Ο άνθρωπος δεν πεθαίνει μόλις σταματήσει η καρδιά του. Αυτό που συμβαίνει, με την παύση της καρδιακής λειτουργίας, είναι ότι σταματάει η πηγή της σωματικής λειτουργίας του ανθρώπου. Γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος ενός ανθρώπου συνεχίζει να λειτουργεί για κάποιο χρονικό διάστημα μετά τον θάνατό του, δηλαδή μετά από τη στιγμή που θα δηλωθεί νεκρός επειδή η καρδιά του θα έχει σταματήσει να χτυπά -περιττό να επισημάνουμε ότι χρειαζόμαστε νέο ορισμό για τον θάνατο.

Σκεφτείτε μια πηγή ποταμού, μια λίμνη, έναν παγετώνα, μια ορεινή πηγή που στερεύει και το ποτάμι μετατρέπεται σταδιακά σε ρυάκι, συνεχίζοντας για κάποιο χρονικό διάστημα, μέχρι να στερέψει εντελώς και το ίδιο: Αν μιλήσουμε αυστηρά με όρους κατ’ αναλογίαν ομοιότητας και μόνο (καθώς έχουμε να κάνουμε με διαφορετικά είδη και γένη) ό,τι είναι η πηγή για ένα ποτάμι είναι η καρδιά για ένα ζωντανό ον: αφετηρία ή σημείο εκκίνησης (Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς).

Αν δούμε τα πράγματα αριστοτελικά, με βάση τη σχέση ύλης και μορφής, τόσο η καρδιά όσο και ο εγκέφαλος είναι ύλη, ενώ η συνείδηση (ή η ψυχή) είναι μορφή. Ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι: η καρδιά είναι απλώς μια τρόμπα, ένας κινητήρας, ένα σημείο εκκίνησης και τροφοδοσίας. Απεναντίας, ο εγκέφαλος έχει ουσιαστική λειτουργία. Η συνείδηση (ή η ψυχή) είναι πιθανότατα η μορφή αυτής της ύλης: του εγκεφάλου και των λειτουργιών του, που ως σώμα έχει αφετηρία την καρδιά, όπως ένα ποτάμι έχει ως σημείο εκκίνησης την πηγή.

Προκειμένου να αποκτήσουμε μια διαυγέστερη εικόνα για τη σχέση ύλης και μορφής, ας δούμε τι γράφει ο Αριστοτέλης στο Περί Ψυχής για τη σχέση σώματος και παθών:

Φαίνεται έτσι πως, και τα πάθη της ψυχής, όλα συνδέονται με κάποιο σώμα… τα πάθη είναι μορφές που πραγματώνονται μέσα στην ύλη… η οργή, για παράδειγμα, είναι κάποια κίνηση συγκεκριμένου σώματος, ή μέρους ή ικανότητας του σώματος, που έχει μία ορισμένη αιτία κι έναν ορισμένο σκοπό. Και γι’ αυτό, ήδη, η έρευνα για την ψυχή… είναι έργο του φυσικού φιλοσόφου. Ο φυσικός και ο διαλεκτικός φιλόσοφος, όμως, θα όριζαν διαφορετικά καθένα από αυτά τα πάθη· τι είναι λόγου χάρη η οργή… ο τελευταίος θα έλεγε ότι πρόκειται για την επιθυμία να προκαλέσεις λύπη σ’ αυτόν που σε λύπησε, ή κάτι παρόμοιο, ενώ ο πρώτος πως είναι ο βρασμός του αίματος και της θερμότητας γύρω από την καρδιά. Από αυτούς, λοιπόν, ο ένας αποδίδει την ύλη, και ο άλλος τη μορφή και την έννοια… η έννοια είναι η μορφή του πράγματος· αλλά, αν είναι να υπάρχει, πρέπει να υπάρχει σε συγκεκριμένη ύλη. (403a15-403b5)

Ένα ακόμη πασίγνωστο παράδειγμα για τη σχέση ύλης και μορφής είναι το βουλοκέρι. Το λιωμένο κερί είναι η ύλη. Το σημάδι ή το σχήμα που αφήνει η σφραγίδα ή το βουλοκέρι πάνω στο λιωμένο κερί είναι η μορφή.

Λογικά θα έπρεπε να ασχολούμαστε και με τα δύο εξίσου, τόσο με την ύλη όσο και με τη μορφή. Ωστόσο, εξακολουθούμε να ζούμε εν πολλοίς σε μια εποχή στην οποία κυρίαρχη ιδεολογία παραμένει η μονομέρεια του φυσικού φιλοσόφου (ουσιαστικά αυτό που αποκαλούμε επιστήμη είναι η αυτονόμηση και μετεξέλιξη της φυσικής φιλοσοφίας με τη βοήθεια της μεθόδου, του πειράματος και της εμπειρικής παρατήρησης, εξ ου και ο υλιστικός και εμπειρικός της χαρακτήρας). Και η μονομέρεια αυτή, για να επιστρέψουμε στην αρχή, φανερώνεται από την ανάγκη ύπαρξης ενός νέου ορισμού του θανάτου (ο σημερινός ορισμός περιορίζεται στο σταμάτημα της τρόμπας ή του κινητήρα, μόνο που ο άνθρωπος δεν είναι ούτε ποδήλατο ούτε αυτοκίνητο).

Ας ολοκληρώσουμε με ένα αριστοτελικό ερώτημα προς προβληματισμό:

Ένα σπίτι, που προσφέρει προστασία από ανέμους και βροχές, από παγετούς και καύσωνες, είναι τα δομικά υλικά που το αποτελούν, οι πέτρες, το ξύλο, τα τούβλα, το σκυρόδεμα, ο χάλυβας οπλισμού, το γυαλί κ.λπ, ή η μορφή που πραγματώνεται μέσα σε αυτά τα υλικά, για ορισμένους σκοπούς;