Οι δημογραφικές εξελίξεις στο σκάκι -η τάση δηλαδή να χάνουμε από όλο και πιο ταλαντούχα νέα παιδιά, που αγγίζουν όλο και νωρίτερα την κορυφή- έχουν καταστήσει καταστήσει τα «κοινωνικά» του σκακιστικού κόσμου μονότονα: κυριαρχούν από τη μια οι γκραν μετροποιήσεις των νεαρών και από την άλλη οι κηδείες των γηραιών θρύλων του παρελθόντος. Και όσο και αν μερικοί αποφασίζουν να κάνουν οικογένεια νέοι (δες π.χ. τον Ολλανδό Γκιρί που παντρεύτηκε -αν δεν κάνω φριχτό λάθος- σίγουρα όχι φριχτότερο από τον ίδιο τον γάμο) στα 21 του, ο κανόνας θέλει να μην τρώμε εύκολα κουφέτα σε υψηλό επίπεδο.
Προς τούτο, ο γάμος του πρώτου των πρώτων (GOAT όπως λέμε πλέον) Μάγκνους Κάρλσεν θα πρέπει να χαιρετηθεί πρωτίστως ως μια ανανέωση του σκακιστικού κουτσομπολιού. Μετά την ούρηση του Κράμνικ, τους πρωκτικούς δονητές του Νίμαν, αλλά και τα τζιν του ίδιου του Κάρλσεν στη μάχη του ντρεσκόουντ, επιτέλους και λίγη «παραδοσιακότητα»: κουστούμι, νυφικό και φωτογραφίες ευτυχίας. Βλέποντας το νεόνυμφο ζεύγος δεν μπόρεσα να μην ανακαλέσω στη μνήμη μου και την αντίστοιχη γαμήλια φωτογραφία των Ανατόλι Κάρποβ και Νατάλια, στον δεύτερο γάμο του άλλοτε κραταιού πρωταθλητή. Όταν τελέστηκε ο γάμος, το 1987, ο Κάρποβ ήταν από καιρό νο 2 αλλά δεν έπαυε να αποτελεί ένα πρότυπο για τη σοβιετική κοινωνία, λίγο πριν αυτή πνεύσει τα λοίσθια. Την ώρα που η αυτοκρατορία ετοιμαζόταν για τον οριστικό χαμό της, Ανατόλι και Νατάλια πόζαραν στην τίμια κουζίνα του σπιτιού τους, απολαμβάνοντας πλάι στο κλασικό σαμοβάρι και ένα μπουκάλι Μπαλαντάινς -δείγμα προφανώς κύρους και ευημερίας.
Κι αν η Σοβιετική Ένωση δεν τα κατάφερε, το ζευγάρι έδειξε να είναι περισσότερο ανθεκτικό στον χρόνο, με τη Νατάλια να είναι αυτή που μας ενημέρωσε πέρυσι ότι παρά την πτώση του, ο βουλευτής της Δούμας και περσόνα νον γκράτα στη Δύση μετά τον πόλεμο της Ουκρανίας είναι τελικά καλά στην υγεία του.
Θα μπορούσε να πει κανείς πως όπως υπάρχουν οι επιθετικοί, τακτικοί παίκτες και οι ήπιοι, στρατηγικοί, υπάρχουν αντίστοιχα και οι ζωηροί μπον βιβέρ, με τους πολλούς γάμους και τις ερωτικές περιπέτειες από τη μια και οι σταθεροί και παραδοσιακοί οικογενειάρχες από την άλλη. Ποιος θα περίμενε φερ’ ειπείν από τον απόλυτα προσηλωμένο, με ασκητική και επιστημονική αφοσίωση, στο σκάκι Μιχαΐλ Μποτβίνικ να είναι κάτι έξω από έναν πιστό και προσηνή σύζυγο. Με τον ίδιο τρόπο που η επίσκεψη στον οδοντίατρο είναι πολύτιμη όχι για τα δόντια τα ίδια, αλλά για την πιθανή ενόχληση που μπορεί να προκαλέσουν στη μέση μιας παρτίδας, έτσι και η σταθερή οικογενειακή και συναισθηματική ζωή αποτρέπει εντάσεις που θα μπορούσαν να κάνουν τον παίκτη να χάσει τη διανοητική ισορροπία του. Μια ερωμένη θα ήταν σαν μια επιπλέον βασίλισσα στη σκακιέρα: μια πρόξενος πολλών νέων πιθανών βαριαντών που θα εξέτρεπαν το παιχνίδι από μια ήσυχη ρότα.
Στον αντίποδα βέβαια δεν μπορεί κανείς να μην παρατηρήσει τη ριζική διαφορά
ανάμεσα στο πολύ ήσυχο στυλ παιχνιδιού, το απαλλαγμένο από κάθε περιττή
φιοριτούρα, και την ερωτική ζωή του Χοσέ Ραούλ Καπαμπλάνκα. Ο τρίτος
παγκόσμιος πρωταθλητής φημιζόταν πέραν από την υψηλή του τεχνική στα φινάλε στην αντίστοιχα υψηλή τεχνική του στο φλερτ.
