Ξημέρωσε η δωδεκάτη του μήνα Ντέι στο Ιράν, η έκτη μέρα των διαδηλώσεων και διαμαρτυριών στη χώρα, η κατάσταση είναι ακόμα ρευστή και δεν μπορεί κανείς να έχει μια ολοκληρωμένη εικόνα για το τι ακριβώς συμβαίνει. Το γράφω αυτό όχι ως κλισέ ασφαλείας, αλλά ως εμπειρική διαπίστωση από την ίδια την καθημερινή μου επικοινωνία με ανθρώπους στην Τεχεράνη και σε άλλες πόλεις, όπως το Ραστ οι οποίοι, ενώ ζουν μέσα στην ένταση των γεγονότων συχνά δεν έχουν σαφή εικόνα για το τι γίνεται πέρα από τη γειτονιά τους ή πέρα από ό,τι «σκάει» στο κινητό τους. Η αβεβαιότητα δεν είναι μόνο αποτέλεσμα φόβου ή λογοκρισίας· είναι και προϊόν του τρόπου με τον οποίο η πληροφορία παράγεται, κυκλοφορεί και καταναλώνεται σήμερα δηλαδή αποσπασματικά, αλγοριθμικά, με ρυθμούς που ευνοούν την εντύπωση και όχι την επαλήθευση.
Αν κάτι μπορούμε να υποστηρίξουμε με σχετική ασφάλεια μέχρι στιγμής, είναι ότι δεν επικρατεί η ίδια κατάσταση σε όλες τις πόλεις του Ιράν. Άλλες περιοχές βιώνουν έντονη κινητικότητα, άλλες φαίνεται να κινούνται σε χαμηλότερους τόνους, και σε αρκετές περιπτώσεις η ένταση «ανάβει» κυρίως τη νύχτα με συγκεντρώσεις που έχουν τοπικά χαρακτηριστικά, συγκεκριμένα κοινωνικά αιτήματα και περιορισμένη διάρκεια. Τα διεθνή και ιρανικά ρεπορτάζ περιγράφουν ως αφετηρία αυτής της νέας έξαρσης διαμαρτυριών την οικονομική πίεση και την περαιτέρω υποτίμηση του ριάλ, με κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν από εμπόρους και καταστηματάρχες της Τεχεράνης και στη συνέχεια προσέλκυσαν φοιτητές και άλλες ομάδες.
Εκεί βρίσκεται και η πρώτη ειδοποιός διαφορά από τα γεγονότα του 2022, όπου τότε ο σπινθήρας ήταν ένα γεγονός, η υπόθεση της Μαχσά Αμινί που συμπύκνωσε σε ένα σύνθημα, το «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών και πολιτισμικών ρηγμάτων και αιτημάτων. Σήμερα, χωρίς να λείπουν οι πολιτικές προεκτάσεις και τα αιτήματα κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας, ειδικά από ένα τμήμα νέων της ιρανικής Gen Z, ο πυρήνας της κινητοποίησης εμφανίζεται, τουλάχιστον στην έναρξή της πιο άμεσα δεμένος με την οικονομία της καθημερινότητας, την αίσθηση κατάρρευσης της αγοραστικής δύναμης τμήματος του ιρανικού λαού, την ασφυξία των κυρώσεων που έχει επιβάλει η Δύση και την ίδια στιγμή τα δυτικά μέσα δεν τις αναφέρουν, την ακρίβεια και το γενικότερο αίσθημα ότι «το έδαφος φεύγει κάτω από τα πόδια» μέρα με τη μέρα, ειδικά μετά τον πόλεμο Ισραήλ-Ιράν.
