Η αναζήτηση της πρωτιάς είναι κάτι που έχουμε συνηθίσει ως ανθρωπότητα να αντιμετωπίζουμε με δέος. Ποιος θα είναι ο πρώτος άνθρωπος που θα κάνει τον γύρο της Γης, ποιος ο πρώτος που θα πάει στο διάστημα, ποιος ο πρώτος που θα πατήσει στη Σελήνη. Κατ’ αντιστοιχία, στον κόσμο των σκακιστικών προβλημάτων υπάρχει η αντίστοιχη κατάκτηση πρωτιών. Συνήθως πρόκειται για την επίτευξη κάποιου άθλου: ποιος θα φτιάξει το πρώτο Μπάμπσον; Ποιος το πρώτο Βαλαντάο μινιατούρα; Ποιος -για να περάσουμε και σε όσα δεν έχουν γίνει- θα φτιάξει το πρώτο πρόβλημα των 100 δολαρίων (βοηθητικό πρόβλημα σε πέντε κινήσεις με ταυτόχρονη προαγωγή λευκού και μαύρου πιονιού από την αρχική θέση σε ίππο);
Ο συνδυασμός των δύο κατηγοριών πρωτιών -πρωτιές στο επίπεδο του κόσμου μακροσκοπικά, πρωτιές στον μικρόκοσμο της σκακιέρας- δεν είναι ομολογουμένως κάτι το συνηθισμένο. Ωστόσο υπάρχει. Γιατί ο Βαλεντίν Ρουντένκο υπήρξε ο πρώτος συνθέτης του κόσμου των σκακιστικών προβλημάτων που είδε το πρόβλημά του να βγαίνει από την ατμόσφαιρα της Γης -όχι τυχαία, φυσικά, μιας και ο ίδιος ο Ρουντένκο, γκραν μετρ στη σύνθεση και με πάμπολλες πρωτότυπες ιδέες στο ενεργητικό του (ανάμεσά σ’ αυτές το θέμα που φέρει το όνομά του και, φυσικά, το «παράδοξο Ρουντένκο» που θα δούμε και αργότερα) δεν ήταν του κόσμου τούτου.
Ας τα δούμε όμως από τη μέση. 288. Τόσες ήταν οι τροχιές που διέτρεξε γύρω από τη Γη η επανδρωμένη σοβιετική αποστολή με την ονομασία Σογιούζ 9. Από το βράδυ της 1ης Ιουνίου 1970 έως το μεσημέρι της 19ης, ήτοι για 17 ημέρες, 16 ώρες, 58 λεπτά και 55 δευτερόλεπτα, τα δύο μέλη της αποστολής, ο κυβερνήτης Αντριγιάν Νικολάγεφ και ο μηχανικός Βιτάλι Σεβαστιανόφ διατηρούνταν σε τροχιά -επίδοση που αποτέλεσε ρεκόρ για την εποχή. Μια μεγάλη επιτυχία του ρωσικού προγράμματος, που μετρίαζε κάπως το μεγάλο τραύμα της αμερικανικής πρωτιάς στην προσελήνωση.
Ένας από τους στόχους της αποστολής ήταν να διερευνήσει και τις συνέπειες της μακράς παραμονής του ανθρώπου σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας, ώστε να προετοιμάσει τη δημιουργία και στελέχωση των διαστημικών σταθμών. Για αυτό δόθηκε έμφαση στις συνθήκες διαμονής -αν μπορούμε να ονομάσουμε διαμονή τη σε κενό αεικίνητη περιφορά γύρω από τη Γη. Κοιμόντουσαν σε ειδικά διαμορφωμένα σλίπινγκ μπαγκ, ενώ είχαν και ειδικό θερμαντήρα για να προετοιμάζουν φαγητό.
Διαμονή, ωστόσο, σημαίνει συχνά πυκνά και δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου. Οι κοσμοναύτες είχαν τη δυνατότητα να απολαύσουν την τηλεοπτική μετάδοση του Μουντιάλ του 1970, ενώ αθλούνταν και συστηματικά. Σοβιετική διασκέδαση χωρίς σκάκι όμως γίνεται; Δεν γίνεται.
