Το καλοκαίρι που μας πέρασε βρέθηκα στην Καλιφόρνια για ένα διεθνές συνέδριο. Ήταν μόλις λίγες μέρες αφότου αμερικανικά βομβαρδιστικά έπληξαν ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, με κορυφαία τη μονάδα στο Φορντό. Εκείνη τη στιγμή δεν ξέραμε ακριβώς τι είχε καταστραφεί και κυρίως δεν γνωρίζαμε ποια θα ήταν η απόκριση της ιρανικής κυβέρνησης. Το σκηνικό ήταν πολύ ρευστό, με τη σφαγή στη Γάζα να συνεχίζεται αμείωτη, με ισραηλινές επιθέσεις να εξαπολύονται δεξιά και αριστερά και με τους Χούθι της Υεμένης να κρατάνε ψηλά τη σημαία της αντίστασης στον αμερικανοϊσραηλινό ηγεμονισμό. Κι αν τα αμερικανικά βομβαρδιστικά δε σταματούσαν; Κι αν είχαμε εκτεταμένα αντίποινα από μεριάς Ιράν; Πολλοί Ιρανοί συνάδελφοι και φοιτητές μας στις ΗΠΑ ήταν ανάστατοι, μαζί τους κι εμείς, που βλέπαμε παλιά και νέα γεράκια στην Ουάσιγκτον να ακονίζουν τα νύχια τους.
Περπατούσα λοιπόν με μια νεαρή συνάδελφο, Ιρανή που ήρθε στις ΗΠΑ πριν περίπου τέσσερα χρόνια και τώρα δουλεύει σε αμερικάνικο πανεπιστήμιο. Δεν την ήξερα καλά, αλλά θες ο ζεστός καλιφορνέζικος ήλιος, θες η ένταση των ημερών, ίσως και η οικειότητα δυο γυναικών που είναι αμφότερες ξένες σε τούτο τον τόπο, ήρθε η συζήτηση στο θέμα. Τη ρώτησα προσεχτικά αν όλοι οι δικοί της ήταν καλά. Ευτυχώς όλοι στην Τεχεράνη ήταν ασφαλείς, αλλά στο Ισφαχάν η υπόλοιπη οικογένεια ανησυχούσε, κάποιοι στόχοι ήταν πολύ κοντά τους. Η συνάδελφος συνέχισε πιο θαρρετά να μου λέει για την ιρανική κυβέρνηση, που τη μισούσε γιατί δεν ήταν αρκετά φιλελεύθερη, και που έλπιζε να αλλάξει σύντομα, ίσως με τη βοήθεια του προέδρου Τραμπ. Κάπου εκεί νόμισα ότι φταίγανε τα αγγλικά της και το κακό μου αυτί, γιατί όταν τη ρώτησα αν ανησυχεί μήπως συνεχιστούνε οι βομβαρδισμοί, μου απάντησε ότι μακάρι να συνεχιστούν, μήπως και πέσει το καθεστώς. Για να σιγουρευτώ, τη ρώτησα ευθέως: δηλαδή ότι προκειμένου να πέσει η τωρινή κυβέρνηση, θα επιθυμούσες να βομβαρδίσουν οι ΗΠΑ κι άλλους στόχους στο Ιράν; Ναι, ήταν η χωρίς δισταγμό απάντηση. Μου είπε ότι ένας πόλεμος θα κλόνιζε το καθεστώς, και πως η ίδια δεν καταλάβαινε γιατί ο Τραμπ δεν είχε ήδη διατάξει να συνεχιστούν τα πλήγματα, αφού είχε υποσχεθεί στην αντιπολίτευση ότι θα τους βοηθήσει. Έμεινα κατάπληκτη, εκείνη συνέχισε στο ίδιο πνεύμα, και μετά φτάσαμε στην αίθουσα με την επόμενη ομιλία, ευτυχώς, γιατί δεν ξέρω πόση διακριτικότητα μου είχε απομείνει.
Η έκπληξη και η απορία έμειναν μαζί μου και μετά το συνέδριο, και πολλές φορές συλλογίστηκα τη συνάδελφο και αναρωτήθηκα σε ποια κοινωνική τάξη ανήκε η ίδια και η οικογένειά της, γιατί έφυγε από το Ιράν, ποια να ήταν η γνώμη της για πολλές πτυχές της ιρανικής ιστορίας. Την ξαναθυμήθηκα πρόσφατα, με αφορμή μια άλλη, παρεμφερή συζήτηση.
