Ο θάνατος του Βλάστιμιλ Χορτ στις 12 Μαΐου υπήρξε ένα από τα πιο δυσάρεστα νέα στον σκακιστικό κόσμο. Ο 81χρονος Τσέχος σκακιστής, που ζούσε από το 1985 στη Δυτική, αρχικά, και ενωμένη, αργότερα, Γερμανία, δεν υπήρξε απλά ένας από τους ισχυρότερους παίκτες στον κόσμο τις δεκαετίες του 1960 και 1970, αλλά και μια κοινά αναγνωρισμένη σκακιστική προσωπικότητα. Παίκτης «οικουμενικού» στυλ, που μπορούσε να παίζει τακτικά απέναντι σε ποζισιονέλ παίκτες και στρατηγικά απέναντι σε μετρ της επίθεσης, κέρδισε τον θαυμασμό για τον συνολικό του χαρακτήρα: μέγας αφηγητής και με βαθιά αίσθηση του χιούμορ άφησε πίσω όχι μόνο παρτίδες αλλά και ενδιαφέρουσες ιστορίες γι’ αυτές. Δύο από αυτές θα δούμε σήμερα.
Ο Μπρέζνιεφ και το αποχωρητήριο
Η πρώτη ιστορία λαμβάνει χώρα το 1982. Τόπος της η Λουκέρνη της Ελβετίας, όπου διεξάγεται η 25η Σκακιστική Ολυμπιάδα. Οι Σοβιετικοί είναι και πάλι το ακλόνητο φαβορί, υπό τον Ανατόλι Κάρποβ στην πρώτη σκακιέρα και τον Γκάρι Κασπάροβ στη δεύτερη -θα είναι και η τελευταία φορά με αυτή τη σειρά: στην επόμενη ολυμπιάδα, του 1984, οι Κ-Κ δεν θα συμμετάσχουν επειδή παίζουν το μεγάλο ματς τους για τον παγκόσμιο τίτλο, ενώ το 1986 ο Κασπάροβ θα είναι ήδη κυρίαρχος. Ο Χορτ ηγείται της ομάδας της Τσεχοσλοβακίας η οποία είναι αρκετά ισχυρή και κατεβαίνει με βλέψεις. Και πράγματι, οι Τσεχοσλοβάκοι θα καταφέρουν να αναδειχθούν δεύτεροι πίσω από τους Σοβιετικούς, με τον Βλάστιμιλ να επιτυγχάνει τη δεύτερη καλύτερη επίδοση στην πρώτη σκακιέρα, κατακτώντας το αργυρό μετάλλιο.
Παράλληλα με την αγωνιστική εξέλιξη ωστόσο, η μεγάλη Ιστορία συνεχίζει την πορεία της και προσφέρει γεγονότα. Κατά τη διάρκεια του ολυμπιακού τουρνουά, στις 10 Νοεμβρίου, πεθαίνει από έμφραγμα του μυοκαρδίου ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ -ξέρετε, ο ηγέτης για τον οποίο ο Ανατόλι Κάρποβ είχε πει ότι η συνάντηση μαζί του ήταν η πιο ευτυχισμένη μέρα της ζωής του. Ο διάδοχος του Νικίτα Χρουστσόφ, που επανέφερε την ΕΣΣΔ στη σταλινική της τροχιά, συνδέοντας το όνομά του με την επέμβαση σε τρίτες χώρες (ας θυμηθούμε απλώς την άνοιξη της Πράγας), δεν έχαιρε και μεγάλης εκτίμησης στους πολίτες των όμορων χωρών της Ένωσης.
Μπορεί να φανταστεί εύκολα κανείς ότι ο Χορτ δεν λυπήθηκε και πολύ από τον θάνατο του Μπρέζνιεφ. Και εδώ αρχίζει το πράγμα να αποκτά ενδιαφέρον. Σε πρόσφατη συζήτησή μας ο Σπύρος Ιλαντζής, σκακιστής με μακρά θητεία στον χώρο, σκακιστικός συντάκτης και ρέκτης, θύμισε ότι ο Χορτ αρεσκόταν να περιγράφει την είδηση του θανάτου του Μπρέζνιεφ και το πώς αυτή έγινε δεκτή στην Ολυμπιάδα. Με τους σοβιετικούς να κυριαρχούν, πάρθηκε η λογική απόφαση να τηρηθεί ενός λεπτού σιγή. Λίγο πριν αρχίσει η αναμέτρησή τους με τους σοβιετικούς, ο Χορτ περιγράφει πώς ενώ όλοι στέκονται όρθιοι, αυτός «δραπετεύει» προς την τουαλέτα. Κι ενώ η απόλυτη σιγή βασιλεύει, ο Χορτ αδειάζει με ικανοποίηση την κύστη του: ο τύραννος είναι νεκρός.
