Μοιάζει με ένα από εκείνα τα παιχνίδια της μοίρας η είδηση πως ο διαβόητος Πιέτρο Καλότζερο, ο δικαστής που «εφηύρε» το μακιαβελικό και καφκικό συνάμα στις συνέπειές του, ομώνυμο «Θεώρημα Καλότζερο», έφυγε από τη ζωή στις 6 Απριλίου. Δηλαδή μία ημέρα πριν από εκείνην την αποφράδα, οπότε με διαταγή του εξαπολύθηκε το μεγαλύτερο πογκρόμ ενάντια στο κίνημα της Αυτονομίας, οδηγώντας στα κρατητήρια και τις φυλακές με την κατηγορία της τρομοκρατίας και της στάσης κατά του Κράτους εκατοντάδες στελέχη της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς (με πρώτον και καλύτερο τον Τόνι Νέγκρι), αλλά και σε φυγή στο εξωτερικό ίσως χιλιάδων άλλων.
Ο Καλότζερο, που ταυτίσθηκε με το «Θεώρημά» του και αναδείχθηκε σε «σύμβολο της κρατικής νομιμότητας» στη διάρκεια των Μολυβένιων Χρόνων του ‘70, άφησε μία επάρατη παρακαταθήκη για τους κατασταλτικούς μηχανισμούς του κράτους, όχι μόνο του ιταλικού, που έκτοτε αποτελεί μία πυξίδα για τις κυρίαρχες τάξεις κι ένα νομικο-δικαστικό προηγούμενο για να καταπνίγουν την όποια κοινωνική αντίδραση.
Ο εισαγγελικός λειτουργός Πιέτρο Καλότζερο, υπηρέτησε στην Εισαγγελία του Τρεβίζο και συνεργάσθηκε με τον δικαστή Τζανκάρλο Στιτς σε μια έρευνα για τους νεοφασίστες της ομάδας του Φράνκο Φρέντα -μία ομάδα που κατηγορείται ότι οργάνωσε και την αιματηρή βομβιστική επίθεση στην Πιάτσα Φοντάνα του Μιλάνου, που ουσιαστικά σήμανε την έναρξη των Μολυβένιων Χρόνων στην Ιταλία. Αφού ως Αντεισαγγελέας στην Πάντοβα παρέπεμψε σε δίκη μια ομάδα νεοφασιστών -χωρίς ωστόσο να κόψει τον ομφάλιο λώρο που συνέδεε τη ‘μαύρη τρομοκρατία’ με τις κρατικές υπηρεσίες και το παρακράτος της “Στρατηγικής της Έντασης” που καλλιεργούσε η εξουσία- πέρασε από το 1975 στην καταδίωξη των μηχανισμών αντίστασης στην κρατική καταστολή και στην οργάνωση της αντεξουσίας. Στόχος του η «Εργατική Αυτονομία» (Autonomia Operaia) του Τόνι Νέγκρι και την οργάνωση των «Αυτόνομων» που δρούσαν στην Πάντοβα, δηλαδή των Πολιτικών Συλλογικοτήτων της Πάντοβα για την Εργατική Εξουσία (CPV).
Το θεώρημα Καλότζερο και οι «σκοτεινοί εγκέφαλοι»
Η έρευνα του Καλότζερο ξεκινούσε από μια πρωτόγνωρη θέση, που ουσιαστικά δεν έκανε διαχωρισμό στα θεωρητικά προτάγματα και τη δράση των ομάδων και των κινημάτων που ενεργοποιούνταν στην Ιταλία. Παραγνωρίζοντας πως άλλη ήταν η βάση των Ερυθρών Ταξιαρχιών ή της Πρώτης Γραμμής (Prima Linea), άλλη της Αυτονομίας κι άλλη των κινημάτων που ξεπήδησαν από τη βραχύβια εξέγερση του ‘77, ο Καλότζερο ισχυρίσθηκε πως υπήρχε μια ενιαία καθοδήγηση πίσω από όλη την αριστερή τρομοκρατία στην Ιταλία. Σύμφωνα με τον δικαστικό, η Autonomia Operaia (Εργατική Αυτονομία) δεν ήταν μόνο ένα πολιτικό κίνημα, αλλά μία «Μαύρη Χείρα», ο οργανωτικός «εγκέφαλος», που διηύθυνε μυστικά τις Ερυθρές Ταξιαρχίες και άλλες παράνομες οργανώσεις, με στόχο την πρόκληση ένοπλης εξέγερσης κατά του Κράτους.
