Η Τζούντιθ Μπάτλερ θεωρείται από πολλούς μια από τις πιο επιδραστικές μορφές του καιρού μας στον χώρο της κοινωνικής φιλοσοφίας και της φεμινιστικής ανθρωπολογίας. Είναι η φιλόσοφος που εισήγαγε την έννοια του κοινωνικού φύλου, σύμφωνα με το οποίο η έμφυλη ταυτότητα ενός ανθρώπου είναι το πολιτιστικό αποτέλεσμα ενός φάσματος κοινωνικών επιδράσεων πάνω σε ένα σώμα που φέρει χαρακτηριστικά ενός βιολογικού φύλου. Οι προεκτάσεις της θέσης αυτής έχουν ασκήσει βαθιά επίδραση τόσο στον ακαδημαϊκό κόσμο όσο και σε κοινωνικά κινήματα, συνδυασμός που δεν είναι πάντα επιτεύξιμος και που καταδεικνύει τη δυναμική της σκέψης της.
Η Μπάτλερ είναι καθηγήτρια στη Σχολή Μεταπτυχιακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϊ στην Καλιφόρνια, και διευθύνει το πρόγραμμα της Κριτικής Θεωρίας, ενώ διετέλεσε και πρόεδρος του Τμήματος Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο ίδιο ίδρυμα. Όταν ανακοινώθηκε ότι θα ήταν προσκεκλημένη ομιλήτρια στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, πριν λίγες εβδομάδες, οι θέσεις στη μεγάλη αίθουσα έγιναν γρήγορα ανάρπαστες και το ίδιο συνέβη με τις εγγραφές για την ηλεκτρονική μετάδοση της ομιλίας.
Η Μπάτλερ θα έδινε τη διακεκριμένη Διάλεξη για την Ακαδημαϊκή Ελευθερία, που οργανώνεται ετήσια προς τιμήν των Ντέιβις, Μάρκερτ και Νίκερσον. Οι τρεις τελευταίοι ήταν διδάσκοντες στο Πανεπιστήμιο και το μακρινό 1954 κλήθηκαν να καταθέσουν στην περιβόητη Επιτροπή για τις Αντι-αμερικανικές Δραστηριότητες, το όργανο του Κογκρέσσου που διερευνούσε πολίτες και οργανώσεις, σύμφωνα με τις πρακτικές του Μακαρθισμού. Και οι τρεις αρνήθηκαν να απαντήσουν σε ερωτήσεις για τις πολιτικές τους διασυνδέσεις, με συνέπεια να εκδιωχθούν από το Πανεπιστήμιο (ναι, αυτο το ίδιο που έχει θεσπίσει τη διάλεξη).
Το έργο και η φήμη της Μπάτλερ, αλλά και η λάμψη της εκδήλωσης, είχαν ως αποτέλεσμα να την καλωσορίσουν από το βήμα τόσο η πρόεδρος της Συνέλευσης των Διδασκόντων ολόκληρου του ιδρύματος, όσο και η κοσμήτορας του Πανεπιστημίου (θέση που δεν έχει ακριβώς αντίστοιχη στα ελληνικά ιδρύματα, καιβρίσκεται πολύ ψηλά στη διοικητική ιεραρχία). Μετά τα θερμά καλωσορίσματα, ήρθε η σειρά της Γκέιλ Ρούμπιν (Gayle Rubin), καθηγήτριας Ανθρωπολογίας με ειδίκευση στις φεμινιστικές σπουδές και τα έμφυλα ζητήματα, να προλογίσει την καλεσμένη πιο ακαδημαϊκά, προετοιμάζοντας έτσι το κοινό. Η Rubin, αφού συνόψισεμε θέρμη το έργο της Μπάτλερ, στη συνέχεια επιχείρησε να το συνδέσει με τις πρόσφατες αμερικανικές εκλογές και την νίκη Τραμπ. Μίλησε για το αντι-gayκίνημα των δεκαετιών του 1970 και του 1980, και περιέγραψε το φόβο της για αντίστοιχες εκδηλώσεις σήμερα και για εντατικοποίησή τους μετά την επίσημη ανάληψη της εξουσίας από τον Τραμπ για δεύτερη φορά. Αναμένοντας φανερά να αποτελέσει η εισήγησή της μια καλοζυγισμένη πάσα στην Μπάτλερ, της παρέδωσε το μικρόφωνο και μαζί το κοινό.