Η εικόνα είναι δυνατή -ειδικά αν συνδυαστεί με το γεγονός της επικείμενης αναμέτρησης ανάμεσα στις ομάδες των δύο χωρών. Μόνο που δεν είναι ακριβής. Το ματς με την ΕΣΣΔ έχει γίνει ήδη στις 4 Νοεμβρίου, σχεδόν μια βδομάδα πριν τον θάνατο του Μπρέζνιεφ -ο Χορτ μάλιστα έχει ηττηθεί από Κάρποβ σε αυτή την αναμέτρηση. Την ημέρα που έγινε η ενός λεπτού σιγή η Τσεχοσλοβακία αντιμετώπιζε την Πολωνία. Παρόλα αυτά, και ασχέτως αν ισχύει το κατούρημα, η ιστορία είναι σημαντική ακόμα και ως φαντασίωση. Στην τελική, γιατί να αφήσει κανείς τις λεπτομέρειες να χαλάσουν μια ωραία ούρηση;
Μια παραλλαγή της ιστορίας φαίνεται πιο πιθανή. Ο Χορτ δραπετεύει από την τελετή και κρύβεται στην τουαλέτα. Δεν είναι όμως ο μόνος. Εκεί βρίσκει τον Λιούντομιλ Κάβαλεκ, που παίζει με τις ΗΠΑ. Τσέχος κι αυτός, ο Κάβαλεκ εγκατέλειψε μυθιστορηματικά τη χώρα το 1968 και κατέφυγε στη Δύση. Λέγεται πως με τα χρήματα από τις επιτυχίες του στα τουρνουά αγόρασε βότκα, με την οποία και «λάδωσε» τους τελωνειακούς, μέχρι να καταφέρει να περάσει στη Δυτική Γερμανία. Η συνάντηση των δύο αντικομμουνιστών στα υπόγεια του ξενοδοχείου είναι σαφώς το ίδιο ισχυρή εικόνα με το άδειασμα της κύστης.
Πρώτη επαφή με την πολυτέλεια
Ο Χορτ δεν παραλείπει συχνά πυκνά στο δημοσιογραφικό του έργο να περιγράφει τις φτωχικές συνθήκες διαβίωσης στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία, αντιπαραβάλλοντάς τες με αυτές της Δύσης. Μια από αυτές τις αναμνήσεις μάς δίνει την ευκαιρία να μεταβούμε στη δεύτερη ενδιαφέρουσα ιστορία από τον βίο και την πολιτεία του Τσεχοσλοβάκου γκραν μετρ.
Βρισκόμαστε στον Απρίλιο του 1968, λίγους μήνες πριν τη σοβιετική εισβολή στην Πράγα. Ο Χορτ θυμάται το πρώτο του ταξίδι στο Μονακό για ένα τουρνουά στο οποίο εντέλει ισοβάθμησε στην τρίτη θέση:
Είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ το Μονακό για πρώτη φορά στη ζωή μου. Το τουρνουά στο οποίο συμμετείχα διεξαγόταν ακριβώς στο κέντρο του Μόντε Κάρλο, που ήδη τότε ήταν μία από τις πιο δημοφιλείς τοποθεσίες για το ευρωπαϊκό τζετ σετ. Συνηθισμένος στη λιτότητα του τσεχοσλοβακικού σοσιαλισμού, σχεδόν δεν πίστευα στα μάτια μου βλέποντας όλη αυτή την πολυτέλεια, θα γράψει γοητευμένος.
Πέρα από την πολυτέλεια, ωστόσο, το σκάκι ήταν σκάκι. Στο έκτο γύρο ο Χορτ αντιμετώπισε τον Δανό Μπεντ Λάρσεν, ο οποίος και βρισκόταν σε δαιμονιώδη φόρμα. Μετά από 5 κουραστικές ώρες παιχνιδιού η παρτίδα έπρεπε να διακοπεί. Με ένα πιόνι πάνω ο Λάρσεν έγραψε γρήγορα την κρυφή του κίνηση και τη σφράγισε στον φάκελο. Τον λόγο τώρα είχε η ανάλυση.