Ο Καλότζερο, όπως κάθε άκαμπτος και νομοταγής τεχνοκράτης (όπως εξηγεί περίτεχνα στην ανάλυσή της για την «κοινοτοπία του Κακού» στην υπόθεση Άιχμαν η Χάνα Άρεντ) ήταν ιδιαίτερα επιμελής. Διάβασε ένα ογκοδέστατο σώμα από έγγραφα για έρευνες και καταθέσεις κάθε είδους, διατυπώνοντας εν τέλει, αυτό που ο Τόνι Νέγκρι αργότερα χαρακτήρισε μια «λογοτεχνική» υπόθεση, το διαβόητο Θεώρημά του. Σύμφωνα με αυτό, πίσω από τους αυτόνομους εργατικούς και προλεταριακούς αγώνες της δεκαετίας του ’70 (αυτόνομους από το κόμμα και το συνδικάτο) και πίσω από την πολιτικοστρατιωτική γραμμή των διαφόρων επαναστατικών οργανώσεων, βρισκόταν η καθοδήγηση ενός «Μεγάλου Γέρου» (Grande Vecchio), ενός μαριονετίστα, μιας κεντρικής στρατηγικής διεύθυνσης. Που το στρατηγείο της το εντόπισε στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών του Παν/μιου της Πάντοβας, πόλη που τότε ήταν το επίκεντρο μίας από τις σφοδρότερης εξέγερσης των αυτονομιστικών κινημάτων, που συγκρούονταν με τον κεντρικό πυρήνα των ακροδεξιών και των μηχανισμών της Στρατηγικής της Έντασης. Και τον ιθύνοντα νου τον εντόπισε στο πρόσωπο του Τόνι Νέγκρι και των συνεργατών του (μάλιστα υποστηρίχθηκε τότε πως η φωνή σε ένα από τα τηλεφωνήματα που έκαναν οι Ερυθρές Ταξιαρχίες ανήκε στον ίδιο τον Νέγκρι, κάτι που καταρρίφθηκε αργότερα) .
Η ποινικοποίηση της διανόησης
Το Θεώρημα Καλότζερο δεν ήταν απλώς μια δικαστική υπόθεση, αλλά ουσιαστικά μια «γεωπολιτική ανάγνωση» της σύγκρουσης στο επίπεδο της Στρατηγικής της Έντασης. Με αυτήν την «ενική ανάγνωση» ο Καλότζερο επιχείρησε να αποδείξει ότι
α) στην ιεραρχία των αντιεξουσιαστών υπήρχε μια πυραμίδα, όπου στην κορυφή βρίσκονταν καθηγητές πανεπιστημίου (όπως οι Νέγκρι, Φεράρι Μπράβο και Φράνκο Πιπέρνο) οι οποίοι έδιναν τις εντολές.
β) Το αρχικό αντιεξουσιαστικό κίνημα της Potere Operaio των αγώνων του ‘68 δεν διαλύθηκε ποτέ πραγματικά το 1973, αλλά μεταλλάχθηκε σε μια διπλή δομή: ένα νόμιμο μέτωπο (Autonomia) και ένα παράνομο (Ερυθρές Ταξιαρχίες). Αλλά πιο τολμηρό ήταν το τρίτο βήμα του Θεωρήματος όπου, ποινικοποιείται ουσιαστικά η σκέψη.