Καθώς οι διαμαρτυρίες απλώνονται τα οικονομικά αιτήματα συναντούν τη συσσωρευμένη πολιτική οργή. Όταν τα διεθνή μέσα μιλούν για «τη μεγαλύτερη πρόκληση των τελευταίων τριών ετών» για την Ισλαμική Δημοκρατία, αυτό δεν σημαίνει ότι βλέπουμε αναγκαστικά ένα ενιαίο, πανεθνικό κύμα ίδιας μορφής παντού. Σημαίνει ότι ο συνδυασμός οικονομικής δυσπραγίας, κοινωνικής κόπωσης και επιλεκτικής κλιμάκωσης σε ορισμένες επαρχίες, με εστίες έντασης τις δυτικές περιοχές όπως το Λορεστάν δημιουργούν ένα εύφλεκτο μίγμα που δύσκολα θα σβήσει. Καθώς οι πληροφορίες παραμένουν αντικρουόμενες, ορισμένες αναφορές μιλούν για αρκετούς νεκρούς, ενώ οι ιρανικές αρχές έχουν αναγνωρίσει πολύ περιορισμένες απώλειες και παρουσιάζουν διαφορετική εκδοχή για το ποιος σκοτώθηκε και υπό ποιες συνθήκες. Αυτό ακριβώς το κενό, ανάμεσα στην «επίσημη» αφήγηση και στην «κοινωνική» αφήγηση, είναι που γεμίζουν τα κοινωνικά δίκτυα με ασύλληπτη ταχύτητα. Και είναι εδώ που ο ρόλος του διαδικτύου γίνεται κεντρικός όχι απλώς ως κανάλι διάδοσης, αλλά ως πεδίο στο οποίο συγκρούονται διάφορες εκδοχές της πραγματικότητας.
Το κρίσιμο και εντυπωσιακό γεγονός σε σχέση με το 2022 είναι ότι μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, δεν έχει καταγραφεί ένα καθολικό, πολυήμερο shutdown του διαδικτύου αντίστοιχο με εκείνο που συνόδευσε προηγούμενα κύματα διαμαρτυριών και καταστολής. Η πρόσβαση μοιάζει να συνεχίζει με περιορισμούς ταχύτητας και δυσκολίες, με τον κόσμο να βασίζεται περισσότερο σε δεδομένα κινητής τηλεφωνίας και προγράμματα VPN και με στιγμές τοπικής αστάθειας σε οικιακά δίκτυα Wi-Fi. Η σύγκριση με το 2022 είναι διδακτική. Τότε η διακοπές και ο δραστικός περιορισμός υπηρεσιών όπως του WhatsApp και του Instagram καθώς και οι ευρύτερες διακοπές του κινητού ίντερνετ περιγράφονταν ως εργαλείο καταστολής. Και η κατάσταση με τον πόλεμο του 2025 είναι πολύ διαφορετική, όπου κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης υπήρξαν αναφορές για σχεδόν πλήρη κατάρρευση της συνδεσιμότητας σε εθνική κλίμακα με την κυβέρνηση να μιλά για «προστασία από κυβερνοεπιθέσεις. Σε γενικές γραμμές το διαδίκτυο στο Ιράν σήμερα λειτουργεί στο πλαίσιο της τοπικών καθημερινών συνθηκών.
Στα κοινωνικά δίκτυα επικρατεί ένας πανικός. Το feed είναι ένα χάος από αποσπάσματα βίντεο, κραυγές σε υπότιτλους, θραύσματα μαρτυριών, αναδημοσιεύσεις από λογαριασμούς-κόμβους, και ανάμεσα σε όλα αυτά μια διαρκής αίσθηση ότι «κάτι μεγάλο» συμβαίνει, αλλά διαφεύγει όταν προσπαθείς να το πιάσεις με καθαρά δεδομένα. Την ίδια στιγμή, η ίδια η δυναμική των διαδηλώσεων, ο τρόπος που εξαπλώνονται από τους εμπόρους και τους φοιτητές σε διαφορετικές πόλεις και κοινωνικά στρώματα επιστρέφει ως πολιτικό γεγονός, αλλά και ως επικοινωνιακό συμβάν που δοκιμάζει τα όρια της δημόσιας γνώσης. Το χαρακτηριστικό αυτής της στιγμής δεν είναι απλώς η ταχύτητα· είναι η μορφή όπου η πληροφορία σπάει σε μικρά κομμάτια (15-30 δευτερόλεπτα, ένα caption, ένα hashtag), επανασυσκευάζεται, ξανανεβαίνει, και περνά από λογαριασμούς που λειτουργούν σαν «κόμβοι κυκλοφορίας».