Ο Χορτ πηγαίνει στο δωμάτιό του και κουρασμένος γεμίζει την μπανιέρα για να αναλύσει την παρτίδα έχοντας χαλαρώσει. «Γέμισα την άνετη μπανιέρα μου με ζεστό νερό και μπήκα μέσα στον λευκό αφρό, με τη σκακιέρα στο ένα χέρι και μια κούπα με ζεστό τσάι στο άλλο». Προσπαθεί να φανταστεί ποια μπορεί να είναι η κρυφή κίνηση του Λάρσεν και… ξαφνικά βρίσκεται να ακούει το χτύπημα του τηλεφώνου. Έχει αποκοιμηθεί, το νερό είναι πλέον κρύο και η σκακιέρα επιπλέει. Ήταν τόσο πρωτόγνωρη αίσθηση η χαλάρωση στην πολυτέλεια που ο Χορτ αποκοιμήθηκε.
Για την ιστορία, ο Λάρσεν έγραψε τη λάθος κρυφή κίνηση και ο Χορτ κράτησε εύκολα την ισοπαλία. Το τηλεφώνημα που τον ξύπνησε δε ήταν από τον ίδιο τον Μιχαΐλ Μποτβίνικ, που στο τελευταίο διεθνές τουρνουά του ήθελε να τερματίσει πρώτος. Έτσι κάλεσε τον Χορτ στο δωμάτιότου για να τον βοηθήσει με την ανάλυση. Λάβρος στα ούτε καν 25 του, ο Χορτ θα κλείσει το τηλέφωνο στον πατριάρχη. Το αν η ιστορία είναι αληθινή, φυσικά, δεν νομίζω να το μάθουμε ποτέ -και πάλι όμως μπορεί να πει κανείς ότι αληθεύει στην ουσία της.
Το κείμενο του Χορτ δημοσιεύεται στην Chess Base (στη γερμανική έκδοση) το 2018 και δύο χρόνια μετά αναδημοσιεύεται σε αγγλική μετάφραση. Τον Οκτώβρη του 2020, δύο μήνες προτού το κείμενο του Χορτ δημοσιευτεί στα αγγλικά, κυκλοφορεί το Γκαμπί της Βασίλισσας, η σειρά του Netflix που σε συνδυασμό με την επερχόμενη πανδημία έβαλαν το σκάκι στην πρώτη γραμμή της δημοσιότητας και έφεραν νέο κόσμο στο παιχνίδι.
Στο τέταρτο επεισόδιο της σειράς η Μπεθ έχει επισκεφτεί την Πόλη του Μεξικό, στο πρώτο διεθνές τουρνουά της καριέρας της, όπου και θα πρωτοσυναντήσει τον φοβερό και τρομερό Σοβιετικό, τον Μποργκόφ. Σε μια διακοπή της θα αναλύσει κι αυτή τη παρτίδα της παίρνοντας ένα απολαυστικό και πολυτελές μπάνιο -όχι όμως με μαγνητική σκακιέρα, αλλά με ένα κομψό σετ που στηρίζεται σε ένα εξίσου κομψό σκαμνάκι. Σε αντίθεση με τον Χορτ την Μπεθ δεν θα την πάρει ο ύπνος -αντιθέτως είναι στο μεθυστικό Παρίσι δυο επεισόδια αργότερα που θα κοιμηθεί βαριά και θα ξυπνήσει με χανγκόβερ.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η σκηνή δεν υπάρχει στο βιβλίο. Και αναρωτιέται κανείς, είναι άραγε μια προσθήκη των σεναριογράφων -ευκαιρία για ένα ακόμα σέξι πλάνο με την Αν Τέιλορ Τζόι; -ή μήπως μια κρυφή τιμητική αναφορά στον Χορτ; Μου αρέσει να φαντάζομαι το δεύτερο, γιατί δεν είναι μόνο τα λόγια μας παιδιά πολλών ανθρώπων, αλλά και οι εικόνες μας. Μη ξεχνάμε πως σύμβουλος της σειράς ήταν ο όψιμα αντικαθεστωτικός Κασπάροβ, που μπορεί να μην ήταν στο Μονακό το 1968 (ήταν άλλωστε μόνο 5 χρονών), αλλά μπορεί να πρότεινε τη σκηνή με το μπάνιο, για να αποτίσει φόρο τιμής στην ιστορία με το κατούρημα -οκ, φαντασιοκοπώ.
