Στο γνωστό φόρουμ για τα σκακιστικά προβλήματα MatPlus, που αρχικά φιλοξενούσε το ομώνυμο περιοδικό που είχε ιδρύσει ο αείμνηστος Μίλαν Βελιμίροβιτς, εμφανίστηκε τις προάλλες μια αρκετά προβοκατόρικη ανάρτηση που παρουσίαζε την ακόλουθη σπουδή:
Το σχόλιο που τη συνόδευε ήταν το ακόλουθο [υπενθυμίζουμε ότι η σπουδή είναι ένα κατασκευασμένο φινάλε -δεν προέρχεται δηλαδή από παρτίδα, αλλά από τη δημιουργική φαντασία του συνθέτη, το οποίο έχει ένα δηλωμένο στόχο (νίκη ή ισοπαλία) που επιτυγχάνεται με μοναδικό τρόπο]:
«Αυτή η ιδιοφυής σκακιστική σύνθεση κατέχει το απόλυτο ρεκόρ δημοφιλίας ανάμεσα στα προβλήματα σκακιού. Ο πρωτοφανής αριθμός επανεκδόσεων αυτού του έργου, που κυριολεκτικά επισκιάζει όλα τα υπόλοιπα, μπορεί να θεωρηθεί πραγματικό θαύμα». Και συνέχιζε: «Έγιναν προσπάθειες να αλλαχθεί το όνομα του δημιουργού, αμφισβητήθηκε η ορθότητα του έργου και εμφανίστηκαν περιττές παραλλαγές.
»Επιφανείς συνθέτες το επικρίνουν, επειδή μετά την κίνηση 4.d8=Q ακολουθεί μια άσχετη ενδιάμεση κίνηση (4…Kg4) με ιδιαίτερα απαιτητική συνέχεια, καθώς και για την παρουσία του “τεχνικού” μαύρου αξιωματικού στο b4, η αξιοποίηση του οποίου δεν μπορούσε να επιλυθεί με άλλο τρόπο χωρίς να αλλοιωθεί το θαυμάσιο αρχικό περιεχόμενο -δηλαδή η εντυπωσιακή εισαγωγή που οδηγεί τον μαύρο βασιλιά στο τετράγωνο h5 και η ενεργή συμμετοχή των εγκλωβισμένων μαύρων ίππων».
Πολλοί και πολλές από εσάς προφανώς δεν έχετε καταλάβει και πολλά από όλα αυτά πέραν του ότι πρόκειται εδώ για κάτι που έχει οσμή σκανδάλου: η σπουδή παρουσιάζεται ως κάτι το κορυφαίο που δέχτηκε πόλεμο, στα όρια της αλλοίωσης, τόσο επί της μορφής όσο και επί του περιεχομένου. Έχουμε εδώ δηλαδή όλα τα υλικά ενός όμορφου δράματος, γεμάτου ίντριγκες και παρεξηγήσεις.
Είναι όμως πράγματι έτσι; Όπως συμβαίνει συχνά έχουμε εδώ μια ενδιαφέρουσα μείξη πραγματικών συμβάντων όμορφα διακονισμένων ώστε να δίνουν μια εικόνα λίγο πιο ενδιαφέρουσα από την πραγματική – εξάλλου πότε η πραγματικότητα χάλασε μια ωραία ιστορία;. Ας τα δούμε όμως από τη μέση.
Η δική μου πρώτη επαφή με τη συγκεκριμένη σπουδή έγινε στον Μύλο, ένα μπαρ των Εξαρχείων όπου συναντιόμαστε κατά καιρούς με τον συνθέτη σκακιστικών προβλημάτων Θέμη Αργυρακόπουλο και τον σκακιστή Γιάννη Φουγιαξή και συζητάμε, ανάμεσα στα άλλα, και για σκακιστικά προβλήματα. Αφού ο Θέμης μάς είχε δείξει μερικά από τα βραβευμένα Βαλαντάο του, από πρόσφατο γερμανικό τουρνουά, ο Γιάννης έβαλε στη σκακιέρα μια θέση. Στην παρέα είχε ήδη προστεθεί και ο Νίκος Ράμμος-ο οποίος συν τοις άλλοις είναι υπεύθυνος για πολλές σωτήριες διορθώσεις στα κείμενα που διαβάζετε εδώ-, οπότε τρεις άνθρωποι προσπαθούσαμε να βάλουμε μια τάξη σε κάτι που έμοιαζε χαοτικά δύσκολο.
Βιώσαμε δηλαδή το ίδιο συναίσθημα με τους πάμπολλους γκραν μετρ που στα περιθώρια ενός τουρνουά στις Βρυξέλλες το 1987 ήρθαν, με παραίνεση του άγγλου γκραν μετρ Τζέιμς Πλάσκετ, σε επαφή με τη θέση. Η ιστορία λέει ότι κανένας δεν κατάφερε να τη λύσει αρχικά, μέχρι που ο μέγας Μίσα Ταλ, που ήταν ανάμεσα στους παρευρισκόμενους, γύρισε μια ώρα μετά στον Πλάσκετ με τη λύση: η ιδέα του είχε έρθει κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου περιπάτου.