Μέσα σε αυτόν τον καταιγισμό οπτικοακουστικών μέσω ξεχωρίζει μια εικόνα – σκηνή που λειτουργεί ήδη ως ένα επαναλαμβανόμενο «εικονίδιο» όπου ο διαδηλωτής κάθεται στο οδόστρωμα, μόνος, μπροστά σε μια γραμμή μηχανοκίνητων δυνάμεων καταστολής. Το στιγμιότυπο αναπαράγεται μανιωδώς, φορτώνεται με συμβολισμούς και προκαλεί αυτόματες συγκρίσεις με παλιότερα παγκόσμια «σύμβολα αντίστασης». Παράλληλα όμως, η ίδια η διάχυση της εικόνας μαρτυρά κάτι ακόμη, ότι η σύγχρονη διαμαρτυρία δεν «φαίνεται» απλώς, αλλά κατασκευάζεται οπτικά κυκλοφορεί, ξαναμοντάρεται και επανερμηνεύεται ασταμάτητα. Η εικόνα γίνεται πεδίο μάχης όπου κόβεται σε καρέ, πλαισιώνεται με μουσική, μπαίνουν φίλτρα, «σκληραίνει» το κοντράστ, πλαισιώνεται με κείμενο και ολοένα συχνότερα εμφανίζονται ίχνη επεξεργασίας με τεχνητή νοημοσύνη.
Εδώ εντάσσονται και τα παραδείγματα παραπληροφόρησης όπως ένα βίντεο που παρουσιάζεται ως «πρόσφατο» και «ιρανικό» ενώ μοιάζει να αντιστοιχεί σε άλλο τόπο και χρόνο· άλλο βίντεο με επεισόδια που εμφανίζεται με περιγραφή «Τεχεράνη» ενώ προέρχεται από διαφορετικό συμβάν. Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο το λάθος. Είναι ο μηχανισμός του λάθους, δηλαδή η πλατφόρμα επιτρέπει να «κολλήσει» μια περιγραφή πάνω σε ένα οπτικό υλικό που από μόνο του δεν έχει γεωγραφία. Αν δεν υπάρχει ενεργή επαλήθευση γεωτροπισμού η εικόνα ταξιδεύει ως «αλήθεια» επειδή ταιριάζει με την προσδοκία του κοινού. Στο σημείο αυτό, η πολιτική επιτελεστικότητα συναντά την πληροφοριακή οικονομία, δηλαδή το σκεπτικό πως «χρειαζόμαστε ένα σύμβολο» μετατρέπεται σε «βρήκαμε ένα σύμβολο», ακόμη κι αν είναι δανεικό.
Την τέταρτη μέρα των διαδηλώσεων χαρακτηριστικό παράδειγμα, ένας δημοφιλής λογαριασμός-κόμβος αναδημοσιεύσεων, το προφίλ avatodaypersian.official το οποίο ανέβασε βίντεο με το hashtag #اعتراضات_سراسری «πανεθνικές διαμαρτυρίες». Το βίντεο δείχνει έναν διαδηλωτή να τρέχει προς μηχανοκίνητες αστυνομικές δυνάμεις και να ρίχνει τον αναβάτη στο οδόστρωμα. Ο τίτλος ήταν «رو تو میشه حساب کرد…» που αποδίδεται στα ελληνικά «σε σένα μπορούμε να υπολογίζουμε». Το κύμα από σχόλια που ακολουθούν σε τέτοιες αναρτήσεις είναι σχεδόν προβλέψιμο. Χιλιάδες αναδημοσιεύσεις και σχόλια τα επιβραβεύουν την αποφασιστικότητα του διαδηλωτή, συγκίνηση σε άλλα, θυμός, και αίσθηση συλλογικής ανάτασης. Μόνο που εδώ εντοπίζεται και το σοβαρό πρόβλημα.
Το συγκεκριμένο βίντεο δεν ανήκει κατά τα φαινόμενα στα πρόσφατα επεισόδια στο Ιράν, αλλά αντιστοιχεί σε πλάνα από τα επεισόδια στη Νέα Σμύρνη (Αθήνα) το 2021, όταν καταγράφηκε σε βίντεο η στιγμή που άτομο τρέχει και ρίχνει αστυνομικό από την μοτοσικλέτα στην οποία είναι συναναβάτης, πριν ακολουθήσει άγρια επίθεση από το πλήθος. Το γεγονός και η σκηνή έχουν τεκμηριωθεί εκτενώς από ελληνικά και διεθνή μέσα εκείνης της περιόδου.
Την πέμπτη μέρα των διαδηλώσεων, παρουσιάστηκαν στα κοινωνικά δίκτυα βίντεο που υποστήριζαν πως οι αστυνομικές δυνάμεις στην Τεχεράνη δέχθηκαν επίθεση από τους διαδηλωτές με κροτίδες, οι οποίοι και τους περικύκλωσαν και έτσι οι δυνάμεις αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Και αυτήν τη φορά το οπτικοακουστικό υλικό προέρχεται από την Αθήνα και συγκεκριμένα από την επίθεση της ελληνικής αστυνομίας στους διαδηλωτές στην οδό Πανεπιστημίου στις 6 Δεκεμβρίου του 2025.
