Αναμένονται νέες διαπραγματεύσεις ανάμεσα σε Ρωσία και Ουκρανία στην Κωνσταντινούπολη, μετά τις αντίστοιχες του 2022, με την Πέμπτη 15 Μαΐου να αναφέρεται ως πιθανή ημερομηνία εκκίνησης. Ωστόσο, ήδη από την αρχή, η αβεβαιότητα κυριαρχεί, καθώς ο πρόεδρος Ζελένσκι εξέφρασε την πρόθεσή του να μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη και την προσδοκία του να συναντήσει εκεί τον πρόεδρο Πούτιν την Πέμπτη, εκφράζοντας την ελπίδα ότι «οι Ρώσοι δεν θα αλλάξουν γνώμη αυτή τη φορά».
H ανακοίνωση του Ζελένσκι ότι θα ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη, ενώ η ρωσική πλευρά δεν έχει επιβεβαιώσει την παρουσία του Πούτιν, αποκαλύπτει το βασικό πρόβλημα: οι διαπραγματεύσεις ξεκινούν χωρίς κοινό έδαφος. Η μία πλευρά, η ρωσική, η εκ των πραγμάτων νικητήρια επί του πεδίου (γιατί εδώ έχουμε πόλεμο, δεν έχουμε ανταλλαγή δημοσιογραφικών αναλύσεων ή αντίστιξη αξιακών επιχειρημάτων), αναμένει συνάντηση τεχνικών και πολιτικών κλιμακίων, προκειμένου να συζητηθούν προεχόντως οι «γενεσιουργές αιτίες» του πολέμου.
Η ουκρανική πλευρά, συναινώντας στη συμμετοχή της υπό την πίεση πάντων και πασών, αντιτείνει μια συνάντηση κορυφής Πούτιν-Ζελένσκι, ως εάν να υπήρξαν ποτέ διαπραγματεύσεις που να έλαβαν χώρα κατ’ ευθείαν σε επίπεδο κορυφής, χωρίς προηγούμενη συμφωνία και προετοιμασία σε όλα τα παρακάτω επίπεδα. Στη διπλωματία, οι σοβαρές συνομιλίες προετοιμάζονται σε χαμηλό επίπεδο πριν την κορυφή. Σε τόσο σοβαρά διακυβεύματα, οι διαπραγματεύσεις ουσιαστικά ολοκληρώνονται στα κατώτερα επίπεδα, με τις προσυμφωνημένου περιεχομένου συναντήσεις αρχηγών κρατών να έχουν αυστηρά χορογραφημένο και εν τέλει τελετουργικό χαρακτήρα, επικυρώνοντας όσα έχουν ήδη συμφωνηθεί -αν και αυτό δεν πήγε και τόσο καλά στην περίφημη συνάντηση Τραμπ-Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο, παρά την αναντίρρητη προετοιμασία.
Οι επίσημες ανακοινώσεις Ζελένσκι του περιεχομένου «εγώ θα είμαι την Πέμπτη στην Κωνσταντινούπολη, για να συναντήσω τον Πούτιν: για να δούμε, του κιοτάει;», δηλαδή (αντί διαπραγμάτευσης των πρεπόντων κλιμακίων) μια συνάντηση τηλεοπτικών εν τέλει πρωταγωνιστών ενός reality show με όρους «μονομαχίας στο Ελ Πάσο», δεν προοιωνίζεται τα καλύτερα για τις προοπτικές της διαπραγμάτευσης, για να το πούμε κομψά. Ο γράφων θα εκπλαγεί απεριόριστα εάν όντως λάβει χώρα συνάντηση Ζελένσκι-Πούτιν στην Κωνσταντινούπολη στην παρούσα φάση, καθ’ ότι χωρίς ήδη υπάρχουσα συμφωνία μια τέτοια συνάντηση θα ήταν ουσιαστικά άνευ αντικειμένου, κάτι που δε διαφεύγει της προσοχής της ρωσικής πλευράς.
Βέβαια, «ήδη υπάρχουσα συμφωνία» για λήξη του πολέμου υπήρχε στις διαπραγματεύσεις της Κωνσταντινούπολης το 2022, μέρες μετά την έναρξη του πολέμου. Το σχέδιο ειρηνευτικής συμφωνίας (με ημερομηνία 15 Απριλίου 2022) και το Ανακοινωθέν της Κωνσταντινούπολης (με ημερομηνία 29 Μαρτίου 2022) στο οποίο βασίστηκε ήταν ένα βήμα πριν την επισημοποίηση -και κατέρρευσε μετά την αγγλοαμερικανική παρέμβαση (Boris Johnson). Έκτοτε χάθηκε αδιανόητος αριθμός ανθρώπινων ζωών, κατελήφθησαν περαιτέρω εδάφη, κλπ. κλπ.- ενώ σήμερα δεν υπάρχει πλέον ούτε Μπόρις Τζόνσον, ούτε Τζο Μπάιντεν. Δεν είναι τραβηγμένο να υποθέσει κανείς ότι η Ρωσία πρότεινε την Κωνσταντινούπολη συγκεκριμένα για τις νυν διαπραγματεύσεις ακριβώς ως ιστορική ομοιοκαταληξία με εκείνες του 2022, υπονοώντας ότι όσα συνέβησαν έκτοτε αποτέλεσαν μάταιες και αχρείαστες απώλειες της ουκρανικής πλευράς -ανθρώπων ων ουκ έστιν αριθμός και βεβαίως εδαφών.