Καθηλωμένοι στα σκαμπό μας δεν είχαμε την ίδια πολυτέλεια της οξυγόνωσης του εγκεφάλου (για να μη μιλήσουμε για τη σκακιστική ευφυΐα του Ταλ) κι έτσι έπειτα από μισή ώρα αλυσιτελούς προσπάθειας αφήσαμε τον Γιάννη να μας πει τη λύση: το πόιντ στη σπουδή είναι ότι ο λευκός μετά το προκαταρκτικό παιχνίδι κάνει εντέλει αυτό που φαίνεται αδύνατο αρχικά. Προάγει το πιόνι του σε βασίλισσα, αφήνοντάς την έκθετη στο δολοφονικό «πιρούνι» του ίππου. Το νόημα του προκαταρκτικού παιχνιδιού έγκειται στο ότι όταν η μαύρη απειλή πραγματοποιείται, ο μαύρος βασιλιάς βρίσκεται σε θέση που απειλείται να γίνει ματ. Ακολουθεί έτσι ένα κυνήγι ανάμεσα στον λευκό αξιωματικό και τους μαύρους ίππους που γίνονται μετά από υποπροαγωγές ακόμα περισσότεροι, πριν καταλήξουμε στο αναπόδραστο. Πανέμορφο, όντως!
Η ιστορία της δημοσίευσης του προβλήματος είναι πιο περίεργη. Η σπουδή είναι του Ολλανδού συνθέτη Γκάις Βαν Μπρόικελεν και την είχε συνθέσει ήδη στα 1970, αλλά δεν την δημοσίευσε παρά μόνο το 1990, μετά δηλαδή τη δημοσιότητα που είχε ήδη κερδίσει λόγω της δουλειάς του Πλάσκετ. Εξού και σε πολλές περιπτώσεις αναφέρεται ως «γρίφος του Πλάσκετ» (έτσι την έχει, π.χ., και η βικιπαιδεία), χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι δεν αποδίδεται στον Βαν Μπρόικελεν. Βλέπουμε εδώ πώς ο συντάκτης στο φόρουμ έχει κάπως παραποιήσει το στόρι.
Παρόμοια συμβαίνει και με τη διόρθωση της σπουδής. Διόρθωση λέμε τη διαφορετική εκδοχή μιας σπουδής που αποδεικνύεται πως «τρυπάει» (που έχει δηλαδή πρόβλημα σε κάποιο σημείο, έτσι ώστε η επιθυμητική από τον συνθέτη λύση είτε να είναι αδύνατη είτε να μην είναι η μόνη). Δεν θα σας κουράσω με περιττές λεπτομέρειες, ο φιλέρευνος αναγνώστης και η φιλέρευνη αναγνώστρια μπορούν να παρακολουθήσουν τον διάλογο στο σχετικό φόρουμ όπου και οι αντίστοιχες, πιο ειδικές παραπομπές. Εδώ αρκεί να πούμε ότι η διόρθωση δεν είναι κάτι που μειώνει την αρχική ιδέα, πόσο μάλλον όταν αυτή έρχεται από τα μακρινά 70ς όπου δεν υπάρχουν υπολογιστές. Μια ολόκληρη στήλη του σημαντικού ολλανδικού περιοδικού EG (από το «Endgame») που είναι αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στις σπουδές ασχολείται με την ανάδειξη τρυπών σε σπουδές του παρελθόντος. Η αναζήτηση της αλήθειας έχει γίνει εξάλλου πολύ πιο εύκολη την εποχή του Ίντερνετ.
Η θέση του Γκάις Βαν Μπρόικελεν στην ιστορία των σκακιστικών συνθέσεων δεν κινδυνεύει λοιπόν καθόλου. Ο ολλανδός φιλόλογος που γεννήθηκε στο Άμστερνταμ το 1946 και πέθανε το 2022 είναι άλλος ένας από τους κομψούς εκείνους ελάσσονες που ομορφαίνουν την ενασχόληση με το καλλιτεχνικό σκάκι. Επηρεασμένος από τους μεγάλους συνθέτες της εποχής του, με πρώτο ανάμεσά τους τον Σοβιετικό Γκέρικ Κασπαριάν, ξεκίνησε συνθέτοντας περισσότερο «φυσικές» θέσεις, που παραπέμπουν σε κανονική παρτίδα. Εξελισσόμενος ωστόσο κατέληξε στη σύνθεση περισσότερο εκκεντρικών σπουδών, όπως αυτή για την οποία μιλάμε σήμερα, όπου η λύση απαιτεί πολλές κινήσεις, που ενέχουν στοιχεία εξωτικότητας.
Νομίζω πως αυτές οι σπουδές, παρά τη δυσκολία τους, είναι ιδανικές για να μυήσουν κάποιον νεοεισερχόμενο στον χώρο των σκακιστικών προβλημάτων και σπουδών. Σε αντίθεση με τις πιο ήρεμες θέσεις, που θα μπορούσαν να προκύψουν σε μια παρτίδα, προσφέρουν το αναγκαίο εκείνο σοκ, σαν το χτύπημα του ηλεκτρικού ρεύματος, που ανοίγει μπροστά σου έναν άλλο κόσμο. Σαν την Αλίκη στη Χώρα των θαυμάτων, ο προς μύηση προβληματιστής συνειδητοποιεί ότι ο ως τότε οικείος του κόσμος δεν ήταν τελικά καθόλου γνωστός. Τα κομμάτια και η σκακιέρα έχουν μέσα τους δυνατότητες που ξεπερνούν την κοινή, ωφελιμιστική λογική της παρτίδας. Η αναγωγή τους στο σύμπαν της σύνθεσης αναζωογονεί αυτές τις δυνατότητες και προσφέρει την πληρότητα νου και αισθήσεων που μόνο στην τέχνη βρίσκει κανείς.
