Εισαγωγή: η παραβολή του καναδικού βακαλάου

Τη δεκαετία του 1980 οι επιστήμονες άρχισαν να προειδοποιούν πως ο ψαρότοπος ατλαντικού βακαλάου του Νιουφαουντλάντ στον Καναδά, ένας ψαρότοπος θρυλικής πυκνότητας αλιείας από αιώνων, ήταν έτοιμος για κατάρρευση. Οι αυστηρές συστάσεις των επιστημόνων αποσιωπήθηκαν ή απορρίφθηκαν από την Καναδέζικη κυβέρνηση, καθώς κυβερνητικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν πως ήταν πολιτικά ανέφικτη η εμμονή στην αυστηρή οριοθέτηση της αλιείας, μια και ένας κλάδος και μια ολόκληρη συνδεδεμένη με αυτόν βιομηχανία, το βιος χιλιάδων ανθρώπων, εξαρτιόταν πλέον από τις τεράστιες ποσότητες αλιευμάτων, εξαρτιόταν εντέλει από την υπεραλιεία. Η «έλλειψη ρεαλισμού» της επιστημονικής κοινότητας κατέπλησσε και εξόργιζε ίσως την κυβέρνηση του Καναδά. Το ότι το όριο αλιείας στην περιοχή είχε τεθεί επί πολλά χρόνια, σχεδόν στο διπλάσιο από το μέγιστο που συνιστούσαν οι επιστήμονες προκειμένου να συντηρηθεί ο πληθυσμός των βακαλάων αντίθετα, δεν προκαλούσε την κατάπληξη κανενός υπευθύνου

Το 1992, την ίδια χρονιά που η καναδική κυβέρνηση είχε θέσει πλαφόν στη μάζα των αλιευμάτων μεγαλύτερο από εκείνο της περασμένης χρονιάς, ο ψαρότοπος, όπως προειδοποιούσαν οι επιστήμονες, κατέρρευσε. Οι κοινότητες των ψαράδων σαρώθηκαν, οι μικρές και οι μεγάλες επιχειρήσεις που βασιζόταν σε αυτήν έκλεισαν, εργάτες έμειναν άνεργοι στα εργοστάσια. Μετά την κατάρρευση η καναδέζικη κυβέρνηση επέβαλλε ένα μορατόριουμ στην αλιεία, χωρίς να δεχτεί πως ήταν η υπεραλιεία εκείνος ο βασικός παράγοντας που οδήγησε στην κατάρρευση – επικαλούμενη άλλα, εξωτερικά αίτια. Πέρασαν δεκαετίες για να αναπληρωθούν έστω και οριακά οι πληθυσμοί. Μόλις τη δεκαετία του 2010 οι πληθυσμοί βακαλάου και τα οικοσυστήματα είχαν εμφανίσει κάποια μικρή ανάκαμψη, στο 1-2% των επιπέδων του 1968. Το 2015 ξανάρχισε η περιορισμένη τοπική αλιεία, και πάλι επιστήμονες κρούουν το καμπανάκι πως ο ψαρότοπος είναι και πάλι στα όρια μιας δεύτερης κατάρρευσης και είναι άγνωστο αν υπό τις συνθήκες της απλής διαχείρισης της καταστροφής θα μπορέσει ποτέ να ανακάμψει.

Η διάσωση του ψαρότοπου και η διατήρηση της αλιείας σε επίπεδα διατηρήσιμα ήταν επιστημονικά και εμπορικά εφικτές. Ήταν όμως πολιτικοοικονομικά «αδύνατες». Οι μικροαλλαγές στα πλαφόν στον όγκο αλιευμάτων, ένευαν συμβολικά μόνο στην επιστημονική σύσταση, αλλά επέτρεπαν επί της ουσίας με ελάχιστες αλλαγές την υπεραλιεία. Όμως όπως ανακάλυψαν οι κυβερνώντες στον Καναδά, καμία πολιτική δικολαβία δεν μπορεί να παρακάμψει τους φυσικούς νόμους. Είναι λοιπόν, πολιτικά πιο ευχερής η διαχείριση μιας τετελεσμένης καταστροφής, παρά η επέμβαση στους βαθείς πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς αυτοματισμούς και η σύγκρουση με συμφέροντα μικρά και –κυρίως – μεγάλα που ανθίστανται σε κάθε ρυθμιστική απόπειρα. Ο κόσμος είναι οργανωμένος γύρω από την θεολογική σχεδόν πεποίθηση πως οι φυσικοί πόροι είναι άπειροι και άπειρα εκμεταλλεύσιμοι και πως η καπιταλιστική οργάνωσή του είναι αναπόδραστη.

