Πάνω από 6.000 προβλήματα. Πάνω από 2.000 βραβεία (τα 400 εξ αυτών πρώτα). 524,75 πόντοι -οι περισσότεροι από τον καθέναν- στα άλμπουμ της ΦΙΝΤΕ (τα οποία και καθορίζουν τους τίτλους στον κόσμο των σκακιστικών προβλημάτων). Πάνω από 100 θεωρητικά άρθρα επί διαφόρων θεμάτων. Κριτής σε διεθνείς διαγωνισμούς, επινοητής μυθικών κομματιών και συνθηκών, δημιουργός και ηγέτης της βουλγαρικής σκηνής της σκακιστικής σύνθεσης: ο Πέτκο Πέτκοβ δεν υπήρξε απλά ένας συνθέτης σκακιστικών προβλημάτων αλλά μια μυθική μορφή του χώρου. Ο θάνατός του στις 11 Αυγούστου του 2024 δεν υπήρξε μια απλή απώλεια ενός ανθρώπου, αλλά το τέλος μιας εποχής που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τη σκακιστική σύνθεση.
Ενδεικτικό του χαρακτήρα του ανδρός και της στάσης του σε σχέση με τη δραστηριότητα της σύνθεσης σκακιστικών προβλημάτων είναι ένα από τα τελευταία δημοσιευμένα άρθρα του, η εισαγωγή στο οποίο πέρα από βιογραφικές λεπτομέρειες προσφέρει μια εικόνα του ιδιαίτερου και χαρακτηριστικού ήθους του Πέτκοβ. Το παραθέτω -αν και εκτενές- αυτούσιο:
«Το άρθρο αυτό γράφτηκε την περίοδο 2016–2019, αλλά παρουσιάζει ένα παράδοξο θέμα με το οποίο ασχολούμαι εδώ και περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια. Σκόπευα να το δημοσιεύσω το 2020 με ορισμένες προσθήκες και διορθώσεις, όμως στην αρχή της πανδημίας Covid ασθένησα σοβαρά και τα τελευταία τέσσερα χρόνια ζω σε καθεστώς θεραπείας[…]. Καθώς είμαι αναγκασμένος να παραμένω στο κρεβάτι το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, δεν μπορώ να κάνω τη συνήθη οργανωτική και εκδοτική εργασία, ούτε να κρίνω τουρνουά. Συνθέτω πολύ σπάνια, είτε «στα τυφλά» είτε με ένα μικρό επιτραπέζιο σετ σκακιού τσέπης. Η συγγραφή με φορητό υπολογιστή στο κρεβάτι είναι δυνατή, αλλά εξαιρετικά άβολη και επώδυνη· ωστόσο, είναι ο μόνος τρόπος επικοινωνίας.
Λόγω αυτής της κατάστασης, αποφάσισα να δημοσιεύσω ένα μέρος του σκακιστικού μου αρχείου. Υπάρχει από το 1958 και ενημερώνεται συνεχώς. Περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό αδημοσίευτων άρθρων, πρωτοτύπων, σχεδίων εργασίας και προτάσεων για νέα μυθικά κομμάτια. Κεντρική θέση στο αρχείο κατέχει η υπολογιστική έκδοση του προσωπικού μου συστήματος (PAPGS), για θεωρητική και πρακτική έρευνα και πειράματα, καθώς και οι δικές μου μέθοδοι σύνθεσης. Κατ’ αρχήν δεν βιάζομαι ποτέ με τη δημοσίευση· αντιθέτως, κάνω ακριβώς το αντίθετο – τα προβλήματά μου παραμένουν για αρκετό καιρό στο αρχείο και αναλύονται επανειλημμένα, αναζητώντας την άριστη εκδοχή.
Λόγω της προχωρημένης ηλικίας μου και της ασαφούς κατάστασης της υγείας μου, είμαι υποχρεωμένος να παρουσιάσω στην κοινότητά μας, ουσιαστικά, όσα έχω δημιουργήσει έως το τέλος του 2019, χωρίς προσαρμογές ή με ελάχιστες αλλαγές τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Το παρόν άρθρο, σε συντομευμένη μορφή, παρουσιάζει μόνο μέρος της δουλειάς μου πάνω στο θέμα και γράφτηκε με κύριο στόχο να αποτελέσει πρωτίστως διδακτικό υλικό για νέους και άπειρους συνθέτες». (Problemist, Μάιος 2023).
