Το Netflix φαίνεται ότι έχει αγαπήσει το σκάκι. Γεγονός που σημαίνει -μάλλον- ότι το έχει αγαπήσει ξανά και η ποπ κουλτούρα. Και αν το Γκαμπί της Βασίλισσας αποτέλεσε την αφετηρία για την εκτόξευση της δημοτικότητας του παιχνιδιού, με μια ολντ φάσιον ιστορία ενηλικίωσης που ενδύθηκε τη γυναικεία ενδυνάμωση και το στυλ μιας κουλ προσέγγισης στη δημιουργία μιας ιδιοφυΐας· και αν το πρόσφατο ντοκιμαντέρ για την Πόλγκαρ αποτέλεσε την επανοικειοποίηση μιας στρατηγικής παρουσίασης κορυφαίων μορφών μέσα από την ιστορία του τρόπου που καθόρισαν και ξεπέρασαν τα όρια που οι ίδιοι και οι ίδιες έθεσαν· τότε η ιστορία της διαμάχης Νίμαν και Κάρλσεν για την περιβόητη υπόθεση της απάτης επαναφέρουν το παιχνίδι σε μια πιο χθόνια διάσταση: το κουτσομπολιό, η ανθρωποφαγία, η κόντρα με χτυπήματα κάτω από τη ζώνη -δηλαδή ο άνθρωπος στα χειρότερά του.
Το Sinquefield Cup αποτελεί εδώ και σχεδόν δεκαπέντε χρόνια ένα από τα σημαντικότερα τουρνουά σκακιού στον κόσμο, συγκεντρώνοντας κορυφαίους παίκτες. Το 2022, όμως, το τουρνουά πήρε απρόσμενη τροπή όταν ο Νορβηγός παγκόσμιος πρωταθλητής Μάγκνους Κάρλσεν ηττήθηκε από τον νεαρό Αμερικανό γκραν μετρ Χανς Νίμαν. Λίγο μετά την ήττα του, ο Κάρλσεν αποχώρησε αιφνιδιαστικά από το τουρνουά και δημοσίευσε ένα αινιγματικό μήνυμα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το οποίο πολλοί εξέλαβαν ως έμμεση κατηγορία για λήψη βοήθειας κατά τη διάρκεια των αγώνων. Αυτό προκάλεσε τεράστιο κύμα αντιδράσεων και φημών στο διαδίκτυο, συμπεριλαμβανομένων ανεπιβεβαίωτων θεωριών ότι ο Νίμαν χρησιμοποιούσε ηλεκτρονικές συσκευές για να αποκτήσει πλεονέκτημα: τις περιβόητες πρωκτικές χάντρες.
Η υπόθεση κλιμακώθηκε ακόμη περισσότερο όταν, λίγες ημέρες αργότερα, ο Κάρλσεν εγκατέλειψε έναν online αγώνα εναντίον του Νίμαν μετά από μόλις μία κίνηση, δηλώνοντας ότι ένιωθε πως δεν έπαιζε απέναντι σε άνθρωπο. Παράλληλα, αποκαλύφθηκε ότι είχε ήδη αμφιβολίες για την απόδοση του Νίμαν πριν από το τουρνουά, καθώς οι επιδόσεις του σε μικρότερα τουρνουά θεωρούνταν ασυνήθιστα ισχυρές. Οι υποψίες ενισχύθηκαν και από προηγούμενη ήττα του Κάρλσεν από τον Νίμαν στο Μαϊάμι.
Το Chess.com ερεύνησε την υπόθεση και κατέληξε ότι ο Νίμαν πιθανότατα είχε χρησιμοποιήσει βοήθεια υπολογιστή σε περισσότερες από 100 online παρτίδες, χωρίς όμως να υπάρχουν αποδείξεις για cheating σε αγώνες με φυσική παρουσία. Ο Νίμαν παραδέχτηκε ότι είχε κλέψει σε μικρότερη ηλικία στο διαδίκτυο, αλλά αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι έχει εξαπατήσει σε κανονικούς αγώνες. Παράλληλα, κατέθεσε αγωγή 100 εκατομμυρίων δολαρίων για δυσφήμηση εναντίον του Κάρλσεν και άλλων -μεταξύ των οποίων και οι ιδιοκτήτες του chess.com-, η οποία τελικά διευθετήθηκε εξωδικαστικά.
Ο Νίμαν, αφού εστίασε στη φθορά που υπέστη με την όλη φημολογία περί πρωκτικών χαντρών, υποστήριξε επίσης ότι ο αποκλεισμός του από το Chess.com ήταν στρατηγικός και συνδεόταν με τη συγχώνευση της πλατφόρμας με την εταιρεία του Κάρλσεν, κάτι που ο Νορβηγός πρωταθλητής απορρίπτει ως υπερβολικό. Από την πλευρά του, ο Κάρλσεν χαρακτήρισε την υπόθεση «δυσάρεστη», παραδεχόμενος ότι είχε επηρεαστεί ψυχολογικά και ότι τον απασχολούσε πολύ, αν και εξακολουθεί να πιστεύει ότι υπήρχαν λόγοι υποψίας.
Σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά, το ντοκιμαντέρ Untold: Chess Mates στο Netflix επανεξετάζει το σκάνδαλο, παρουσιάζοντας συνεντεύξεις και από τις δύο πλευρές, καθώς και από σημαντικές προσωπικότητες του χώρου, φωτίζοντας μια υπόθεση που παραμένει αμφιλεγόμενη. Ο Νίμαν επιμένει μέχρι σήμερα στην αθωότητά του, ενώ ο Κάρλσεν αναγνωρίζει ότι, πέρα από τα γεγονότα, η ψυχολογική πίεση έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της σύγκρουσης.
