Είναι δύσκολο να προσφέρει κανείς μια ευσύνοπτη επισκόπηση της σκακιστικής ιστορίας και αυτός είναι ο λόγος που συχνά πυκνά τα θεωρητικά σχήματα, ενώ σε μεγάλο βαθμό αληθεύουν, αδικούν κατάφωρα την πραγματικότητα. Πάρτε για παράδειγμα την τομή που συνεπάγεται η πρώτη επίσημη καθιέρωση ενός παγκόσμιου πρωταθλήματος το 1886, ανάμεσα στον Βίλελμ Στάινιτς και τον Γιοχάνες Τσούκερτορτ. Η επικράτηση του Στάινιτς δημιούργησε έναν από τους πιο ισχυρούς μύθους στη μέση πρόσληψη του παιχνιδιού από τους μη επαΐοντες: αυτόν που θέλει τον Στάινιτς να καθιερώνει το στρατηγικό παιχνίδι έναντι των ρομαντικών προκατόχων του, οι οποίοι ενδιαφέρονταν μόνο για τις θυσίες.
Η διάκριση αυτή, με τομή τον Στάινιτς, πιο πολύ χρησιμοποιεί το ορόσημο ενός ματς για να χωρίσει προϊστορία από ιστορία του αθλήματος, παρά αντιπροσωπεύει μια πραγματική κατάσταση. Αντίθετα, όλος ο δέκατος ένατος αιώνας χαρακτηρίζεται ακριβώς από την ένταση ανάμεσα στο «ιταλικό» επιθετικό στιλ και το «γαλλικό», περισσότερο ήπιο και πραγματιστικό -αυτό που υποτίθεται πως πρώτος ο Στάινιτς κομίζει.
Και αν θέλουμε να δούμε τον πρώτο που πραγματικά απογείωσε το γαλλικό στυλ, μετατρέποντάς το σε ό,τι σήμερα θεωρούμε «ποζισιονέλ» παιχνίδι, αυτός ήταν ένας Άγγλος τζέντλεμαν, που συνδύαζε το αγωνιστικό σκάκι με τη δημοσιογραφία, την ανάλυση με τη συγγραφή και την προώθηση σκακιστικών σετ με την ερμηνεία (τόσο θεωρητική όσο και δραματική) του σεξπιρικού έργου: ο Χάουαρντ Στόντον.
Όταν δεν ξέρεις πώς να ξεκινήσεις το εγκώμιο ενός σκακιστή που η ιστορία δεν του δεν έχει επιδαψιλεύσει τις πρέπουσες δάφνες, συνήθως μια καλή λύση είναι να δεις τι έλεγε για αυτόν ο Μπόμπι Φίσερ. Και πράγματι, ο εκκεντρικός Αμερικανός δεν τσιγκουνεύεται τους επαίνους όταν μιλάει για τον Άγγλο ομότεχνό του: τον θεωρεί έναν από τους δέκα καλύτερους παίκτες όλων των εποχών και έναν από τους πιο βαθείς αναλυτές ανοιγμάτων.
Γεννημένος το 1810, ο Στόντον άρχισε να ενδιαφέρεται σοβαρά για το σκάκι σε σχετικά προχωρημένη ηλικία, στα 26 του. Για καλή του τύχη στο Λονδίνο εκείνη την εποχή διέμενε η αφρόκρεμα του παγκόσμιου σκακιού και οι αναμετρήσεις του με παίκτες όπως ο ναύαρχος Έβανς (που έχει δώσει το όνομά του στο περίφημο γκαμπί) και ο Κοχρέιν τον έκαναν να δυναμώσει γρήγορα το παιχνίδι του. Του πήρε μόλις επτά χρόνια να αγγίξει την κορυφή. Ήταν το 1843 όταν ο Χάουαρντ Στόντον επικρατώντας του ντε φάκτο παγκόσμιου πρωταθλητή της περιόδου, Γάλλου Πιερ Σαρλ Φουρνιέ ντε Σεντ-Αμάν, καθιερώνεται ως ο ισχυρότερος παίκτης του κόσμου. Στη θέση αυτή μάλιστα θα παραμείνει μέχρι το τέλος της δεκαετίας, όταν και θα τον υποσκελίσει ο Γερμανός Άντολφ Άντερσεν.