Η Μπάτλερ φάνηκε να δέχεται την πάσα, και αφιέρωσε περίπου δέκα λεπτά στις αμερικανικές εκλογές. Αναφέρθηκε προσεχτικά στην ετυμηγορία του αμερικανικού λαού και την προφανή, κατά την ίδια, απόρριψη της ίδιας της δημοκρατίας από τους Αμερικανούς και τις Αμερικανίδες ψηφοφόρους. Υπάρχει πρόβλημα και πρέπει να δούμε πώς θα αντιδράσουμε πολιτικά σε αυτό, είπε, δεν είναι απλό. Κι εκεί που το, στη συντριπτική του πλειοψηφία προοδευτικό, κοινό την άκουγε προσεχτικά και εκείνη είχε κερδίσει την αίθουσα ανταποκρινόμενη πλήρως στις προσδοκίες όλων, η Μπάτλερ άλλαξε ταχύτητα και αφιέρωσε την επόμενη σχεδόν μία ώρα σε ένα θέμα που δεν το προέβλεψε καμιά από όσες την προλόγισαν. Μίλησε για την Παλαιστίνη και τη Γάζα.
Ξεκίνησε με τον προβληματισμό τι είναι ακαδημαϊκή ελευθερία, πώς ορίζεται, τι περιλαμβάνει, ποιοι την απολαμβάνουν (διδάσκοντες, φοιτήτριες, προσωπικό;), πώς συνδέεται με την ευρύτερη έννοια της ελευθερίας του λόγου (με την οποία δεν ταυτίζεται), σε ποιο χώρο απλώνεται. Αναρωτήθηκε -και άλλοτε απάντησε, άλλοτε όχι, παραδεχόμενη τη φιλοσοφική δυσκολία- αν η ακαδημαϊκή ελευθερία καλύπτει τις δραστηριότητες εντός ή και εκτός των τειχών του πανεπιστημίου, και διερωτήθηκε ποια είναι αυτά τα τείχη, τα φυσικά ή νοητά, και πώς/αν συνδέονται με την ακαδημαϊκή εξειδίκευση του υποκειμένου. Και στη συνέχεια πέρασε απλά και χωρίς περιστροφές στην ξεκάθαρη καταδίκη των πανεπιστημιακών δοικήσεων που φιμώνουν την ελευθερία της έκφρασης και την ακαδημαϊκή ελευθερία καλώντας την αστυνομία στις πανεπιστημιουπόλεις να δείρουν διαδηλωτές και να πνίξουν με κάθε τρόπο τις φωνές αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη.
Δεν φαινόταν στην ηλεκτρονική μετάδοση το πρόσωπο της Κοσμήτορα, για να δω την έκφρασή της όταν η Μπάτλερ έκανε ξεχωρστή αναφορά στη διοίκηση του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, αναφερόμενη στα επεισόδια των περασμένων μηνών και στο ξήλωμα της κατασκήνωσης των αλληλέγγυων στην Παλαιστίνη.
