Κάθε φίλος και φίλη του σκακιού θα έχουν δει το απόσπασμα εκείνο της συνέντευξης του μεγάλου Μπόμπι Φίσερ στην αμερικανική τηλεόραση, όπου ο ιδιοφυής, αλλά και μισάνθρωπος, σκακιστής ερωτάται για το ποια είναι η πιο απολαυστική στιγμή σε μια παρτίδα. Η απάντηση είναι το αμίμητο «όταν βλέπω το εγώ το αντιπάλου να σπάει». Αυτοπεποίθηση και σαδισμός είναι αναγκαίες ποιότητες επιτυχίας για τον μέσο ανταγωνιστικό σκακιστή σε υψηλό επίπεδο. Και η πηγαία έκφραση του θυμού, όπως λίγες μέρες πριν, όταν ο Μάγκνους Κάρλσεν έχασε από δικό του λάθος μια κερδισμένη θέση απέναντι στον Παγκόσμιο Πρωταθλητή Γκούκες, πιο πολύ επιδοκιμάζεται παρά αποδοκιμάζεται από τους θιασώτες του αθλήματος. Μοιάζει λες και μια σκοτεινή πλευρά να ξεχωρίζει τον καλό από τον κακό ιππότη στο τερέν της σκακιέρας.
Αυτή ωστόσο είναι η μία όψη του ζητήματος. Πέρα από αγώνας, το σκάκι είναι και δημιουργία, και εκεί η σεμνότητα είναι προτιμότερη της οίησης. Ένα από τα παραδείγματα που ανακαλώ συχνά είναι μια φράση του Τζον Ναν. Και ο λόγος που την ανακαλώ είναι ότι την πρώτη φορά που πήγα να την περιγράψω, την θυμήθηκα λάθος. Στο τεύχος Ιανουρίου του 2019 του περιοδικού της βρετανικής ομοσπονδίας του καλλιτεχνικού σκακιού The Problemist, ο Ναν γράφει ένα άρθρο με τίτλο «Συνθέτοντας μια σπουδή». Εκεί περιγράφει βήμα βήμα τον τρόπο κατασκευής ενός φινάλε. Πώς ξεκινάς με τη βασική ιδέα, της προσθέτεις εισαγωγικό παιχνίδι, την εκλεπτύνεις. Η σπουδή προς παράδειγμα είναι μια δική του κατασκευή, και ο τρόπος που σμιλεύει τις γωνίες, ψαύει το υλικό, μορφοποιεί την ιδέα, αναδεικνύεται απτά, διάγραμμα το διάγραμμα. Μέχρι τη στιγμή της έκρηξης: «Εκεί», λέει ο Ναν, «είχα την εξαιρετική καλοτυχία που μετατρέπει έναν έπαινο ή μια εύφημη μνεία σε βραβείο». Αυτό που προσθέτει ομορφιά στην σπουδή και την απογειώνει είναι κάτι για το οποίο ο συνθέτης επαινεί με σεμνότητα την τύχη. Είπα ότι αρχικά θυμόμουν λάθος το κείμενο. Θύμα της λογικής του καταραμένου, είχα την παραμνησία να θεωρώ ότι ο Ναν δεν μιλούσε για τύχη αλλά για ικανότητα -τον έκανα δηλαδή Φίσερ. Αυτό όμως τον αδικεί κατάφωρα.
Ποιος όμως είναι ο Τζον Ναν, που φέτος, λίγες βδομάδες πριν, έγινε εβδομήντα χρονών; Για να προσφύγουμε και πάλι στον Κάρλσεν, όταν αυτός κλήθηκε να σχολιάσειτο γιατί ο Ναν δεν κατάφερε ποτέ να γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής, απάντησε με αφοπλιστική ειλικρίνεια: «Γιατί ήταν πολύ έξυπνος». Παρόμοια σχόλια έχουν γίνει και από ανθρώπους του καλλιτεχνικού σκακιού, όπως ο Τζόναθαν Μέστελ. Ο Ναν «έπασχε» από πολυπραγμοσύνη. Έχοντας τόσα πολλά μέσα στο κεφάλι του δεν μπορούσε να αρκεστεί σε ένα από αυτά.