Περισσότερο χρήσιμο από το να βλέπουμε τη διαδοχή των ονομάτων είναι ωστόσο να κατανοήσουμε το τι κομίζει το καθένα. Η επιτυχία του Στόντον οφείλεται στην πρώτη σοβαρή είσοδο του πραγματισμού στο παιχνίδι. Ενώ η κυρίαρχη αντίληψη ήθελε την κομψότητα να είναι ανώτερη της αποτελεσματικότητας, ο Στόντον κατάφερε να δείξει πως πέρα από την εκκωφαντική ομορφιά των θυσιών υπάρχει και η αρμονική ομορφιά μιας ήρεμης πλην αποτελεσματικής θέσης. Το ποζισιονέλ παιχνίδι που τόσο αυτονόητο φαίνεται σήμερα κατάγεται από τον Άγγλο που δεν δίστασε να καινοτομήσει.
Ο Στόντον έδωσε νέα ώθηση στα κλειστά και ημιανοικτά ανοίγματα (όσα δηλαδή δεν ξεκινάνε με τους δύο αντιπάλους να προωθούν το πιόνι του βασιλιά τους κατά δύο τετράγωνα). Στο περιβόητο ματς του με τον Σεντ-Αμάν προκάλεσε πολλές σκοτούρες στον Γάλλο παίζοντας τη Σικελική Άμυνα, ένα άνοιγμα που σήμερα είναι διάσημο αλλά τον 19ο αιώνα δεν χρησιμοποιούνταν παρά σπάνια. Ήταν δε τέτοια η αγάπη του Στόντον για τη Σικελική, που εξαιτίας της επινόησε και την Αγγλική Παρτίδα, το άνοιγμα με το οποίο ο λευκός ξεκινά με 1.γ4 (παίζοντας δηλαδή το πιόνι του αξιωματικού του βασιλιά). Κατ’ αυτόν τον τρόπο ο Στόντον κατόρθωσε να παίζει ίδιες διατάξεις πιονιών και με τα δύο χρώματα. Πράγματα που σήμερα κυριαρχούν στη σκακιστική θεωρία και πρακτική, αποτελώντας βασικό κορμό γνώσης ακόμα και για μέσο επίπεδο δυναμικότητας, τον καιρό του Στόντον αντιμετωπίζονταν ως ανήκουστα.
Η διάδοση των ιδεών του Στόντον είχε ως πρωτεργάτη τον ίδιο. Η σκακιστική στήλη του Στόντον στη The Illustrated London News, την πρώτη εικονογραφημένη εφημερίδα στον κόσμο, ξεκίνησε το 1845 και συνέχισε ως το τέλος της ζωής του. Με σχεδόν 2.000 άρθρα στο ενεργητικό του, ο Στόντον αναδείχτηκε σε έναν από τους πολυγραφότερους σκακιστικούς συντάκτες του αιώνα του, ενώ εύκολα μπορούμε να τον κατατάξουμε στο τοπ 5 της επιδραστικότητας. Διόλου τυχαία το βιβλίο του The Chess-Player’s Handbook ήταν το απόλυτο σκακιστικό μπεστ σέλερ του 19ου αιώνα, αποτελώντας το στάνταρ εγχειρίδιο εκμάθησης του παιχνιδιού για το αγγλόφωνο κοινό. Δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να φανταστεί έναν από τους παγκόσμιους πρωταθλητές του 20ού αιώνα να έχει τέτοια επιδραστικότητα σε επίπεδο αρθρογραφίας -ακόμα και αν βάλουμε και τα σόσιαλ μίντια στο παιχνίδι.
Και η ιστορία δεν σταματά εδώ. Πέρα από παίκτης και γραφιάς του σκακιού, ο Στόντον υπήρξε και οργανωτής. Η μεγαλύτερη ίσως συμβολή του στην ιστορία του παιχνιδιού – πέρα και από τις ιδέες του για το πώς πρέπει να παίζεται – ήταν η καθιέρωση του τουρνουά ως του προνομιακού τύπου αναμέτρησης. Ήταν το 1851 όταν και υπό τη διεύθυνση του Στόντον διοργανώθηκε στο Λονδίνο το πρώτο διεθνές τουρνουά. Για πρώτη φορά οι καλύτεροι παίκτες της Γηραιάς Ηπείρου είχαν τη δυνατότητα να συναγωνιστούν όλοι μαζί και όχι σε ξεχωριστά ματς -παρόλο βέβαια που η μορφή των αναμετρήσεων νοκ άουτ που επιλέχτηκε για το τουρνουά το καθιστά εν μέρει δέσμιο της παλιάς αντίληψης περί αναμέτρησης. Σε κάθε περίπτωση, στο Λονδίνο έπεσε και έπιασε εκείνος ο σπόρος που έχει σήμερα γεμίσει με ανθισμένες σκακιέρες τα ανά τον κόσμο τουρνουά.