Δεν θα πίστευα ότι το ντοκιμαντέρ θα με καθήλωνε. Η υπόθεση έχει ήδη πολυσυζητηθεί, τα συμπεράσματα έχουν εξαχθεί, η ζωή έχει συνεχιστεί. Ωστόσο, η ταινία είναι όντως καθηλωτική γιατί είναι πλασμένη με πολύ απλά υλικά. Έχεις δύο βασικούς χαρακτήρες που χρωματίζονται με ακριβώς αντιδιαμετρικά χρώματα: Ο Χανς Νίμαν είναι ένας μοναχικός καβαλάρης, με έντονο εγώ, που νομίζεις ότι φλερτάρει κάθε στιγμή με την παράνοια. Μονήρης, με τουπέ, μια διαρκή υποψία για τους πάντες και πιθανότατα μηδενική συναισθηματική εμπλοκή με το οτιδήποτε. Από την άλλη ο Μάγκνους Κάρλσεν και το σύστημά του: ο πατέρας του, οι συνεργάτες του -πλέον- ιδιοκτήτες του chess.com, οι γκραν μετρ της ελίτ. Λογικός, ψύχραιμος, η επιτομή του κουλ, ο Κάρλσεν είναι ο μεγαλύτερος παίκτης όλων των εποχών και το ξέρει. Η μόνη στιγμή που δείχνει να έχει κάποιο ελάττωμα είναι η δυσκολία του να αποδεχθεί την ήττα από έναν αντικειμενικά κατώτερο παίκτη. Η παράνοια της κορυφής είναι αυτή, να μην μπορείς να διανοηθείς την ήττα.
Μέχρι τα μισά, η ταινία δείχνει να υιοθετεί την καρλσενική οπτική γωνία. Είναι τόση η έμφαση στον προβληματικό χαρακτήρα του Χανς Νίμαν που δεν μπορείς να φανταστείς ότι στο τέλος θα δικαιωθεί. Ωστόσο, όσο η υπόθεση εξελίσσεται, φαίνεται ότι το πρόβλημα αλλάζει στρατόπεδο: τα στατιστικά είναι υπέρ του Νίμαν, αλλά αυτό μοιάζει να είναι εντέλει το λιγότερο σημαντικό.
Αυτό που τονίζεται αντίθετα είναι η παράνοια της διάδοσης της φημολογίας. Όσο το κοινό πιστεύει ότι ο Νίμαν είναι ένοχος τόσο πιο ακραία σενάρια είναι πρόθυμο να πιστέψει για να δικαιωθεί η υποψία. Όσο και να βλέπεις τον Νίμαν να ελέγχεται δεν μπορείς να πιστέψεις ότι δεν υπάρχει τίποτα εδώ. Το λάθος να έχεις νικήσει τον καλύτερο και να μη δείχνεις τον παραμικρό σεβασμό απέναντί του. Το λάθος να μην προσπαθείς καθόλου να κερδίσεις την αγάπη του κοινού. Ο Νίμαν έχει ως πρότυπο τον Φίσερ και δυστυχώς αυτό φαίνεται σε κάθε του βήμα.
Και εδώ ανακύπτει στην πλήρη του δόξα ο ελέφαντας στο δωμάτιο: τα σόσιαλ μίντια στο σκάκι. Φανταστείτε να υπήρχε twitter και twitch στα χρόνια του Μπόμπι Φίσερ. Φανταστείτε τον να στρίμαρε ονλάιν τις παρτίδες του. Αυτό που τώρα έχει ενδυθεί τον μανδύα μιας νοσταλγίας για την εκκεντρικότητα θα ήταν η προσωποποίηση της γαϊδουριάς και του γκριντζ. Αυτό ακριβώς έπαθε ο Νίμαν: μεγαλώνοντας σε μια πλατφόρμα που ενθαρρύνει την έκφραση της λεκτικής βίας και όντας το προϊόν ενός περιβάλλοντος που βγάζει ίνσελ άντρες, κατέληξε αυτός που βρίζει τους αντιπάλους και αναζητά ραντεβού από γυναίκες που κερδίζει στο σκάκι.
Από αυτή την άποψη, το σκάνδαλο δίδαξε με τον πιο σκληρό τρόπο στον Νίμαν τις προϋποθέσεις αυτού που είχε γίνει και γινόταν. Δεν είναι τυχαίο ότι από τότε ο νεαρός Αμερικανός δείχνει πολύ πιο ώριμος. Και θέλω έτσι να βλέπω το επιμύθιο της ταινίας.
Σε σχέση με τους «εχθρούς» του Νίμαν τα πράγματα είναι λίγο πιο περίπλοκα. Το μονοπώλιο του chess.com και του Μάγκνους Κάρλσεν είναι τέτοιο που οποιοδήποτε σκάνδαλο δρα σε ένα περιβάλλον πέραν του καλού και του κακού. Σαν τον Κασπάροβ που έκλεψε την Πόλγκαρ, ο Κάρλσεν μπορεί να θέτει σε κίνδυνο με τις υποψίες του ολόκληρη την καριέρα ενός ανερχόμενου σκακιστή χωρίς να ανοίγει καν μύτη. Ως προς αυτό, το δίδαγμα είναι μάλλον αποθαρρυντικό.