Πώς μπορεί να τον ψέξει όμως κανείς; O γεννημένος στις 25 Απριλίου του 1955 Άγγλος, κατακτούσε το βρετανικό πρωτάθλημα κάτω των 14 ετών στα 12 του, ενώ τρία χρόνια αργότερα περνούσε τις πόρτες της Οξφόρδης για να σπουδάσει μαθηματικά. Στα 23 του είχε ήδη τελειώσει μια διδακτορική διατριβή στην τοπολογία, επιτυγχάνοντας ταυτόχρονα την τελευταία του νόρμα γκραν μετρ. Σκακιέρα και πανεπιστήμιο πάλεψαν σκληρά, αλλά στο τέλος η σκακιέρα κέρδισε. Τη δεκαετία του 1980 ο Ναν προσπάθησε να φτάσει όσο ψηλότερα μπορούσε στον σκακιστικό Όλυμπο, φτάνοντας νο9 στον κόσμο, στον καιρό της παντοδυναμίας των Κάρποβ και Κασπάροβ. Η ακαδημαϊκή ζωή όμως είχε ήδη στερήσει πολύτιμο χρόνο από τη σκακιστική προετοιμασία. Τα επόμενα χρόνια συνέχισε το σκάκι σε υψηλό επίπεδο, φτάνοντας το πικ στους βαθμούς της αξιολόγησης ΕΛΟ (2630) τον Ιανουάριο του 2005. Πλην όμως ο καιρός του είχε παρέλθει, όχι μόνο παγκοσμίως αλλά και εγχωρίως με νεότερους σκακιστές να τον υπερκεράζουν.
Η πολυσχιδής φύση του, έδωσε ωστόσο στον Ναν, νέες διεξόδους. Η λύση σκακιστικών προβλημάτων είναι μία από αυτές. Ο Ναν είναι εξοικειωμένος με τον χώρο από μικρός και απαράμιλλη παραμένει η συμβολή του, με το βιβλίο-έργο αναφοράς για κάθε επίδοξο λύτη (αλλά και άνθρωπο που θέλει να ασχοληθεί σοβαρά με το άθλημα) Solving in Style!. Γραμμένο αρχικά το 1985, θα επανεκδοθεί μετά είκοσι σχεδόν έτη και θα παραμείνει από τα πρώτα στις καρδιές των αναγνωστών, καθώς εισάγει με λογικό και μεθοδολογικό τρόπο τον αναγνώστη στον τρόπο της λύσης των σκακιστικών προβλημάτων. Η πρώτη δεκαετία της νέας χιλιετηρίδας θα είναι και η πλέον παραγωγική για τον λύτη Ναν, καθώς κατά τη διάρκειά της, θα κατακτήσει 3 φορές το παγκόσμιο πρωτάθλημα.
Την πρώτη φορά θα είναι η Χαλκιδική ο τόπος του θριάμβου (το 2003). Θα επαναλάβει τον θρίαμβο και πάλι στην Ελλάδα, στη Ρόδο αυτή τη φορά, το 2007, πετυχαίνοντας και ένα σχεδόν απόλυτο σκορ (89/90). Όταν έχει να κάνει κανείς με Βρετανούς περισσότερο από την απόδοση εντυπωσιάζει συνήθως ο καυστικός τρόπος σχολιασμού της. Ερωτώμενος λοιπόν για το σχεδόν απόλυτο σκορ, ψύχραιμα ο Ναν θα σχολιάσει ότι «αφήνει περιθώριο βελτίωσης».
Το καλό θα τριτώσει στην Κρήτη τρία χρόνια αργότερα, με τον Ναν να βρίσκεται ήδη στα 55 του. Στο θερμό κλίμα του ξενοδοχείου Νανά τα προβλήματα ήταν κάθε άλλο παρά εύκολα, με τον πρώτο να σημειώνει μόλις 71 πόντους -αρκετούς ωστόσο για να του δώσουν τον τίτλο. Ο Ναν το γιόρτασε στολίζοντας το άρθρο-ανταπόκρισή του για τους αγώνες με φωτογραφίες από τα αστέρια (ανάμεσα στα άλλα ο αθεόφοβος Άγγλος είναι και ερασιτέχνης αστρονόμος).
Έμπειρος σκακιστής και έμπειρος λύτης ο Ναν δεν θα διαλέξει μέρος, αλλά θα κινηθεί σε αυτό το μεταξύ που προσφέρει τη γοητεία του διερμηνέα δύο κοντινών φυλών που μιλάνε διαφορετική γλώσσα. Προνομιακός τόπος για την ανάπτυξη αυτής της δραστηριότητας είναι η αρθρογραφία. Το άρθρο του στη σημαντική επιθεώρηση σκακιστικών σπουδών EG, με τίτλο “Endgame Studies : An Exercise in Frustration?” είναι ένα καλό παράδειγμα της επαφής των δύο κόσμων. Περισσότερο από το να παραπονιέται για τα συχνά λάθη στη σύνθεση των σπουδών, που αφήνουν τον λύτη με τη ματαίωση του ατελέσφορου, ο Ναν παρουσιάζει εδώ τον τρόμο του ανθρώπου της «δράσης», όταν ανακαλύπτει ότι και η μακάρια «σχόλη» δεν είναι άμοιρη κινδύνων. Το λάθος στην πατρίδα είναι φυσικό, αλλά το λάθος στη δημιουργία απειλεί με καταστροφή.
