώ και δεκαετίες καταγγέλλαμε το γεγονός, αλλά μέχρι προσφάτως αντιμετωπιζόμασταν σαν τερατολόγοι. Μόνο σήμερα φτάσαμε στην καμπή όπου τα σημεία δεν μπορούν να αγνοηθούν: πόλεμοι στο εξωτερικό και απολυταρχισμός στο εσωτερικό, εφιαλτικό κράτος τεχνοδεσποτείας και ασφυκτικός βιοπολιτικός έλεγχος, διακήρυξη δολοφονικών πράξεων από ηγέτες κρατών που μιλούν σαν αρχηγοί εγκληματικών συμμοριών, αποδοχή και συναίνεση στο αξίωμα (προσφιλές ανέκαθεν στους λεγόμενους «ρεαλιστές») ότι η βούληση του φύρερ προέχει του νόμου και παράγει «νόμο»…
Για να κατανοηθούν όλ’ αυτά σαν μια ενιαία δέσμη γεγονότων απαιτείται να δούμε βαθύτερα στη λογική της ιστορικής κίνησης, περ’ από τις γεωπολιτικές εμφάνειες των θιασωτών μιας περιγραφικής «διεθνοπολιτικής», αποστασιοποιημένης και αξιακά ουδέτερης, όπως λέγεται, στην οποία πολλοί επιδίδονται αυτές τις ημέρες με κυμαινόμενη ευστοχία. Πρέπει εν ολίγοις να αναδείξουμε τις δομικές της αιτίες, πράγμα που είναι δυνατόν, θεωρώ, μόνο από τη σκοπιά μιας αποφασισμένης ιστορικής θεσιληψίας. Και μόνο από τη θέση αυτή φαίνεται η δομική αιτία: επανερχόμενη κρίση του καπιταλιστικού μοντέλου παραγωγής υπό το κράτος των δομικών του αντιφάσεων, η οποία ενσκήπτει κάθε φορά και πιο κατακλυσμιαία, κάθε φορά απαιτώντας όλο και πιο κολοσσιαία θυσία ανθρώπινων ζωών και παραγωγικών δυνάμεων για την «εξομάλυνση» του συστήματος, δηλαδή την αναπαραγωγή και διαιώνιση των εκμεταλλευτικών σχέσεων παραγωγής και οργάνωσης της ζωής.
Η τελευταία μετάλλαξη του καπιταλισμού, που πυροδοτήθηκε από το δεύτερη μισό της δεκαετίας του 1970, δεν έχει τροποποιήσει -παρά τα λεγόμενα- το υποκείμενο πρότυπο. Το λεγόμενο κραχ του 1928 έχει εμφανή δομική αντιστοιχία με την οικονομική κρίση του 2008 κι εντεύθεν, και -όπως και τότε- ο πόλεμος είναι η μόνη εναπομένουσα διέξοδος για τις τάξεις που εννοούν να κρατήσουν τα αθέμιτα προνόμιά τους. Δεν πρέπει επίσης να μας διαφύγει ότι, και στις δύο περιπτώσεις, η κρίση ανέκυψε την επαύριο μεγάλων επαναστάσεων και στ’ απόνερα της ήττας τους: στη δεκαετία του ’30, μετά τη μεγαλειώδη επαναστατική ανατάραξη της περιόδου 1917-22, στη διάρκεια της οποίας το μαχητικό εργατικό κίνημα στην Ευρώπη έφτασε όσο ποτέ κοντά στην πραγμάτωση των στόχων του· και στον δικό μας καιρό, ύστερ’ από το πολύμορφο και παγκόσμιο εξεγερσιακό κύμα τής λεγόμενης δεκαετίας του ’60, που όχι μόνο τερμάτισε την παραδοσιακή αποικιοκρατία αλλά και αμφισβήτησε τα θεμέλια όλου τού «δυτικού» αστικού, κεφαλαιοκρατικού και απώτερα πατριαρχικού πολιτισμού (και όπως ένας «μετασεισμός» της επαναστατικής εξαετίας 1917-22 ήταν ο Ισπανικός Εμφύλιος του 1936-39, ένας «μετασεισμός» της κινηματικής έκρηξης των χρόνων του ’60 μπορεί να θεωρηθεί ο δεύτερος, ασθενέστερος κινηματικός κύκλος της λεγόμενης «αντι-παγκοσμιοποίησης» γύρω στη μετάβαση του αιώνα).