Στο κρεβάτι του πόνου, λίγο πριν το τέλος, μοναδική έγνοια του Πέτκοβ παραμένει το σκάκι. Όχι στην αφηρημένη του μορφή, αλλά σε σχέση με μια κοινότητα που τη συνέχει η ίδια παράλογη αφοσίωση σε μια (φαινομενικά) δίχως πρακτικό νόημα δραστηριότητα. Ο Πέτκοβ ανοίγει το αρχείο του, δημοσιεύοντας κάτι που δεν το αισθάνεται τέλειο σε σχέση με τα στάνταρντς του, παραμελεί εν ολίγοις τον εαυτό του, χάριν της κοινότητας. Κι είναι αυτή η πίστη στην κοινότητα που καθιστά την παρουσία του τόσο κομβική (ακόμα και όταν γκρινιάζει για κάποιο πρόβλημά του που «αδικήθηκε»).
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Μια ευσύνοπτη βιογραφία του Πέτκοβ μάς προσφέρει ο Μάικ Πρτσιτς στο άρθρο που έγραψε για τον Βούλγαρο στο τεύχος Δεκεμβρίου του 2024 του The Problemist, λίγους μήνες μετά την εκδημία του. Ο γιουγκοσλαβικής καταγωγής συνθέτης και δημοσιογράφος ήταν στενός φίλος του Πέτκοβ, με τον οποίο συνεργάζονταν τα χρόνια της έκδοσης του StrateGems, του εμβληματικού αμερικάνικου περιοδικού για σκακιστικά προβλήματα, στο οποίο ο Πέτκοβ διατέλεσε επί 20 έτη επιμελητής του τμήματος των αντίστροφων προβλημάτων (selfmates) – στα οποία εξάλλου και ειδικευόταν.
O Πρτσιτς περιγράφει παραστατικά το ιστορικοπολιτικό περιβάλλον στο οποίο γεννήθηκε και διαμορφώθηκε ο Πέτκοβ. Γεννημένος το 1942, ο Πέτκοβ θα βιώσει τη βιαιότητα του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, στον οποίο θα χάσει τον πατέρα του. Θα μεγαλώσει ωστόσο σε ένα περιβάλλον προστασίας όπου κυριαρχούν οι καλλιτεχνικές ανησυχίες, με τη γαλλομαθή μητέρα του, Ντάνκα, να ευνοεί τη μελέτη της λογοτεχνίας και της μουσικής – η ίδια εξάλλου έπαιζε πολύ καλό βιολί. Ο Πέτκοβ θα σπουδάσει φυσική και θα δουλέψει για ένα διάστημα στο πανεπιστήμιο. Παράλληλα θα ασχοληθεί με τη σκακιστική δημοσιογραφία αρθρογραφώντας σε περιοδικά του χώρου. Όλα αυτά θα αλλάξουν με την πτώση του κομμουνισμού, που θα φέρει τον Πέτκοβ σε αναζήτηση νέας καριέρας. Θα μετακομίσει στη Σόφια και θα γίνει δικηγόρος, σε μια παράλογη μεταμόρφωση που ταιριάζει με τις τεκτονικές πολιτικές αλλαγές.