Η πλευρά της Ουκρανίας (και μέχρι πρότινος οι ΗΠΑ) ζητεί επισταμένως κατάπαυση του πυρός τώρα, «και μετά βλέπουμε». Από θέση ισχύος στο πεδίο, η Ρωσική Ομοσπονδία έχει ανέκαθεν απορρίψει την ιδέα μιας άμεσης κατάπαυσης του πυρός ή ενός παγώματος του μετώπου, όπως θα συνέβαινε με όρους Βόρειας και Νότιας Κορέας -ενώ η αίσθηση είναι πως η ρωσική πλευρά δεν πιστεύει ότι η ουκρανική πλευρά, και κυρίως ο πρόεδρος της, θα προσέλθει με διάθεση να βρεθεί λύση επί των πραγματικών δεδομένων του πεδίου, αναπόφευκτα στο πλαίσιο που θέτει όποιος έχει το πάνω χέρι στο πεδίο.
Συνεπώς, οι δύο πλευρές δεν βρίσκονται στην ίδια σελίδα ως προς το τι καλούμαστε να επιλύσουμε. Όλο αυτό δεν μοιάζει με μια διαδικασία που μπορεί να καταλήξει σε συμφωνία και λήξη του πολέμου: ακόμη και ο Trump προέβλεψε δημόσια ότι «δεν θα συμφωνήσουν», ενισχύοντας την εντύπωση μιας συμβολικής κίνησης για ιστορική καταγραφή, όχι πραγματικής εξόδου. Αυτή η δομή της διαπραγμάτευσης μοιάζει να έχει τελετουργικά χαρακτηριστικά.
Οι μεν Ουκρανοί, πιεζόμενοι από ΗΠΑ αλλά και από Ε.Ε., δεν είναι εύκολο να εμφανιστούν ως αρνούμενοι κάθε διαπραγμάτευση για ειρήνευση. Και η ρωσική κίνηση προς τις διαπραγματεύσεις (τυχόν ευοίωνο αποτέλεσμα των οποίων θα συνυπέγραφαν και θα εφήρμοζαν ασμένως, φρονούμε, χωρίς συνέχιση του πολέμου και νέες καταλήψεις εδαφών -αλλά δεν το βλέπουν να έρχεται) γίνεται όχι μόνο για τους τύπους και τον ιστοριογράφο του μέλλοντος, ώστε η Ρωσία να μπορεί να δηλώσει ότι προσπάθησε διπλωματικά να λήξει τον πόλεμο και δεν επεδίωκε να συνεχίσει την κατάληψη εδαφών. Έχει επίσης ως ακροατήριο την παγκόσμια πλειοψηφία, τον παγκόσμιο νότο και τις χώρες των BRICS, οι οποίες δεν επιθυμούν μια πολεμοχαρή Ρωσική Ομοσπονδία ως εταίρο, αλλά μια Ρωσία που μπορεί να τους πείσει ότι κάνει ό,τι μπορεί -στο πλαίσιο μιας διαφορετικής αντίληψης περί κόσμου από αυτή του δυτικού συνασπισμού, που θα ήταν αδύνατον να πειστεί προς τούτο. Ο δυτικός συνασπισμός δεν είναι όμως το κυρίως διεθνές ακροατήριο της Ρωσίας.