Για πρώτη φορά στην ιστορία της ιταλικής δικαιοσύνης, η συγγραφή ενός βιβλίου ή ενός άρθρου που υποστήριζε την «κοινωνική ανυπακοή» μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί ως «εντολή για δολοφονία». Μία υπόθεση πραγματικά προπομπός για τις σύγχρονες ‘προληπτικές’ διώξεις ή την έμμεση καταστολή και καταδίωξη των SLAPP αγωγών κλπ.
Ο δικαστικός υποστήριζε πως η ηγεσία της Αυτονομίας στην Πάντοβα είχε ένα διπλό ρόλο -κάτι σαν ένας Ντόκτορ Τζέκιλ και Μίστερ Χάιντ. Δημόσιοι λειτουργοί και διανοούμενοι την ημέρα, ηγήτορες και καθοδηγητές του ένοπλου αγώνα τη νύχτα. Διάσημη έμεινε στην Ιστορία η παρομοίωσή του, που για να στηρίξει την υπόθεσή του για ενιαία καθοδήγηση και περιεχόμενο μέσα στην περίμετρο της επιρροής της ηγεσίας του ένοπλου αγώνα, διατύπωσε για τη «θάλασσα που πρέπει να στραγγίξουμε γύρω από τα ψάρια, ώστε να τα πιάσουμε». Αντιστρέφοντας τη διάσημη φράση του Μάο «ο αντάρτης πρέπει να κινείται μέσα στον λαό όπως το ψάρι μέσα στο νερό», ο Καλότζερο υποδείκνυε τότε ως μέθοδο την ανάγκη να πληγεί ολόκληρος ο πολιτικός χώρος αναφοράς του αντιεξουσιαστικού αγώνα, προκειμένου να απομονωθούν οι τρομοκράτες. Θεώρησε πως εάν συλλαμβάνονταν τους οι διανοούμενοι της αντιεξουσίας (η θάλασσα), τότε τα ένοπλα τμήματα θα έμεναν χωρίς ιδεολογική και υλικοτεχνική υποστήριξη και θα ασφυκτιούσαν. Κάτι σαν την υπόθεση του Τραμπ να θανατώσει όλη την ηγεσία του Ιράν για να καθυποτάξει τη χώρα.
Η αφορμή της απαγωγής του Άλντο Μόρο για το colpo grosso του «Θεωρήματος»
Τούτη η προσέγγιση στόχευε σε μαζικές “προληπτικές” συλλήψεις, με χιλιάδες ανθρώπους να φυλακίζονται χωρίς συγκεκριμένες αποδείξεις για αξιόποινες πράξεις, με μόνο ενοχοποιητικό στοιχείο την «ιδεολογική τους συνάφεια» με την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας. Όπερ και εγένετο. Με αφορμή την απαγωγή (ακόμη δεν είχε εκτελεσθεί) του Άλντο Μόρο από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες, ο Καλότζερο πέρασε από θεωρητική διατύπωση στην πρακτική εφαρμογή του «Θεωρήματός» του. Το Σάββατο πρωί πρωί στις 7 Απριλίου οργανώθηκε μία επιχείρηση-σκούπα στην Πάντοβα ενάντια στην ηγεσία της Αυτονομίας: συνελήφθησαν αμέσως οι Νέγκρι, Φεράρι Μπράβο και ο Ορέστε Σκαλτσόνε, ενώ άλλοι όπως ο Πιπέρνο κατάφεραν να διαφύγουν. Ακολούθησαν στη συνέχεια τα πογκρόμ του Δεκεμβρίου του ίδιου έτους και μετά οι διώξεις της 11ης Μαρτίου 1980, οι οποίες ήταν πιο στοχευμένες ενάντια στις CPV. Στα χρόνια που ακολούθησαν, διεξήχθησαν και άλλες τοπικές και εθνικές έρευνες με δεκάδες χιλιάδες εμπλεκόμενους, πλήττοντας μια ολόκληρη γενιά επαναστατών και κομμουνιστών αγωνιστών.