Έτσι λοιπόν οι δύο κοσμοναύτες, για να απαλύνουν την αναπόφευκτη πλήξη του διαστημικού ταξιδιού, έπαιξαν μια παρτίδα σκάκι. Από τη μια αυτοί, από την άλλη δύο κοσμοναύτες που είχαν μείνει πίσω στην πατρίδα, σε γήινο έδαφος. Το αποδεκτό γκαμπί της Βασίλισσας που παίχτηκε οδήγησε σε μια μάλλον ήσυχη νούλα -η ισοπαλία απ’ ό,τι φαίνεται είναι εξίσου κυρίαρχη και εκτός Γης. Αυτή είναι σίγουρα η πρώτη καταγεγραμμένη παρτίδα σκακιού που παίζεται με τουλάχιστον έναν από τους αντιπάλους να βρίσκεται στο διάστημα. Η έρευνα δεν έχει καταστήσει σαφές ωστόσο αν έχει προηγηθεί άλλη, προγενέστερη, μεταφορά σκακιέρας εκτός ατμόσφαιρας.
Τα σκακιστικά δρώμενα του ταξιδιού δεν σταματάνε ωστόσο εδώ. O Νικολάγεφ, όπως διαβάζουμε στο εξαιρετικά κατατοπιστικό άρθρο του μακαρίτη Ζίγκφριντ Χόρνεκερ, είχε βρεθεί να έχει στην κατοχή του ένα αντίτυπο από τη βράβευση ενός προβλήματος του Ρουντένκο. Ο Ρουντένκο δούλευε στο διαστημικό πρόγραμμα της Σοβιετικής Ένωσης, οπότε είναι λογικό να έχει επαφή με τους κοσμοναύτες. Αγνοούμε ωστόσο αν ήταν και φίλοι. Αυτό το πρόβλημα πήρε μαζί του ο Νικολάγεφ και το παρουσίασε και στον φωτογραφικό φακό. Έχει δε συνδεθεί τόσο με την αποστολή του Σογιούζ 9 που εκτίθεται και στο Διαστημικό Μουσείο Νικολάγεφ. Μάλλον πρόκειται για έναν άθλο που δύσκολα θα δούμε να επαναλαμβάνεται στο μέλλον.
Valentin Rudenko
Suomen Shakki 1957
1οΒραβείο
(7+5) C+
#3
*1. …Sc1 2. Sf4Sa2,S~3.Βe2#
*1. …Sg1 2. Sd4 Sh3,S~3.Βe2#
*1. …Sf4 2. Sc1 Sh3,S~ 3. Be2#
*1. …Sd4 2 Sg1 Sb3,S~ 3.Be2#
1.Βf4!μεσκοπό 2.Βxg3 … 3. Sf2#
1…. Sc1 2. Sxc1… 3.Βe2#
1…. Sg1 2.Sxg1…3.Βe2#
1…. Sxf4 2.Sxf4… 3.Βe2#
1…. Sd4 2.Sxd4… 3. Βe2#
Τι συμβαίνει όμως με το ίδιο το πρόβλημα; Το «τριάρι» (δηλαδή «παίζει ο λευκός και κάνει ματ σε 3 κινήσεις») πήρε το πρώτο βραβείο σε ένα διαγωνισμό του περιοδικού Suomen Shakki το 1957. Το φαινομενικό παιχνίδι (set play αγγλιστί, δηλαδή το τι θα συνέβαινε αν αντί για τον λευκό παίξει ο μαύρος) καθορίζειδιάτης εις εξαναγκασμόν απαγωγής (σκακιστί τσούγκσβανγκ) το κλειδί. Ο αναγνώστης και η αναγνώστρια μπορούν να απολαύσουν το πρόβλημα και την κυκλικότητα της λύσης στο άνωθεν διάγραμμα.
Όπως ωστόσο εικάζει -και φρονώ βάσιμα- ο Χόρνεκερ εδώ βαραίνει πιο πολύ από το ίδιο το πρόβλημα (που πέραν του βραβείου μπήκε και σε FIDE Album -την πλέον αναγνωρισμένη έκδοση προβλημάτων που περνούν από σκληρή κριτική διαδικασία) η χρονολογία που δημοσιεύτηκε και βραβεύτηκε. Το 1957 δηλαδή. Για τους λάτρεις της διαστημικής, είναι η χρονιά που η σκυλίτσα Λάικα έγινε ένα ακόμα πειραματόζωο της ανθρώπινης ιδιαιτερότηταςνα στέλνουν κάποια άλλη ύπαρξη να δοκιμάζει πρώτη τις συνέπειες της δικής τους περιέργειας. Ένα αδέσποτο που από τους δρόμους της Μόσχας βρέθηκε σε διαστημική τροχιά δεν το λες και μικρό ταξίδι -κι ας κράτησε μόνο λίγες ώρες, όσες δηλαδή αυτή επέζησε μέσα στο διαστημόπλοιο. Ίσως λοιπόν οι δύο κοσμοναύτες του Σογιούζ 9 να ήθελαν να αποτίσουν έναν φόρο τιμής σε μία συνάδελφο που άνοιξε τον δρόμο για το δικό τους ταξίδι.