Αυτό είναι το εξωτερικό κέλυφος που θα περιβάλλει τη δημιουργικότητα του Πέτκοβ. Ξεκινώντας να συνθέτει ήδη από την εφηβεία του, θα πάρει το ρίσκο της παράνομης επικοινωνίας με τη Δύση, στέλνοντας προβλήματά του σε ξένα περιοδικά και τουρνουά και οικοδομώντας από την αρχή μια στρατηγική σύνθεσης βασισμένη στη συστηματική ταξινόμηση του υλικού και τη συνεχή επεξεργασία και επανεπεξεργασία του. «Δεν είμαι υποστηρικτής της χαοτικής δημιουργικότητας, στην οποία η τυχαία έμπνευση παίζει τον κύριο ρόλο. Αντιθέτως, υποστηρίζω μια καλά μελετημένη και οργανωμένη συνθετική δραστηριότητα. Η τυχαιότητα υπάρχει πάντοτε, αλλά προσπαθώ να την ελαχιστοποιώ», θα γράψει στο βιβλίο του Η τέχνη της σύνθεσης αντίστροφων προβλημάτων, δίνοντας ευσύνοπτα το credo του. Αρκεί να διαβάσει κάποιος ένα τυχαίο άρθρο του Πέτκοβ για να κατανοήσει τη μεθοδικότητα με την οποία συνθέτει τα προβλήματά του: πρώτα η έκθεση του θέματος, έπειτα μια αρχική σχηματοποίησή του, μαζί με μια επισκόπηση της προϊστορίας του. Έπειτα η όλο και πιο περίπλοκη έκθεση των δυνατοτήτων που παρουσιάζει. Και πάντα στο τέλος σκέψεις για μελλοντική εκλέπτυνση. Η τύχη δεν έχει εδώ κανένα ρόλο και ο έλεγχος του υλικού είναι πλήρης.
Τα αντίστροφα προβλήματα (όπου ο λευκός αναγκάζει τον μαύρο να τον κάνει ματ, χωρίς ο μαύρος να το επιθυμεί) αποτέλεσαν το φόρτε του. Αλλά δεν έμεινε εκεί. Εξοικειώθηκε από νωρίς με το μυθικό σκάκι, το οποίο αξίζει να σημειωθεί ήταν τότε… παράνομο στη Βουλγαρία, καθώς αντιμετωπιζόταν ως σύμβολο της δυτικής παρακμής. Στο μυθικό σκάκι ο Πέτκοβ συνέβαλε με την επινόηση μυθικών συνθηκών και κομματιών, αφήνοντας μια στέρεη παρακαταθήκη και έναν οδηγό δουλειάς που θα συνεχίσει να εμπνέει. Ο Χαμαιλέων, τα βουλγαρικά κομμάτια, τα ημιουδέτερα κομμάτια, η συνθήκη Άιφελ είναι μόνο μερικές από τις συνεισφορές του στον διευρυνόμενο κόσμο των μυθικών προβλημάτων.
«Ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει κατά νου ότι, ως συνθέτης, είμαι ένθερμος υποστηρικτής των πρωτοποριακών ιδεών και ανακαλύψεων στο μυθικό σκάκι, πιστεύοντας ότι αποτελεί το μέλλον της σύνθεσης προβλημάτων ως μορφής τέχνης», θα σημειώσει στο εντιτόριαλ του πρώτου τεύχους του ANDA FAIRY PLANET, ενός φανζίν επί της ουσίας αφιερωμένου στο μυθικό σκάκι, που κυκλοφόρησε το 2020. «Το ANDA FAIRY PLANET θα έχει ως κύριο στόχο τη δημοσίευση των σύντομων άρθρων μου, στα οποία σύγχρονα θέματα θα παρουσιάζονται κυρίως μέσα από τα πρωτότυπα προβλήματα και σχήματά μου και, ορισμένες φορές, μέσα από πρωτότυπες συνθέσεις άλλων δημιουργών. Επιπλέον, το περιοδικό θα περιλαμβάνει μια ειδική ενότητα με τίτλο “Πρωτότυπα Προβλήματα των Φίλων μου”, η οποία θα περιέχει προβλήματα που παρουσιάζουν κομμάτια και συνθήκες επινοημένες από εμένα κατά την περίοδο από το 1962 έως σήμερα», προσθέτει ο Πέτκοβ προσδιορίζοντας επακριβώς τη συνεχή διαδικασία αναστοχασμού πάνω στην τέχνη της σύνθεσης των σκακιστικών προβλημάτων.
Δεν προχωρώ στην παρουσίαση προβλημάτων του Πέτκοβ, διαδικασία που θα ξέφευγε από τους στόχους του παρόντος άρθρου. Ο φιλέρευνος αναγνώστης και η φιλέρευνη αναγνώστρια καλούνται να ανοιχτούν προς τούτο στη θάλασσα του διαδικτύου, όπου τα προβλήματα του Πέτκοβ στέκουν σαν μικρές νησίδες για να ξεκουραστεί ο θαλασσοπόρος.