Συνέχισε μιλώντας για τη στρέβλωση του όρου «αντισημιτικός» όταν χρησιμοποιείται για να χρωματίσει την δίκαιη κριτική στο Ισραήλ, και μας συγκίνησε όλους όταν περιέγραψε πώς, όταν ήταν μαθήτρια, Εβραία η ίδια, γαλουχήθηκε με το σιωνιστικό αφήγημα περί θεϊκού δικαιώματος του Ισραήλ στα παλαιστινιακά εδάφη. Διηγήθηκε πώς, φοιτήτρια πια, ήρθε σε επαφή με ανθρώπους που διάβαζαν την Ιστορία διαφορετικά, από την πλευρά των Παλαιστινίων, ακόμα και αντιθετικά με τα όσα διδάχθηκε εκείνη στο σχολείο. Πώς ένιωσε ανασφάλεια όταν αμφισβητήθηκε η αρχή βάσει της οποίας μεγάλωσε. Και εξομολογήθηκε ότι έκανε ένα «απονενοημένο βήμα» όταν ένιωσε να προσβάλλονται όσα ήξερε: άρχισε να διαβάζει. Και έτσι μελέτησε ξανά Ιστορία και Λογοτεχνία, έψαξε και έμαθε το άλλο αφήγημα. Και κατέληξε λέγοντας ότι είναι εντάξει να νιώσει κανείς ανασφάλεια για κάποια του πεποίθηση, γιατί τότε μόνο μπορεί να ψάξει και να μάθει, και να αμφισβητήσει και να ανακαλύψει. Είναι καλό να νιώθουμε τέτοιου είδους ανασφάλεια, είπε.
Η Μπάτλερ μίλησε με ζέση, με πάθος και σταθερότητα, και η φωνή της κάπως λύγισε μόνο όταν αναφερόταν στην εβραϊκή καταγωγή της. Μικροκαμωμένη, ντυμένη απλά, με κάτι μεγαλούτσικα μανίκια να της κρύβουν τα χέρια, φαινόταν ευάλωτη στην όψη και τόσο κοφτερή στη σκέψη. Καταχειροκροτήθηκε.
Κι ας μην είπε λέξη για το μεγάλο και επιδραστικό της ερευνητικό έργο, το ανθρωπολογικό και φιλοσοφικό, που όλοι στο κοινό γνώριζαν, είχαν διαβάσει, θαύμαζαν ίσως, και σίγουρα εκτιμούσαν. Δεν είπε λέξη για όσα ανέφερε η συνάδελφός της που την προλόγισε, λέξη για όσα αναμενόταν ότι θα πει. Μίλησε για όσα -θα έπρεπε να- καίνε τον ελεύθερα σκεπτόμενο κόσμο αυτή τη στιγμή, για τον ελέφαντα στο δωμάτιο, για τη μεγαλύτερη γενοκτονία της σύγχρονης εποχής, για το πιο δύσκολο θέμα στα αμερικανικά πανεπιστήμια και όχι μόνο.
Η Μπάτλερ δεν στάθηκε στην ασφάλεια του εγνωσμένου έργου της, στις δάφνες της ακαδημαϊκής αναγνώρισής της. Αν μιλούσε για αυτά για τα οποία προλείανε το έδαφος ο πρόλογος που της είχαν ετοιμάσει, όλοι θα έφευγαν ευχαριστημένοι και κανείς δεν θα διαμαρτυρόταν. Τι θα ήταν όμως η Μπάτλερ τότε; Μια ακόμη ακαδημαϊκός κλεισμένη στο κουκούλι της, μια «δικαιωματίστρια» που αποφεύγει να δημιουργεί εντάσεις και νοιάζεται μόνο για κάποιες μειονότητες, αποστρέφοντας το βλέμμα από όσα συμβαίνουν λίγο πιο μακριά από την Αυτοκρατορία. Χρησιμοποίησε την αποδοχή που απολαμβάνει για να πει κάτι ενοχλητικό, απροσδόκητο.
Με την καθηλωτική και αναπάντεχη ομιλία της αγκάλιασε για μια ακόμη φορά την «ανασφάλεια» που γεννά πρωτοπορία, έδειξε ότι οι πραγματικοί διανοούμενοι υπάρχουν, αν και λίγοι, ξεγυμνώνοντας έτσι όσους στο συνάφι της σιωπούν ή αδιαφορούν. Απέδειξε ότι η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ανθρώπων είναι μια και ενιαία οικουμενική στάση, χωρίς στεγανά και κουτάκια. Και δικαίωσε πλήρως τη συμμετοχής της στο Διάλεξη για την Ακαδημαϊκή Ελευθερία, ανεβάζοντας τον πήχη ψηλά.
Ολόκληρη η διάλεξη εδώ. Η Μπάτλερ ανεβαίνει στο βήμα στο 32:30’ λεπτό