Ο Καλότζερο ζήτησε από τον ανακριτή Τζοβάνι Παλομπαρίνι την παραπομπή τους σε δίκη για μία σειρά εγκλημάτων, όπως σύσταση ένοπλης ομάδας, σχέδιο για ανατροπή, τρομοκρατία κ.ο.κ. Όμως τα αιτήματα αυτά απορρίφθηκαν λόγω «έλλειψης στοιχείων». Από τη διαφωνία τούτη ξεκίνησαν διάφορες προσφυγές στην Γενική Εισαγγελία της Βενετίας κι ένα δικαστικό πινγκ-πονγκ ανάμεσα στην Εισαγγελία και τον Ανακριτή. Ο ανακριτής Παλομπαρίνι υπήρξε ο κυριότερος εσωτερικός επικριτής του Καλότζερο. Στο βιβλίο του «7 aprile: il processo e la storia», ο Παλομπαρίνι εξηγεί ότι ο Καλότζερο προσπαθούσε να ποινικοποιήσει την πολιτική σκέψη. Υποστήριζε ότι οι ιδέες της «εργατικής αυτονομίας» ήταν η «στρατηγική κατεύθυνση» που οδηγούσε αναπόδραστα στην τρομοκρατία, καταργώντας τη διάκριση μεταξύ πολιτικής ανυπακοής και ένοπλης βίας.
Το ΙΚΚ μπαίνει στο παιχνίδι της εξουσίας
Η υπόθεση κινδύνευε να μεταβληθεί σε επιχειρησιακό φιάσκο, όταν -θυμίζουμε πως βρισκόμαστε στην καρδιά του Ιστορικού Συμβιβασμού του Μπερλινγκουέρ- μπήκε στη μέση το ΙΚΚ. Ήδη από τα γεγονότα του Μαρτίου ‘77 στη Μπολόνια, η συνεργασία της ‘σκιώδους κυβέρνησης’ του ΙΚΚ με τους Χριστιανοδημακράτες είχε κρηπιδωθεί, με την ηγεσία του κόμματος (εθνικός υπεύθυνος για θέματα ασφάλειας και δημόσιας τάξης του PCI ήταν ο Ούγκο Πεκκιόλι, ο σκιώδης «Υπουργός Εσωτερικών» του κόμματος) να κηρύττει τη συνεργασία με τους κατασταλτικούς μηχανισμούς του κράτους ενάντια στην «τρομοκρατία». Η συνεργασία του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος με τον Καλότζερο θεωρείται από πολλούς ιστορικούς (όπως τον Paul Ginsborg, αλλά και τον ίδιο τον Νέγκρι ) ως η κορύφωση του «Ιστορικού Συμβιβασμού». Το PCI έπρεπε να αποδείξει ότι είναι “κόμμα της τάξης”, θυσιάζοντας την επάρατη εξωκοινοβουλευτική αριστερά, που με αποκορύφωμα το Κίνημα του ‘77 το κατηγορούσε για ρεφορμισμό.
Λοιπόν, οι πρόθυμοι «Πιτσιότι» (όπως ονομάζονταν τα μέλη του PCI, θυμίζοντας το πώς αποκαλούνται μεταξύ τους και τα μέλη της Μάφια) της Πάντοβα παρουσίασαν στον Καλότζερο έναν «μάρτυρα». Τον Αντόνιο Ρομίτο, έναν εργάτη από την Κάτω Πάντοβα που είχε περάσει από την εμπειρία της εξωκοινοβουλευτικής ομάδας Potere Operaio (Εργατική Εξουσία), που επικύρωνε τα συμπεράσματα της υπόθεσης του Καλότζερο για τον ηγετικό ρόλο της Αυτονομίας και του Νεγκρι &Co. Η έρευνα επιτέλους επανεκκινήθηκε!