Η διοργάνωση του Λονδίνου οφείλει την πραγματοποίησή της στην περίφημη Διεθνή Έκθεση του 1851, με την οποία η Μεγάλη Βρετανία επιδείκνυε την οικονομική της δύναμη. Στο πνεύμα της εποχής, ο Στόντον διείδε την ευκαιρία της χώρας να γίνει και το κέντρο του παγκόσμιου σκακιού. Δυστυχώς για τον ίδιο, αυτό το μεγάλο τουρνουά σήμανε την αλλαγή σκυτάλης στη θέση του ισχυρότερου παίκτη της εποχής. Ο Άντολφ Άντερσεν κέρδισε πειστικά, ενώ ο ίδιος ο Στόντον φάνηκε κατώτερος των προσδοκιών. Σαν γνήσιος δημοσιογράφος ωστόσο πήρε την εκδίκησή του γράφοντας το βιβλίο του τουρνουά. Εκεί δεν διστάζει να αποκαλέσει τον Άντερσεν «δεύτερο ισχυρότερο Γερμανό παίκτη», ενώ δικαιολογεί τη δική του μέτρια εμφάνιση αποδίδοντάς τη στα οργανωτικά του καθήκοντα. Γνήσια σκακιστική μνησικακία στα καλύτερά της -αντάξια τουλάχιστον ενός Γκάρι Κασπάροβ.
Αν ωστόσο ο Στόντον κέρδισε επάξια μια θέση στην ιστορία της σκακιστικής εξέλιξης, τη θέση του στην καθημερινότητα του σκακιστή και της σκακίστριας του 21ου αιώνα, τη χρωστάει σε κάτι άλλο. Περισσότερο από τις παρτίδες και τις οργανωτικές του ικανότητες, ο Άγγλος μετρ μάς γνέφει καθημερινά μέσα από τις ίδιες τις σκακιέρες μας. Πράγματι, είναι απίθανο κάποιος που ασχολείται έστω και λίγο με το σκάκι να μην έχει πετύχει ένα σκακιστικό σετ πεσσών Staunton – το οποίο μάλιστα σήμερα αποτελεί και το επίσημο σετ της FIDE.
Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή. Στις αρχές του 19ου αιώνα πληθώρα σκακιστικών σετ μοιραζόταν επί ίσοις όροις την αγορά. Στον βαθμό ωστόσο που το παιχνίδι αποκτούσε τη σύγχρονη μορφή του, απαιτούσε την επίτευξη μιας σχετικής ομοιομορφίας, τόσο στο ουσιώδες κομμάτι του (τους κανόνες) όσο και στα «αναλώσιμα» του: η ομοφωνία για την εμφάνιση των πεσσών λειτούργησε σε αυτή την κατεύθυνση ως το υπόστρωμα της οριζόντιας διάδοσης του παιχνιδιού.
Η απλότητα είναι έτσι το βασικό χαρακτηριστικό των πεσσών. Σε ένα σετ Στόντον όλα είναι ξεκάθαρα. Είναι αδύνατο να μην ξεχωρίσεις τον αξιωματικό (με τη μίτρα του) από το πιόνι, η λιτότητα στον σχεδιασμό του οποίου είναι χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο η μοντέρνα κοινωνία θα αντιμετωπίσει το άτομο. Την ίδια στιγμή, έκδηλος είναι παντού ο νεοκλασικιστικός αέρας που πνέει στη Βρετανία της εποχής. Οι ελληνορωμαϊκές αναφορές είναι παραπάνω από εμφανείς στους ίππους, που είναι αντίγραφα των σκυριανών αλόγων που κοσμούν τη μετόπη του Παρθενώνα.
Ο Ναθάνιελ Κουκ που σχεδίασε το σετ, το οποίο και κατασκευάστηκε στον περιώνυμο οίκο κατασκευής αθλητικού εξοπλισμού και παιχνιδιών Jaques of London, ήταν ο αρχισυντάκτης του Στόντον. Και βρήκε σ’ αυτόν, τον καλύτερο παίκτη της εποχής, τον ιδανικό ινφλουένσερ για την προώθηση του καινούριου σετ. Και μάλλον σοφά έκανε, αν κρίνουμε από την επιτυχία του.
Ο βίος και η πολιτεία του Χάουαρντ Στόντον ξεπερνούν βέβαια κατά πολύ την έκταση ενός απλού σημειώματος -ένα μόνο του θα χρειαζόταν φερειπείν για την ενασχόλησή του με τις σεξπιρικές σπουδές και εκδόσεις. Προς το παρόν αξίζει να συγκρατήσουμε ότι αυτός ο αυθεντικός εκπρόσωπος της βικτωριανής εποχής που πέθανε από καρδιακή ανακοπή στις 22 Ιουνίου του 1874 μας αφορά πολύ περισσότερο από όσο φανταζόμασταν.
