Παρακολουθούμε συχνά τον καθηγητή Τζον Μιρσάιμερ (John Mearsheimer) από το πανεπιστήμιο του Σικάγο στις παρεμβάσεις του για τον ουκρανικό πόλεμο και για τη γενοκτονία του Ισραήλ στη Γάζα. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι ο Μιρσάιμερ δεν είναι απλώς ένας φιλειρηνικός σχολιαστής, αλλά ένας προσεκτικός και, θα λέγαμε, άριστος κάλφας της τέχνης του, του επιθετικού ρεαλισμού. Ως προς αυτό, οι παρεμβάσεις του ως προς την άνοδο της Κίνας παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον -και βάση διαφωνιών, όπως η περίφημή του διχογνωμία με τον Τζέφρι Σακς του Κολούμπια. Σε πρόσφατη συνέντευξη του καθηγητή Τζον Μιρσάιμερ, όπως παρουσιάζεται στο πρόγραμμα συζητήσεων του καθηγητή Γκλέν Ντίσεν, αποτυπώνεται με μοναδική καθαρότητα ο σκληρός ρεαλισμός που χαρακτηρίζει τη θεωρητική και πολιτική του σκέψη.

Ο Μιρσάιμερ δεν αποφεύγει την ευθεία σύγκρουση με άλλους διανοούμενους, όπως ο Τζέφρι Σακς, τον οποίο μάλιστα εκτιμά βαθιά για την κοινή τους στάση σε ζητήματα όπως η Παλαιστίνη και η Ουκρανία, αλλά ταυτόχρονα διαχωρίζει ρητά τη θέση του όταν πρόκειται για την προσέγγιση απέναντι στην Κίνα. Η βασική του υπόθεση είναι απλή και θεμελιώδης: όλα τα κράτη, ανεξαρτήτως πολιτισμικής παράδοσης ή ιδεολογίας, ενεργούν μέσα στο πλαίσιο της αναρχίας του διεθνούς συστήματος και οδηγούνται από την επιταγή της ισχύος. Αυτό σημαίνει ότι η Κίνα, όσο κι αν έχει ριζωμένες στην παράδοσή της Κομφουκιανές αντιλήψεις περί αρμονίας και σταθερότητας, δεν παύει να αποτελεί ένα κράτος που κινείται με βάση την ίδια λογική που καθόρισε και τις συμπεριφορές όλων των μεγάλων δυνάμεων στην ιστορία: την αναζήτηση ασφάλειας μέσω της απόκτησης ισχύος.

Η λογική του Μιρσάιμερ δεν είναι απλώς θεωρητική. Αντίθετα, είναι βαθιά εμπειρική. Φέρνει στο προσκήνιο ιστορικά παραδείγματα για να θεμελιώσει τον ισχυρισμό του: η Κίνα υπέστη τον «αιώνα της ταπείνωσης» επειδή ήταν αδύναμη, χωρίς τη δυνατότητα να αντισταθεί στις εξωτερικές δυνάμεις που την καταπίεσαν. Η Ρωσία, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, υπέστη τον εκφυλισμό της ισχύος της και η διεύρυνση του ΝΑΤΟ έγινε δυνατή γιατί η Ρωσία τότε δεν μπορούσε να την εμποδίσει. Αυτά τα ιστορικά γεγονότα, κατά τον Μιρσάιμερ, δεν είναι τυχαία ή εξαιρέσεις -είναι η απόδειξη ότι στον αναρχικό κόσμο της διεθνούς πολιτικής, η ισχύς είναι το μόνο αξιόπιστο εργαλείο ασφάλειας. Δεν υπάρχουν νυχτοφύλακες, δεν υπάρχει παγκόσμια αστυνομία· κάθε κράτος είναι μόνο του και, ως εκ τούτου, η επιβίωση εξαρτάται από την ικανότητά του να επιβάλλεται ή τουλάχιστον να αποτρέπει την επιβολή των άλλων.

Με αυτό το πρίσμα, ο Μιρσάιμερ βλέπει ως αναπόφευκτη την προσπάθεια της Κίνας να αναδειχθεί σε περιφερειακό ηγεμόνα στην Ανατολική Ασία. Το επιχείρημά του είναι διττό: πρώτον, διότι έτσι επιτάσσει το ένστικτο επιβίωσης κάθε μεγάλης δύναμης· και δεύτερον, διότι αυτό ακριβώς έκαναν και οι Ηνωμένες Πολιτείες στο δυτικό ημισφαίριο, οικοδομώντας σταδιακά την ηγεμονική τους θέση και εμποδίζοντας διαχρονικά την ανάδειξη άλλων περιφερειακών ηγεμόνων -είτε επρόκειτο για τη ναζιστική Γερμανία, είτε για την αυτοκρατορική Ιαπωνία, είτε για τη Σοβιετική Ένωση. Η αμερικανική εξωτερική πολιτική, σύμφωνα με τη ρεαλιστική ερμηνεία του Μιρσάιμερ, βασίζεται στην επιδίωξη διατήρησης ενός μονοπωλίου ηγεμονίας -και η Κίνα είναι αυτή που τώρα απειλεί να σπάσει αυτό το μονοπώλιο.

Η ειρηνική ανάδυση της Κίνας, όπως την είχε περιγράψει ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ, προϋπέθετε μια στρατηγική χαμηλών τόνων, απόκρυψης της πραγματικής ισχύος και αποφυγής της πρόκλησης της προσοχής των ΗΠΑ. Ο Μιρσάιμερ, όμως, επισημαίνει ότι αυτή η στρατηγική ήταν εξαρχής εργαλειακή -ένα είδος τακτικής προσωρινής υποταγής με απώτερο στόχο την ενίσχυση και την αναπόφευκτη διεκδίκηση ηγεμονικού ρόλου όταν έρθει η ώρα. Δεν είναι, κατ’ αυτόν, ένα δείγμα διαφορετικής κινεζικής κουλτούρας, αλλά μια συνετή κίνηση βασισμένη στην ίδια ψυχρή λογική που χαρακτηρίζει όλους τους ηγεμονικούς σχεδιασμούς.