Αναλογία ωστόσο δεν σημαίνει ταυτότητα. Και πουθενά η διαφορά δεν είναι τόσο κατάφωρη όσο στον λεγόμενο «πολιτιστικό τομέα». Την περίοδο του μεσοπολέμου, η διάχυτη αγωνία διοχετεύτηκε σε μια έκρηξη δημιουργικών μορφών, στη φιλοσοφία και τις τέχνες, που σφράγισαν την πνευματική φυσιογνωμία του εικοστού αιώνα. Δεν είναι τις παρούσης να εκθέσουμε όλα τα ενάντια, συγκλίνοντα, διασταυρούμενα ή παράλληλα ρεύματα που εντάσσουμε κάτω από τη πολυσημική έννοια «μοντερνισμός», αλλά είναι από κοινού δείκτης τού ότι η ανθρωπότητα είχε ακόμη αποθέματα για ν’ αντισταθεί στο σκοτείνιασμα του ιστορικού ορίζοντα. Τα ρεύματα αυτά τροφοδότησαν τη μεταπολεμική πολιτισμική άνθιση που βρήκε το επόμενο σημείο κορύφωσης ακριβώς τα χρόνια του ’60 -όταν συνέπεσαν με το τελευταίο ελπιδοφόρο επαναστατικό κύμα και ζυμώθηκαν μαζί του. Σήμερα, απεναντίας, αυτές οι πηγές μοιάζουν να έχουν στερέψει. Η κατακόρυφη κάμψη των πρωτοποριών, στις τέχνες όσο και στη θεωρητική σκέψη, είναι από τα πλέον αποκαρδιωτικά γνωρίσματα των τελευταίων δεκαετιών του εικοστού αιώνα, κάμψη που από τον κουρασμένο συγκρητισμό μιας αισθητικής της παρακμής (υπό την κενή σηματοδοσία του «μεταμοντέρνου») οδήγησε απευθείας στην πολιτισμική κατερήμωση των ημερών μας. Όλα μαρτυρούν το τέλος ενός πολιτισμού, σαν η ανθρωπότητα να έχει εξαντλήσει τις ζωτικές της δυνάμεις -και η μόνη ραγδαία πρόοδος που είναι το σήμα κατατεθέν της εποχής μας, η αλματώδης προέλαση της τεχνοεπιστήμης, απεργάζεται ομολογημένα πλέον το τέλος του ανθρώπου και της φύσης.
Από αυτή την επιτροχάδην ανάλυση μπορεί να εξαχθεί ένα μάλλον δυσοίωνο συμπέρασμα: ότι η σημερινή εποχή μοιάζει με τον μεσοπόλεμο ως προς τα πιο ζοφερά του χαρακτηριστικά (την κυοφορία ανελέητων πολέμων και τη στροφή όλων των αντιμαχομένων σε μορφές ολοκληρωτισμού), και διαφέρει από αυτόν ως προς τα πιο ελπιδοφόρα (τις δημιουργικές αντιστάσεις στη βαρβαρότητα). Ποιος ή τι μπορεί να αναστρέψει αυτή την πορεία δεν είναι προς στιγμήν ορατό. Το μόνο που επιτρέπει μια χαραμάδα ελπίδας, ίσως, είναι η αίσθηση ότι ένα μοντέλο παραγωγής και αναπαραγωγής τής ζωής που έχει ήδη τριών αιώνων ζωή (εάν όχι περισσότερο) έχει φτάσει εγγύτερα από κάθε άλλη φορά στο όριο της αυτοκαταστροφής του -και ότι τον τελευταίο λόγο στην ιστορία έχει πάντα το απρόβλεπτο.