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία

Στις 24 Ιουνίου υπερψηφίστηκε στο ευρωκοινοβούλιο ο καινούργιος κλιματικός νόμος ο οποίος αυστηροποιεί τους στόχους μείωσης των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου. Συγκεκριμένα, ζητά από τα κράτη-μέλη και την Κομισιόν να μειώσουν μέχρι το 2050 την εκπομπή ρύπων στο 55% των σημερινών τιμών. Ο φαινομενικά πράσινος αυτός νόμος καταψηφίστηκε όμως από τους Ευρωπαίους Πρασίνους και από την Αριστερά, καθώς οι στόχοι του κρίθηκαν αναντίστοιχοι της κρισιμότητας των κλιματικών περιστάσεων.

Τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ προωθείται η ιδέα ενός νέου «πράσινου» κοινωνικού συμβολαίου το οποίο θα έχει σαν στόχο να μετασχηματίσει την οικονομία σε βιώσιμη κατεύθυνση. Δεν μπορεί να φανταστεί, άλλωστε, κανείς το ένα (μείωση των ρύπων, μείωση του υλικού αποτυπώματος) χωρίς το άλλο (αλλαγή του οικονομικού μοντέλου). Καθώς όμως αποκαλύπτεται τι θα σήμαινε αυτό στην πράξη για τη διάρθρωση του παγκόσμιου οικονομικού και κοινωνικού συστήματος και τις γεωπολιτικές ισορροπίες, γίνεται ορατότερη η πολιτική ατολμία και αμηχανία της ΕΕ, που κατά γενική ομολογία θεωρείται η πιο προωθημένης μείζων γεωπολιτική οντότητα σε θέματα περιβαλλοντικής  προστασίας.

H Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (ΕΠΣ), το σχέδιο της ΕΕ για τον πράσινο μετασχηματισμό της οικονομίας της, βρίσκεται στον πυρήνα του νέου κλιματικού νόμου. Η Laura Basu, αρχισυντάκτρια οικονομικών θεμάτων του Open Democracy, εξέτασε το Ευρωπαϊκό Green Deal, και επεσήμανε έξι κρίσιμα σημεία αστοχίας:

• Την προσκόλληση στη λογική της αέναης ανάπτυξης – για την οποία μιλάμε παρακάτω
• Την πρόσδεση σε ένα μοντέλο «πράσινης αποικιοκρατίας» που μεταφέρει τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά κόστη στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Ενδεικτική είναι η παρέμβαση τριών ερευνητών του Πανεπιστημίου της Καρλσρούης στο έγκυρο επιστημονικό περιοδικό Nature στην οποία οι ερευνητές επισημαίνουν πως «τα κράτη-μέλη της ΕΕ εξάγουν την περιβαλλοντική καταστροφή σε άλλες χώρες [μέσω της εισαγόμενης κατανάλωσης αγαθών], ενώ δρέπουν εύσημα για πράσινες πολιτικές στην Ευρώπη»
• Τη χρηματοδότηση των μεγαλύτερων ρυπαντών, είτε αυτές είναι εταιρείες φυσικού αερίου, ή ακόμα και γαιάνθρακα
• Την υιοθέτηση τεχνολογικών πανακειών αμφίβολης αποτελεσματικότητας. Ενδεικτικά, η αισιοδοξία περί μετάπτωσης από τον άνθρακα και το πετρέλαιο στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας μέσω του φυσικού αερίου ως ενδιάμεσου καυσίμου, φαίνεται πως δεν συμβαδίζει με την άμβλυνση της κλιματικής αλλαγής, καθώς ο περιορισμός της έκλυσης CO2 που επιτυγχάνεται μεταβαίνοντας στο φυσικό αέριο, αντισταθμίζεται με το παραπάνω σε ό,τι αφορά τη συμβολή στο φαινόμενο του θερμοκηπίου από την έκλυση μεθανίου.
• Την πολιορκία της συμφωνίας ήδη από κάθε λογής λομπίστες, οι οποίοι την υποσκάπτουν καθώς π.χ. το αγροτοδιατροφικό λόμπι στην ΕΕ μπλοκάρει κρίσιμες μεταρρυθμίσεις για την κλιματική αλλαγή ενώ εμπορικά λόμπι εμποδίζουν ουσιαστική δράση για την αποδάσωση
• Την δέσμευσή της από τη Συνθήκη του Ευρωπαϊκού Χάρτη Ενέργειας (ECT), μια ελάχιστα γνωστή διεθνή ενεργειακή συμφωνία που επιτρέπει στις εταιρείες πετρελαίου και ενέργειας να μηνύουν τις κυβερνήσεις που παίρνουν μέτρα για την άμβλυνση της κλιματικής αλλαγής.