Δεν ξέρω για εσάς, εμένα πάντως σε αυτές τις ιστορίες δεν με ενδιαφέρει η εξακρίβωση της ακριβούς ιστορικής αλήθειας. Το γιατί οι κοσμοναύτες πήραν μαζί τους το πρόβλημα, ο βαθμός της φιλικής σχέσης Ρουντένκο-Νικολάγεφ, το αν έχει παιχτεί πιο νωρίς σκακιστική παρτίδα στο διάστημα. Το έχουμε ξαναπεί:γιατί να αφήσουμε την αλήθεια να χαλάσει μια ωραία ιστορία;Και τι παραπάνω χρειαζόμαστε για να ευφρανθούμε αισθητικά από τα ίδια τα προβλήματα, ασχέτως της έντασης της βαρύτητας που ασκείται στα σχεδιαγράμματα που τα απεικονίζουν.
Και ο Ρουντένκο τέτοιες αφορμές για αισθητικές απολαύσεις έδινε αφειδώς κατά τη διάρκεια της ζωής του.Χαρακτηριστικά,έχει μείνει στην ιστορία, μεταξύ άλλων, και για το «παράδοξο Ρουντένκο», ένα συγκεκριμένο θέμα προβλημάτων. Σύμφωνα με τον ορισμό «Παράδοξο Ρουντένκο: Μετά το κλειδί (σ.σ. η κίνηση που λύνει το πρόβλημα. Για να είναι το πρόβλημα σωστό θα πρέπει το κλειδί να είναι μοναδικό), υπάρχει απειλή για ματ σε δύο ή περισσότερες κινήσεις. Στην άμυνα, τουλάχιστον σε δύο βαριάντες, ο Μαύρος παίζει ένα κομμάτι του αμέσως στο τετράγωνο όπου ο Λευκός θα τον παγιδεύσει στη 2η κίνηση ή αργότερα». Το παράδοξο φυσικά έγκειται στο γεγονός ότι ηφαινομενικά σταθερή άμυνα θα καταρρεύσει μόλις λίγο χρόνο μετά. Είναι αυτά τα μοτίβα,που δημιουργούν κάτι σαν νοητική ψευδαίσθηση που δίνουν στον χώρο των σκακιστικών προβλημάτων μεγάλο κομμάτι από τη γοητεία του.
Όταν στις 2 Απριλίου του 2016 εγκατέλειπε τον μάταιο τούτο κόσμο, ο Βαλεντίν Ρουντένκο έχαιρε του πλήρους σεβασμού του κόσμου του καλλιτεχνικού σκακιού. Νο4 στη λίστα με τους καλύτερους συνθέτες (βάσει πόντων του άλμπουμ της ΦΙΝΤΕ), ο Ρουντένκο θεωρείται από πολλούς ως ο κορυφαίος συνθέτης «ορθόδοξων» προβλημάτων.
Δεν ξέρω αν έχει νόημα να μπούμε σε μια τέτοια συζήτηση, που θα ανοίξει τον ασκό του Αιόλου, ειδικά σε έναν χώρο όπου τα κριτήρια φέρουν βαριές τις τοπικές αισθητικές ιδιαιτερότητες. Μπορούμε ωστόσο να κάνουμε ένα ζουμ άουτ για να δούμε το διανοητικό περιβάλλον, όπου η δημιουργικότητα του Ρουντένκο άνθισε. Διάβαζα στη στήλη του Μάικλ ΜακΝτάουελ «Library Browse»στο Problemist του Μαΐου ότι στη Σοβιετική Ένωση υπήρχαν το 1933 περίπου 3.000 συνθέτες προβλημάτων. Μέσα σε μια τέτοια ανθοφορία δεν είναι λογικό μερικά από τα άνθη να φέρουν ακόμα περισσότερους καρπούς;