Ακόμη κι όταν ο Ντίσεν του επισημαίνει ότι η Ασία είναι πιο πολυπληθής, περίπλοκη και ισορροπημένη σε σχέση με το δυτικό ημισφαίριο -γεγονός που καθιστά την ανάδυση ενός μοναδικού ηγεμόνα πιο δύσκολη- ο Μιρσάιμερ δεν μετακινείται από τη βασική του πεποίθηση: η Κίνα θα επιδιώξει την ηγεμονία, ακόμα κι αν αυτό είναι πιο δύσκολο, γιατί αυτό είναι το ενστικτώδες αποτέλεσμα του διεθνούς ανταγωνισμού. Όπως λέει χαρακτηριστικά, η μέγιστη ασφάλεια προκύπτει από τη μέγιστη ισχύ -οι δύο έννοιες είναι ουσιαστικά ταυτόσημες.

Ωστόσο, αναγνωρίζει και τις δυσκολίες της Κίνας. Η Ανατολική Ασία είναι πράγματι ένας χώρος γεμάτος ανταγωνιστές: η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, οι Φιλιππίνες, η Αυστραλία, και βεβαίως οι Ηνωμένες Πολιτείες. Παράλληλα, ο ρόλος της Ινδίας είναι αμφίσημος -συμμετέχει στο QUAD, αλλά δεν έχει άμεση παρουσία στην Ανατολική Ασία. Ο Μιρσάιμερ επισημαίνει ότι η Ινδία είναι περισσότερο περιφερειακή δύναμη της Νότιας Ασίας και λιγότερο αποφασιστικός παράγοντας στην κινεζική ζώνη επιρροής. Ως εκ τούτου, θεωρεί ότι οι μόνες χώρες που μπορούν να αποτελέσουν σοβαρό φραγμό στις κινεζικές φιλοδοξίες είναι η Ιαπωνία και οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η τοποθέτησή του σχετικά με τη Ρωσία. Αν και αναγνωρίζει ότι από τη δομή του διεθνούς συστήματος θα ανέμενε κανείς μια συμμαχία ΗΠΑ-Ρωσίας απέναντι στην άνοδο της Κίνας, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει ουσιαστικά εξουδετερώσει αυτή την πιθανότητα. Αντιθέτως, έχει σπρώξει τη Ρωσία στην αγκαλιά της Κίνας, μετατρέποντας έναν εν δυνάμει ισοσταθμιστή σε στρατηγικό σύμμαχο του κινεζικού καθεστώτος. Η κατάσταση αυτή, κατά τον Mearsheimer, είναι αντίθετη στο συμφέρον των ΗΠΑ -και ορισμένοι κύκλοι εντός της αμερικανικής πολιτικής σκηνής, όπως η κυβέρνηση Τραμπ, αναγνωρίζουν αυτή την πραγματικότητα και επιδιώκουν μια διαφορετική προσέγγιση. Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος διατηρεί επιφυλάξεις ως προς το κατά πόσον αυτή η αναδιάταξη συμμαχιών είναι πολιτικά εφικτή μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα, τουλάχιστον όσο συνεχίζεται η σύγκρουση στην Ουκρανία.

Εν κατακλείδι, το σκεπτικό του Μιρσάιμερ είναι αφοπλιστικά συνεπές. Δεν υποκύπτει σε ηθικισμούς ούτε σε ρομαντικές ερμηνείες της διεθνούς πολιτικής. Όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες απέτρεψαν άλλες δυνάμεις από το να αποκτήσουν ηγεμονική θέση στον 20ό αιώνα, έτσι και η Κίνα, από τη στιγμή που ενισχύεται, θα επιδιώξει να γίνει κυρίαρχη δύναμη στην περιοχή της -και με τη σειρά τους, οι ΗΠΑ θα προσπαθήσουν να την αναχαιτίσουν. Το δίπολο ισχύος και ασφάλειας διατρέχει κάθε του ανάλυση. Το αν αυτή η σύγκρουση θα οδηγήσει σε πολεμική αναμέτρηση ή σε έναν ψυχρό ανταγωνισμό ανάλογο με τον Ψυχρό Πόλεμο παραμένει ανοιχτό. Όμως, για τον Μιρσάιμερ, η αφετηρία είναι σαφής και αδιαπραγμάτευτη: τα κράτη δρουν όχι με βάση την καλή τους προαίρεση ή την ιδεολογική τους κουλτούρα, αλλά με βάση την επιτακτική ανάγκη της επιβίωσης. Και αυτό, αργά ή γρήγορα, τα οδηγεί σε σύγκρουση.

(Ως προς την Κίνα συγκεκριμένα, η λογική του γράφοντος βρίσκεται εγγύτερα στη σκέψη του Σακς παρά του Μιρσάιμερ: τα ρεαλιστικά μοντέλα μας είναι, εν τέλει, δομημένα στην ιστορική πρακτική των Αγγλοσαξόνων, με την Κίνα αποτελεί μια βαθιά διαφορετική κρατική παράδοση χιλιετιών, με εντελώς δική της λογική και νοοτροπία. Αυτό, όμως, θα αποτελούσε αντικείμενο ενός δεύτερου σημειώματος…).