Μόνο που ο Καλότζερο δεν έμελλε να γευτεί τη δόξα και την επιτυχία της «μεγαλειώδους» σύλληψής του αυτής: πέρα από τη σταδιακή κατάρρευση όλων των πτυχών του «Θεωρήματός» του στις διαφορετικές φάσεις των ερευνών, ο ίδιος μετ’ ολίγον έγινε από πρωταγωνιστής ‘κομπάρσος’ στο θέατρο που είχαν στήσει οι κατασταλτικοί μηχανισμοί. Οι προστάτες του τον άφησαν να δουλέψει και να στήσει το κατηγορητήριο, για να του ‘κλέψουν’ αργότερα μέρος της έρευνας, η οποία μεταφέρθηκε στη Ρώμη με την κατηγορία της ένοπλης εξέγερσης κατά των εξουσιών του Κράτους. Έτσι προέκυψαν δύο δίκες: το σκέλος του Βένετο και το σκέλος της Ρώμης.
Ο Τόνι Νέγκρι για τον Καλότζερο
Στο έργο του «Diario di un comunista» (Ημερολόγιο ενός κομμουνιστή), ο Νέγκρι αναφέρεται στον Πέτρο Καλογέρο με έναν συνδυασμό οργής και αναλυτικής ψυχρότητας. Γι’ αυτόν ο δικαστής ήταν απλώς ένα πειθήνιο όργανο της εξουσίας, ένα Εργαλείο της Ιστορίας. Όπως και η Άρεντ, ο Νέγκρι δεν βλέπει τον Καλότζερο ως έναν φύσει ‘κακό’ άνθρωπο, αλλά ως έναν γραφειοκράτη του Ιστορικού Συμβιβασμού. Η ερμηνεία του Νέγκρι είναι ότι ο Καλότζερο ήταν ο άνθρωπος που ανέλαβε να «μεταφράσει» την πολιτική ήττα του κινήματος σε ποινικό κώδικα. Ο Καλότζερο κατασκεύασε μια ψευδή συνέχεια μεταξύ του Potere Operaio και των Ερυθρών Ταξιαρχιών για να μπορέσει το κράτος να συλλάβει τους πάντες με μία μόνο κίνηση. Για τούτο και ο Νέγκρι χρησιμοποιεί συχνά τον όρο «μυθιστόρημα» για να περιγράψει τις κατηγορίες.
Φυσικά, για τον Νέγκρι ο Καλότζερο κι οι εντολείς του δεν έδρασαν μόνοι και δεν είναι οι μοναδικοί που φέρουν την ευθύνη. Αναφερόμενος στην ‘σταλινική’ σύνδεση του Καλότζερο, της κυβέρνησης και του PCI, περιγράφει παράλληλα το πώς οι πληροφοριοδότες του ΙΚΚ τροφοδοτούσαν τον δικαστή με «κουτσομπολιά» που εκείνος, συνδυάζοντάς τα στην μονταζιέρα του με «αποσπασματικές φράσεις και δηλώσεις» ή αυθαίρετες ερμηνείες κι υποθέσεις του τύπου «δεν μπορεί να μη σημαίνει αυτό…», μετέτρεπε ασμένως σε «αποδείξεις» -«και τόσο το χειρότερο για τα γεγονότα καθαυτά, όπως έλεγε ο Χέγκελ» (Galera ed esilio, σ17). Για τον Νέγκρι, ο Καλότζερο ήταν η άλλη όψη στη γενικότερη «αυτοκτονία της αριστεράς», η οποία χρησιμοποιούσε τις φυλακές για να λύσει πολιτικές διαφωνίες. Είναι ενδεικτικό το πόσο η σύγκρουση ανάμεσα στις Ταξιαρχίες και την Αυτονομία κλιμακώθηκε μέσα στα κολαστήρια (διάσημο το επεισόδιο ανάμεσα στον Φραντσεσκίνι και τον Νέγκρι στις φυλακές της Καλαβρίας), αλλά και στις αλληλοκατηγορίες μέσα από τα μανιφέστα μέσα κι έξω από τα σίδερα.