Η απόφαση του Ευρωκοινοβουλίου τον Ιανουάριο της τρέχουσας χρονιάς σχετικά με το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία, αποτελεί ίσως ένα δείγμα της αναγνώρισης των αδυναμιών της ΕΠΣ. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά τη μείωση και της κατανάλωσης και του υλικού αποτυπώματος των Ευρωπαϊκών Οικονομιών μέχρι το 2030, μάλιστα, δεσμευτικά. Πρόκειται για την πιο προωθημένη ίσως πρόταση που έχει κατατεθεί στα πλαίσια της «πράσινης» μετάβασης στην ΕΕ. Διαφαίνεται, όμως, ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν πρόκειται να καταλήξει σε κάτι τόσο ριζοσπαστικό…

Η ώρα της αποανάπτυξης;

Η ιδέα της αποανάπτυξης (μείωση του παγκόσμιου ΑΕΠ – degrowth) ή της μηδενικής ανάπτυξης (σταθεροποίηση του παγκόσμιου ΑΕΠ) στα πλαίσια, μάλιστα, μιας ταχείας μετάβασης σε κοινωνίες που θα μπορούν να ζουν σε ισορροπία με το περιβάλλον, με μείωση και της ενεργειακής κατανάλωσης, αλλά και της εξόρυξης και χρήσης πόρων, θεωρείτο μέχρι πρόσφατα μια μη-ρεαλιστική θέση. Όχι πια.

Όταν διαβάζει κανείς για τη ματαιότητα των πράσινων πολιτικών, στο βαθμό που δεν συνοδεύονται από κοινωνικά και οικονομικά δραστικές αλλαγές, σε έκθεση που δημοσιεύεται από τον ίδιο τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), με τίτλο «Ανάπτυξη χωρίς οικονομική ανάπτυξη», καταλαβαίνει πως η περιβαλλοντική κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη. (Η έκθεση αυτή αποτελεί τμήμα της ενότητας «Αφηγήματα για την Αλλαγή» του ΕΟΠ, στα πλαίσια της συζήτησης για τη βιωσιμότητα μετά την πανδημική περίοδο). Μεταξύ άλλων η έκθεση σημειώνει πώς:

 «Η οικονομική ανάπτυξη είναι στενά συνδεδεμένη με αυξήσεις στην παραγωγή, στην κατανάλωση και στη χρήση πόρων και έχει βλαπτική επίδραση στο φυσικό περιβάλλον και στην ανθρώπινη υγεία. Είναι απίθανο πως μια μακρόχρονη και απόλυτη αποσύζευξη της οικονομικής ανάπτυξης από τις περιβαλλοντικές πιέσεις και επιπτώσεις είναι εφικτό να επιτευχθεί σε πλανητική κλίμακα. Συνεπώς οι κοινωνίες χρειάζεται να ξανασκεφτούν το νόημα της ανάπτυξης και της προόδου και την σημασία τους για την παγκόσμια βιωσιμότητα…»

Αποσύζευξη και βιωσιμότητα

Κρίσιμο εδώ είναι το θέμα της οικολογικής-οικονομικής αποσύζευξης: Μπορεί η οικονομική ανάπτυξη να αποσυνδεθεί από την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου και από την εξάντληση πεπερασμένων φυσικών πόρων; Μπορεί το ΑΕΠ να αυξάνεται αέναα – αλλά με οικολογικά βιώσιμο τρόπο; Οι υπάρχοντες πολιτικοί σχεδιασμοί σε Ανατολή και Δύση θεωρούν πως κάτι τέτοιο είναι εφικτό και πως οι τεχνολογικές εξελίξεις στην ενεργειακή απόδοση μαζί με κάποιου είδους αυξημένη κυκλικότητα της οικονομίας θα μπορέσουν να ανακόψουν την πορεία της παγκόσμιας υπερθέρμανσης, αλλά και την κατάρρευση των οικοσυστημάτων. 

Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι Chirag Dhara και Vandana Singh στο Scientific American σε πρόσφατο άρθρο τους με τίτλο «Η φενάκη της αενάου ανάπτυξης», κάτι τέτοιο κάθε άλλο παρά εύλογο είναι, καθώς κάθε τεχνολογία ενέχει κάποιο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, το οποίο η απαίτηση για εκθετική οικονομική μεγέθυνση καθιστά μη συντηρήσιμο. Αυτό ακυρώνει όλα τα σχετικά σχέδια ανακοπής της κλιματικής αλλαγής, μιας και όλα υποθέτουν πως και το παρόν μοντέλο ανάπτυξης θα μπορέσει να διατηρηθεί και οι συνέπειες της υπερθέρμανσης και της απειλής στην ευστάθεια των οικοσυστημάτων παγκοσμίως να αποφευχθούν.