Σε αντίθεση με τον μεγάλο του αντίπαλο, ο επόμενος παγκόσμιος πρωταθλητής,
Αλεξάντερ Αλιέχιν, παρουσιάζει το παράδοξο να είναι μεν σταθερός στους δεσμούς
του, αλλά να είναι και ο «πολυνίκης» του θεσμού του γάμου, ανάμεσα στους
παγκόσμιους πρωταθλητές, φτάνοντας τους τέσσερις. Οι δύο πρώτοι γάμοι του, με
την Αλεξάνδρα Μπατάγιεβα και την Ανελίζ Ρούεγκ γίνονται σε διάστημα δύο ετών
και διαρκούν λίγο -με σκακιστικούς όρους θα τους λέγαμε «μπλιτς». Τα ταραγμένα
χρόνια που ακολουθούν την πτώση της Αυτοκρατορικής Ρωσίας όλα είναι σε συνεχή κίνηση, και ο Αλιέχιν δεν διαφέρει. Από την Ανελίζ -που υπήρξε το διαβατήριο του Αλεξάντρ για την Ευρώπη, καθώς είχε καλές σχέσεις με τους μπολσεβίκους, ξεκινά το πάτερν του Αλιέχιν να σχετίζεται με μεγαλύτερές του γυναίκες (η Ανελίζ τον περνάει 13 χρόνια). Μοιάζει λες και ο μεγάλος πρωταθλητής αναζητά στο μητρικό πρότυπο την αναπλήρωση της χαμένης αυτοκρατορίας -οι αντιμπολσεβικικές θέσεις του Αλιέχιν είναι σταθερές, με κορυφαία εκδήλωσή τους τη συνεργασία του με τους Ναζί.
Η τρίτη σύζυγος του, Ναντιένζα Βασίεφ, θα παραμείνει μαζί του ως το 1934, οπότε
θα νυμφευτεί την κατά δεκαέξι χρόνια μεγαλύτερή του Γκρέις Φρίμαν, χήρα ενός
ιδιοκτήτη φυτείας τσαγιού στην Κεϋλάνη. Η πολυκύμαντη σχέση τους, που συμπίπτει με τα χρόνια του ακραίου αλκοολισμού του Αλιέχιν, αποτελεί μια μικρογραφία της ταραχώδους εποχής που προοικονομεί τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και κάνει όλες τις προσωπικές αντιφάσεις να συναντούν τον μεγάλο άνεμο της ιστορίας.
Οι παγκόσμιοι πρωταθλητές δεν λυπούνταν να εισέλθουν σε γάμου κοινωνία. Είναι
χαρακτηριστικό ότι όλοι οι αδιαμφισβήτητοι πρωταθλητές έως τώρα (εξαιρέσει μόνο του Γκουκές, που όμως είναι μόλις 18) είχαν παντρευτεί τουλάχιστον μία φορά (με πολυνίκη όπως είπαμε τον Αλιέχιν και τους Κασπάροβ, Ταλ, Σπάσκι να ακολουθούν με 3 -είναι άραγε τυχαίο ότι και οι τρεις έχουν επιθετικό και ριψοκίνδυνο στιλ;).
Ακόμα και ο κλασικός εργένης και μισογύνης Φίσερ, που αναρωτιόταν κάποτε αν
καλύτερο μελλοντικό σχέδιο είναι να αγοράσει αυτοκίνητο ή να βρει μια γυναίκα,
στο τέλος της ζωής του παντρεύτηκε τη Μιγιόκο Βατάι, που έγινε κατόπιν και η χήρα του. Όπως συνέβαινε συνέχεια με τον Φίσερ και εδώ οι κρατικοί θεσμοί δεν τον άφηναν σε ησυχία. Ο γάμος είχε γίνει το 2004, λίγο πριν ο Μπόμπι βρει άσυλο στην Ισλανδία. Μετά τον θάνατό του ωστόσο το 2008, η Βατάι ταλαιπωρήθηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας, που δεν αναγνώρισε τον γάμο (άρα και τα κληρονομικά δικαιώματα), απουσία της πρωτότυπης ληξιαρχικής πράξης.
Οι περιπέτειες της χήρας έληξαν το 2011, πάλι από ισλανδικό δικαστήριο. Μάλλον
έκτοτε ο Μπόμπι αναπαύεται ήσυχα στον τάφο του στο Σέλφος, 60 χιλιόμετρα από το Ρέικιαβικ -όσο ήσυχα τέλος πάντων μπορεί να αναπαυτεί μη ενοχλούμενος από το πλήθος των σκακιστικών προσκυνητών που τον επισκέπτονται. Από τους πιο κινηματογραφικούς γάμους παγκόσμιου πρωταθλητή είναι ο πρώτος τού Μίσα Ταλ. Σύζυγος η 19χρονη Σάλι Λαντάου, η οποία έχει μάλιστα γράψει τις αναμνήσεις της από τη σχέση τους (Checkmate! The Love Story of Mikhail Tal and Sally Landau, Elk and Ruby, 2019). Μια σχέση που κράτησε μια ζωή, ένας γάμος που άντεξε κάπου μια δεκαετία, με πάθος, αλλά και πόνο, εκατέρωθεν απιστίες, πεθερές, θέαμα. Επειδή το «Όταν ο Μίσα γνώρισε τη Σάλι» είναι ένας τίτλος που έχω σκεφτεί από καιρό, θα επιφυλαχθώ να μιλήσω αναλυτικότερα για αυτόν τον γάμο στο μέλλον.