Η ίδια η λογική ότι οι διαπραγματεύσεις θα είναι απευθείας διμερείς, μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, προβληματικοποιείται μετά την επίσημη παραδοχή από την Αμερική (ΥΠΕΞ Μάρκο Ρούμπιο) ότι πρόκειται για πόλεμο δια αντιπροσώπων (Proxy War), δηλαδή εκ των πραγμάτων για πόλεμο ΗΠΑ/ΝΑΤΟ και Ρωσίας επί του εδάφους της Ουκρανίας και των σωμάτων των Ουκρανών. (Αξίζει να σημειωθεί ότι η αναφορά των ΗΠΑ σε πόλεμο «δι’ αντιπροσώπων» αφορά πρωτίστως την Ουκρανία, αφού η Ρωσία δε μετέχει στον πόλεμο «δι’ αντιπροσώπων», αλλά απευθείας). Όταν κάτι τέτοιο έχει κατατεθεί επισήμως ως θέση του ΥΠΕΞ των ΗΠΑ, η έναρξη διαπραγματεύσεων ως εάν ο πόλεμος είναι ένα απλό διμερές θέμα είναι πολύ δύσκολο να τελεσφορήσει. Άλλωστε, οι «γενεσιουργές αιτίες» για τις οποίες πρωτίστως επιθυμεί να συζητήσει η νικητήρια πλευρά του πολέμου δεν αποτελούν αποκλειστική αρμοδιότητα της Ουκρανίας: το «ζουμί» της επίλυσής τους από ρωσικής πλευράς έχει σκιαγραφηθεί ήδη στις 15-17 Δεκεμβρίου 2021 (πριν τον πόλεμο!) με τα προτεινόμενα προσχέδια συμφωνιών με τις ΗΠΑ και τα κράτη του ΝΑΤΟ αντιστοίχως για εγγυήσεις αμοιβαίας ασφαλείας. Οπότε ζητείται διαπραγμάτευση προς λήξη του πολέμου, για μείζον σκέλος της οποίας ο συνομιλητής είναι εκ των πραγμάτων αναρμόδιος.
Στο ευρύτερο πλαίσιο, η πρόσφατη συνάντηση Ευρωπαίων ηγετών στο Κίεβο φάνηκε να στερείται στρατηγικής. Η απειλή περαιτέρω κυρώσεων στη Ρωσία, μετά από χρόνια κυρώσεων «από την κόλαση», μοιάζει χωρίς νόημα. Το ζήτημα της αποστολής στρατιωτικού σκέλους έχει ήδη αναβληθεί ως επί του παρόντος ανέφικτο. Η «σύνοδος των προθύμων» έδειξε ότι, εκτός Βρετανίας και Γαλλίας, κανείς άλλος δεν είναι πρόθυμος να στείλει ανθρώπινο δυναμικό. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι οποιαδήποτε αποστολή δυτικού επίσημου στρατού σε ουκρανικά εδάφη δεν μπορεί, εξ ορισμού, να θεωρηθεί ειρηνευτική αποστολή με την τυπική έννοια, καθώς κάτι τέτοιο απαιτεί έγκριση από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, όπου η Ρωσία διατηρεί δικαίωμα βέτο ως μόνιμο μέλος.
Μέσα σε όλα, ο πρόεδρος Ερντογάν και η Τουρκία κατάφεραν για μία ακόμη φορά να βρεθούν στο κάδρο, μάλιστα σε πρωταγωνιστική θέση. Η φιλοξενία στην Κωνσταντινούπολη δίνει ένα σήμα αντίστιξης και σύγκρισης με τις διαπραγματεύσεις του 2022. Από Δύση, Ανατολή, Βορρά και Νότο, η Τουρκία αυτή τη στιγμή είναι μια «πολύφερνη νύφη» γεωπολιτικά και αμυντικά, κάτι που εξηγεί την απουσία αντιδράσεων για εσωτερικά της ζητήματα και της δίδει οιονεί λευκή επιταγή -κάτι που μάλλον αφορά και τη χώρα μας.
Αυτές οι διαπραγματεύσεις είναι λοιπόν αναπόφευκτα σχεδιασμένες να αποτύχουν. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί τη διεξαγωγή τους και τη συμμετοχή τους, αλλά και κανείς δεν ποντάρει πραγματικά στο ότι θα ευοδωθούν. Ο σκοπός φαίνεται να είναι να προχωρήσουμε «στα περαιτέρω» μετά την αποτυχία τους, όπως ανέφερε ουσιαστικά και ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ώστε να «ξέρουμε και εμείς με τι έχουμε να κάνουμε». Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, μετά από μη επιτυχείς διαπραγματεύσεις, η προοπτική για τον ίδιο τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, δε θα είναι ιδιαιτέρως ζηλευτή -τόσο εντός της Ουκρανίας, όσο και εκτός.
Έτσι, τα πράγματα δεν βαίνουν προς ευτυχή κατάληξη. Ή θα υπάρξει διαπραγμάτευση, πρωτίστως Δύσης-Ρωσίας, για ό,τι ο νικητής ονομάζει πραγματικές αιτίες του πολέμου ή απλώς θα υπάρξει πορεία προς την απόλυτη κατίσχυση της μιας πλευράς και την απόλυτη ήττα της άλλης επί του πεδίου, με τεράστια απώλεια ανθρώπινων ζωών -μάταιη, αχρείαστη, αποτρέψιμη, όπως κάθε απώλεια ανθρώπινων ζωών μετά τις κωνσταντινουπολίτικες διαπραγματεύσεις του 2022.