Στο ίδιο πεδίο, οι διεθνείς παρεμβάσεις, πραγματικές ή επικοινωνιακές, λειτουργούν σαν πολλαπλασιαστές έντασης. Τη δεύτερη μέρα των διαδηλώσεων ο επίσημος λογαριασμός της Mossad στα περσικά έκανε ανακοίνωση στην οποία τονίζει πως θα είναι δίπλα στους διαδηλωτές όχι μόνο με λόγο αλλά και με φυσικό τρόπο. Σήμερα, για παράδειγμα, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, έγραψε σε ανάρτηση που αναπαράχθηκε ευρέως, ότι αν οι ιρανικές αρχές πυροβολήσουν ή σκοτώσουν ειρηνικούς διαδηλωτές, οι ΗΠΑ θα «έρθουν να τους σώσουν». Ανεξάρτητα από το πώς αξιολογεί κανείς την ουσία μιας τέτοιας δήλωσης, η λειτουργία της μέσα στο ιρανικό επικοινωνιακό πεδίο είναι σχεδόν προβλέψιμη, προσφέρει στο κράτος ένα έτοιμο πλαίσιο να μιλήσει για «ξένη ανάμειξη», να ενοποιήσει την εσωτερική του αφήγηση με την εξωτερική απειλή, και να νομιμοποιήσει σκληρότερα μέτρα ως «εθνική άμυνα».
Πράγματι, Ιρανοί αξιωματούχοι απάντησαν άμεσα, προειδοποιώντας ότι τέτοιες απειλές μπορεί να οδηγήσουν σε γενικευμένη αποσταθεροποίηση της περιοχής και να πλήξουν αμερικανικά συμφέροντα. Με αφορμή τη δήλωση Τραμπ, η σελίδα Tehran Times δημοσιεύει ένα γραφικό με τίτλο «Δεν είναι αριθμοί» και τις μετρήσεις των θυμάτων από τον πόλεμο του 2025, 935 νεκροί, 38 παιδιά και 102 γυναίκες, για να υπενθυμίσει τι σημαίνει «βοήθεια» από την Αμερική.
Το Ιράν βρίσκεται σε μια στιγμή όπου το κοινωνικό γεγονός (διαμαρτυρίες, απεργίες, συγκρούσεις, νεκροί) και το επικοινωνιακό γεγονός (εικόνες, hashtags, παραπληροφόρηση, διεθνείς δηλώσεις, κρατικές αντι-αφηγήσεις) έχουν ενωθεί σε ένα ενιαίο πεδίο. Η «δημόσια γνώση» παράγεται μέσα σε θόρυβο, και ο θόρυβος δεν είναι απλώς παρενέργεια· είναι μέρος της μάχης. Από τη μία πλευρά, αυτό δίνει στο κίνημα μια τεράστια δύναμη όπου μπορεί να κυκλοφορεί εικόνες και μαρτυρίες πιο γρήγορα από ότι στα παραδοσιακά μέσα. Από την άλλη πλευρά, το εκθέτει σε μια θανάσιμη ευαλωτότητα, δηλαδή μπορεί να γίνει αντικείμενο χειραγώγησης είτε από κρατικούς μηχανισμούς, είτε από εξωτερικούς δρώντες, είτε από την ίδια τη λογική των πλατφορμών που επιβραβεύει το δραματικό και όχι το ακριβές. Κι εδώ φτάνουμε, κατά τη γνώμη μου, στον πυρήνα της παρούσας συγκυρίας οι διαδηλώσεις στο Ιράν δεν είναι μόνο πολιτικό γεγονός, είναι και επικοινωνιακό συμβάν που δοκιμάζει τα όρια της δημόσιας γνώσης.
Η εξάπλωση από πόλη σε πόλη, με άνισους ρυθμούς, τα νυχτερινά επεισόδια, οι αντιφατικές πληροφορίες για νεκρούς και συλλήψεις, οι εικόνες που μετατρέπονται σε εμβλήματα, η παραπληροφόρηση που πατά πάνω στη δίψα για ελπίδα, και οι διεθνείς δηλώσεις που κουμπώνουν πάνω σε κρατικά αφηγήματα περί ανάμειξης, όλα αυτά συνθέτουν ένα πεδίο στο οποίο η αλήθεια δεν χάνεται απλώς αλλά ανταγωνίζεται τα κυρίαρχα πεδία λόγου.