Ο Νέγκρι υποστηρίζει ότι ο Καλότζερο ενσάρκωνε την εκδίκηση της επαρχιακής γραφειοκρατίας ενάντια στη λάμψη και τη δημιουργικότητα του κινήματος της Πάντοβα. Τον περιγράφει ως έναν άνθρωπο «τυφλωμένο από τη δική του ιδεολογία», που δεν μπορούσε να καταλάβει ότι ένα κίνημα μπορεί να είναι μαζικό και συγκρουσιακό χωρίς να χρειάζεται έναν «δικτάτορα» ή έναν «εγκέφαλο». Για τον Νέγκρι, ο Καλογέρο ήταν ο «δήμιος» μιας γενιάς, όχι επειδή ήταν δίκαιος, αλλά επειδή ήταν χρήσιμος σε μια συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία όπου το Κράτος και το PCI έπρεπε να εξαφανίσουν την επαναστατική εναλλακτική.
Το Τέλος του «Θεωρήματος»;
Παρά τον θόρυβο και τις χιλιάδες συλλήψεις, το Θεώρημα κατέρρευσε στη δικαστική του πτυχή. Οι δίκες που ξεκίνησαν μόλις το ‘83 -με αποτέλεσμα πολλοί υπόδικοι διανοούμενοι και αντιεξουσιαστικά στελέχη να στενάξουν μέσα στις φυλακές- και εξακολούθησαν σε όλη τη δεκαετία του ’80 απέδειξαν ότι οι Ερυθρές Ταξιαρχίες και η Αυτονομία, όχι μόνον δεν ταυτίζονταν, αλλά είχαν συχνά συγκρουόμενες στρατηγικές (βλέπε και Mara, Renato e io, Storia dei fondatori delle BR, Mondadori Ed. 1988 του Αλμπέρτο Φραντσεσκίνι και το Galera ed Esilio (Storia di un comunista), Salani Ed. 2107 του Τόνι Νέγκρι). Οι Ερυθροταξιαρχίτες (Brigatisti) θεωρούσαν τους «Αυτόνομους» ως τυχοδιώκτες και μικροαστούς, ενώ οι «Αυτόνομοι» θεωρούσαν τις Ερυθρές Ταξιαρχίες ως μια δογματική και αποκομμένη από τη μάζα οργάνωση.
Ο Καλότζερο πέτυχε τον πολιτικό του στόχο (τη διάλυση του κινήματος), αλλά απέτυχε στον δικαστικό (την απόδειξη της ενιαίας συνωμοσίας). Όπως έγραψε αργότερα ο Νέγκρι (όπως πάνω), ο Καλότζερο δεν δίκασε εγκλήματα, αλλά «δίκασε μια ιστορική δυνατότητα».
Εκείνο όμως που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να στοχασθούμε πόσο και, για να το πούμε χυδαϊστί, πώς η ιστορία επαναλαμβάνεται: Σήμερα, σε πολλές χώρες, βλέπουμε παρόμοια «θεωρήματα» να χρησιμοποιούνται ενάντια σε διαφορετικά κοινωνικά κινήματα, νεολαιΐστικες εξεγέρσεις (πχ, το ‘θεώρημα της κουκούλας’ του Χρυσοχοΐδη) ή σε θεωρίες για την τρομοκρατία (θυμηθείτε πόσες συλλήψεις, σπιλώσεις, υπήρξαν στη διάρκεια του κυνηγιού της 17 Νοέμβρη), όπου η «ηθική αυτουργία» χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για να φιμωθεί η κάθε διαφωνία.