Κι έτσι ερχόμαστε με φυσικότητα στην τρίτη μείζονα ιδιότητα του Ναν (τρίτη στα σκακιστικά ενδιαφέροντα, εννοείται): αυτή του συγγραφέα. Από τη δεκαετία του 1980 ο Ναν δεν περιορίζεται στο να παίζει, αλλά αναπτύσσει και το συγγραφικό στυλ που τον έχει καταστήσει έναν από τους επιδραστικότερος συγγραφείς στη σκακιστική γραμματεία. Μονογραφίες ανοιγμάτων, εγχειρίδια για φινάλε, βιβλία βελτίωσης, σχολιασμοί παρτίδων, άρθρα επικαιρότητας, προβλήματα: δεν υπάρχει πεδίο που ο Ναν να μην έχει αφήσει κάτι. Και πέρα από τη γραφή, το πίσω της: διορθώσεις, επιμέλειες ανάλυσης και διαγραμμάτων, διεύθυνση σειρών: ο Ναν είναι ένας εργάτης του σκακιστικού βιβλίου -αρκεί να δει κανείς τις εκδόσεις Gambit που συνίδρυσε στα τέλη των 90’ς.
Επειδή όμως οι έπαινοι δεν είναι αυτοί που συγκεντρώνουν το ανθρώπινο ενδιαφέρον, ας θυμηθούμε για να κλείσουμε, ένα σκιώδες περιστατικό από τις εκδοτικές περιπέτειες του Ναν. Το 1995 οι εκδόσεις Batsford εκδίδουν το κλασικό βιβλίο του Μπόμπι Φίσερ My 60 Memorable Games, με την περιγραφή των παρτίδων σε αλγεβρική μορφή. Στον αγγλόφωνο κόσμο κυριαρχούσε η περιγραφική μορφή, όπου η κίνηση των κομματιών δηλώνεται σε σχέση με το κομμάτι που βρίσκεται στο αρχικό τετράγωνο της εκάστοτε στήλης -πύργος στον πύργο βασιλιά, π.χ.- και τον αριθμό της γραμμής να μετράται με σημείο εκκίνησης την πρώτη γραμμή της εκάστοτε παράταξης, Έτσι π.χ. αν έχουμε έναν λευκό ίππο στο ε5, στην αλγεβρική μορφή λέμε Ne5 (Ίππος στο e5), ενώ στην περιγραφική N-K5 (ίππος στο 5 του βασιλιά αν μιλάμε ως λευκοί) ή N-K4 (-ίππος στο 4 του βασιλιά αν μιλάμε ως μαύροι). Καταλαβαίνει εύκολα κανείς ότι η αλγεβρική γραφή απλοποιεί αρκετά τα πράγματα. Η μεταγραφή ωστόσο και η επιμέλεια των διαγραμμάτων δεν είναι εύκολη δουλειά. Έτσι ένα χρόνο μετά, ο Φίσερ θα κατηγορήσει τους Άγγλους ότι κατακρεούργησαν το βιβλίο. Θα τους καταλογίσει αλλαγές χωρίς νόημα, παραμόρφωση βαριαντών κ.λπ. κ.λπ. Τη στοιχειοθεσία του βιβλίου έχει κάνει ο Ναν, ο οποίος δέχεται και αυτός το βάρος των κατηγοριών, αρνούμενος οποιαδήποτε παρέμβαση στο κείμενο του Φίσερ. Όπως όμως δείχνει ο δαιμόνιος Γουίντερ στο μπλογκ του, ο Μπάτσφορντ όντως επενέβη στο κείμενο, “διορθώνοντας” πολλές φορές τις βαριάντες της ανάλυσης του Φίσερ, με άλλες που δεν στέκουν. Λίγα χρόνια μετά ο Ναν θα αυτονομηθεί εκδοτικά.
Αυτά ανήκουν ωστόσο στο παρελθόν. Στα εβδομήντα του ο Ναν παραμένει διαυγής, επινοητικός και στις επάλξεις. Γράφει, παίζει, συνθέτει, λύνει και πεζοπορεί. Κάνει ορειβασία και παίζει σκάκι στους βράχους, μένοντας φυσικά διαχρονικά κοντά στην κορυφή.