Επειδή όμως τίποτα δεν είναι απλό ας σημειώσουμε πως πολλοί οικονομολόγοι και επιστήμονες, δεν θεωρούν επιθυμητή την αποανάπτυξη επειδή εν τέλει θεωρούν πως θα καθηλώσει τους ήδη φτωχότερους λαούς σε μόνιμη οικονομική υστέρηση. Είναι ενδεικτική η άποψη του διακεκριμένου Σέρβου οικονομολόγου, και πρώην επικεφαλής οικονομολόγου της Παγκόσμιας Τράπεζας Μπράνκο Μιλάνοβιτς, ο οποίος θεωρεί την αποανάπτυξη αμφίβολη ηθικά και αδύνατη πολιτικά. Ο δημόσιος διάλογος που ακολούθησε είναι εξαιρετικά ενδιαφέρων, με τον ανθρωπολόγο και ακτιβιστή Τζέισον Χίκελ να απαντά υπερασπιζόμενος το εφικτό και το επιθυμητό της αποανάπτυξης, εξηγώντας παράλληλα σημαντικές παραμέτρους της.

Το αδιέξοδο του Βακαλάου και η ανεπάρκεια και υποκρισία της ΕΕ

Όπως δεν υπήρχε «λύση» στο θέμα της υπεραλιείας μέσα στα πλαίσια της λογικής της μεγιστοποίησης της «ψαριάς» και της εντατικής υπεράντλησης φυσικών πόρων, έτσι δεν υπάρχει «λύση» στην κρίση της κλιματικής αλλαγής και της κατάρρευσης των οικοσυστημάτων μέσα στα πλαίσια του υπάρχοντος οικονομικού και κοινωνικού συστήματος και της διατήρησης των οικονομικών και υλικών ανισοτήτων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, εν πολλοίς μια συμμαχία κτισμένη γύρω από τις χώρες που συγκαταλέγονται σε εκείνες με το μεγαλύτερο οικολογικό αποτύπωμα, παρά τις διακηρύξεις και τη συνεπέστερη αναφορά στην κλιματική κρίση, υστερεί όχι απλά ποσοτικά, αλλά ποιοτικά σε σχέση με τις τομές που επείγουν. Όπως και στον Καναδά το 1992, οι μικροαλλαγές στα πλαφόν της κατανάλωσης και της παραγωγής ρύπων, γνέφουν συμβολικά μόνο στην επιστημονική σύσταση, αλλά επιτρέπουν επί της ουσίας την επιδείνωση της κλιματικής κρίσης.

Εν τέλει οι ψαρότοποι αποκαλύπτουν την υποκρισία της ΕΕ και των διακηρυγμένων πολιτικών της ακόμα και σήμερα. Η Ένωση και η βιομηχανία αλιείας της είναι πρωταγωνίστρια στην ιδιωτικοποίηση των ωκεανών, καθώς με νεοαποικιοκρατικό τρόπο απλώνει τα δίκτυα της παντού, υπεραλιεύοντας σε όλα τα μήκη τα πλάτη του κόσμου, προκαλώντας και προετοιμάζοντας καταρρεύσεις  σε θαλάσσια οικοσυστήματα και στερώντας πόρους από παραθαλάσσιες χώρες σε όλο τον κόσμο. Η επικράτεια αυτής της εκμετάλλευσης εκτείνεται από τη Σενεγάλη ως τον Ινδικό ωκεανό, με τις εταιρείες που είναι υπεύθυνες για τη λεηλασία αυτή και την εξαφάνιση ειδών να χρηματοδοτούνται επιπλέον αδρά από τα ευρωπαϊκά ταμεία… (Αλλά αν θέλετε να δείτε τι σημαίνει καταστροφή ψαροτόπων από τον συνδυασμό κλιματικής αλλαγής και οικονομικών συμφερόντων δεν χρειάζεται να πάμε τόσο μακρυά: το Αιγαίο δεν ανήκει πια στα ψάρια του καθώς η πίεση που δέχονται οι πληθυσμοί των ψαριών και τα οικοσυστήματά του είναι ήδη τρομακτικά ορατοί)

Photo by Tania Malréchauffé on Unsplash