Εδώ αρκεί νομίζω να εστιάσουμε σε ένα περιστατικό που είναι ενδεικτικό του
κλίματος που κινούνται οι ήρωές μας. Το 1964 ο Ταλ διατηρεί εξωσυζυγικό δεσμό με μια ηθοποιό (την L. όπως συντομογραφικά έχει περάσει στην ιστορία -πρόκειται για την Λαρίσα Κρόνμπεργκ). Το πάθος τον έχει κυριεύσει και η υπόθεση δείχνει να ξεφεύγει. Παρεμβαίνει το Κόμμα: υπενθυμίζει στον Ταλ ότι είναι ένα διάσημο πρόσωπο που θα έπρεπε να λειτουργεί ως πρότυπο για τη νεολαία. Απειλείται ακόμα και η συμμετοχή του στο επόμενο Ιντερζόναλ, το μεγάλο προκριματικό τουρνουά που οδηγεί στον διεκδικητή του παγκόσμιου τίτλου. Παρεμβαίνει η μητέρα του Ταλ και ζητά από τη Σάλι να στείλει γράμμα στις αρχές, όπου να τονίζει πόσο καλός είναι ο Μίσα και πόσο κακή αυτή. Η Σάλι γράφει το γράμμα, το Κόμμα ξανακαλεί τον Μίσα, οι αξιωματικοί γελάνε με την καλή του τύχη να ‘χει μια τόσο αφοσιωμένη σύζυγο.
Αλλά ο δρόμος είναι μονόδρομος: ή δεσμός με την ηθοποιό ή γάμος, και τα δύο δεν επιτρέπονται. Ο γάμος του Ταλ κράτησε μερικά χρόνια ακόμα, η αφοσίωση της Σάλι μετατράπηκε σε μια διαρκή φιλία. Ποιος είπε ότι δεν υπάρχει λίγη Σουηδία και στη Ρωσία;
Ο αναγνώστης και η αναγνώστρια καταλαβαίνουν ότι κάθε μία από τις περιπτώσεις των γάμων των πρωταθλητών θα μπορούσε να στηρίξει μια αυτοτελή ιστορία, αλλού ευτυχισμένη και αλλού δυστυχισμένη. Θα κλείσω ωστόσο με έναν γάμο που ενώ δεν αφορά παγκόσμιο πρωταθλητή σχετίζεται άμεσα με το γεγονός ότι την κρίσιμη στιγμή έχασε την ευκαιρία να φορέσει το σκακιστικό στέμμα. Πρόκειται για την ιστορία του διαζυγίου του Αλεξέι Σίροβ. Ξέρουμε ότι ο Σίροβ βρίσκεται στην Ισπανία το 1997 για να πάρει την ισπανική υπηκοότητα.
Ξέρουμε ότι την ίδια περίοδο έχει κερδίσει τον Κράμνικ στον αγώνα που θα έδινε το δικαίωμα στον νικητή να αντιμετωπίσει τον Γκάρι Κασπάροβ για το ανεπίσημο (αλλά και συνάμα πλήρως νομιμοποιημένο) στέμμα του παράλληλου πρωταθλήματος που «έτρεχε» ο 13ος πρωταθλητής ενάντια στη ΦΙΝΤΕ. Ξέρουμε επίσης ότι αυτό το ματς δεν έγινε ποτέ. Ο Κασπάροβ ήθελε να αντιμετωπίσει τον Κράμνικ και το πέτυχε πατώντας στα αρνητικά αποτελέσματα του Σίροβ εκείνη την περίοδο, τα οποία κατά τον Κασπάροβ θεμελίωναν την υπέρτερη αντικειμενικά θέση του Κράμνικ.
Ο Σίροβ περιγράφει τη δραματική ένταση της κατάστασής του στον πρόλογο του δεύτερου τόμου του Fire on Board. Όντας σε ξένη χώρα λίγους μήνες είχε να αντιμετωπίσει και μια τεράστια γραφειοκρατία που προερχόταν από το… διαζύγιό του. Ο αποτυχημένος γάμος τον φόρτωσε με πρακτικές έγνοιες που αποπροσανατόλισαν το παιχνίδι του. Φαίνεται ότι η επιτυχημένη διαχείριση του γάμου είναι προϋπόθεση για να ανέλθει κανείς στον σκακιστικό Όλυμπο και ότι η Κάισσα αγαπά την οικογενειακή εστία. Βέβαια ο Σίροβ δεν το έβαλε κάτω και ξαναπαντρεύτηκε, αλλά το μομέντουμ του είχε παρέλθει. Δεν αρκεί η αρετή και η τόλμη θέλει και τύχη…