Ήμασταν με φίλους, Αμερικανούς και μη, και η κουβέντα γύρισε στην κυβέρνηση Τραμπ και τις διεθνείς της σχέσεις. Μαζί μας καθόταν κι ένας καινούριος φίλος, που μεγάλωσε στη Μόσχα, με ρωσο-ουκρανική καταγωγή, παππού στη Σοβιετική Αεροπορία, και με λαμπρή σταδιοδρομία ο ίδιος σε μεγάλο αμερικανικό πανεπιστήμιο. Τις λίγες φορές που τον είχαμε δει, μου είχε κάνει εντύπωση η σπουδή με την οποία διηγούνταν ανέκδοτα για τη βότκα και κωμικές ιστορίες για το καταπιεστικό σοβιετικό καθεστώς. Εκείνες τις μέρες η αμερικανική αεροπορία είχε ξανά βομβαρδίσει βενεζουελάνικα ψαράδικα στην Καραϊβική και οι περισσότεροι στην ομήγυρη ήταν από μουδιασμένοι έως εξοργισμένοι. Ο νεοπροστεθείς στην παρέα φίλος χαμογέλασε συγκαταβατικά. Θέλουν να εμποδίσουν τους ναρκέμπορους, αντέτεινε. Και στη μικρή σιωπή που έπεσε, πρόσθεσε ότι ο Μαδούρο έκλεψε στις τελευταίες εκλογές. Στις αντιρρήσεις που πήγαν να ακουστούν, έριξε και το τελειωτικό επιχείρημα: αφού και ο Τσάβες δικτάτορας ήταν. Όταν κάποιος του απάντησε ότι δικτάτορες ονομάζουν οι ΗΠΑ όσους δεν τους αρέσουν, φάνηκε ότι η συζήτηση δεν προχωράει, και επιδέξια αλλάξαμε θέμα. Η αλήθεια είναι ότι έχουμε ακούσει κι από Βενεζουελάνους της διασποράς να εύχονται να παρέμβει ο Θείος Σαμ για να αλλάξει τον ρου των πολιτικών γεγονότων στη γενέθλια γη τους.
Πράγματι, η συνάδελφος και ο φίλος δεν είναι οι μόνοι που συμπεριφέρονται σαν γενίτσαροι της ιστορίας της χώρας τους. Η Δύση και οι ΗΠΑ ειδικότερα έχουν πολλές φορές παίξει τον ρόλο του αυτόκλητου ή προσκεκλημένου σωτήρα, συνήθως στο πλευρό μιας φιλελεύθερης κοινωνικής και οικονομικής ελίτ που αγωνιά πώς θα γλιτώσει από κάποιους ντόπιους που σήκωσαν κεφάλι. Ωστόσο, είναι πάντα λίγο παράξενο να ακούς εκπροσώπους αυτών των τάξεων να εύχονται να βομβαρδίσει ο αμερικανικός αετός εδάφη της χώρας τους, με κίνδυνο να σκοτωθούν άνθρωποι, να καταστραφούν υποδομές, να ανατραπούν πολιτικές και να εγκατασταθεί ο βορειοαμερικανικός δάκτυλος για τα καλά, και μετά άντε να τον μαζέψεις κι ας αλλάξεις γνώμη για την ανάμιξή του. Ιδίως στην περίπτωση χωρών που έχουν οι ίδιες ή οι γείτονές τους υποφέρει απο την αμερικανική ηγεμονία στο όχι και τόσο μακρινό παρελθόν, βλέπε Νότια και Κεντρική Αμερική. Ή στην περίπτωση λαών που έχουν στενάξει, κι ακόμα υποφέρουν, από το ανελέητο αμερικανικό εμπάργκο, βλέπε Ιράν.
Η περίπτωση της Ρωσίας είναι ακόμα πιο αξιοπρόσεκτη. Προφανώς έχουμε ένα μικρό δείγμα του ενός ανθρώπου, αλλά κάτι μου λέει ότι δεν είναι ο μοναδικός που σκέφτεται έτσι. Άνθρωποι που ανυπομονούν να δείξουν ότι αποτάσσονται το κόκκινο σοβιετικό παρελθόν και ότι ασπάζονται τις αρχές και τις αξίες της Δύσης. Που αηδιάζουν με το ανελεύθερο καθεστώς Πούτιν, και ταυτόχρονα βιάζονται να δείξουν την αμέριστη εμπιστοσύνη τους στον ασφυκτικό αμερικανικό καπιταλισμό. Που δεν θέλουν με τίποτα το μεγαλοϊδεατισμό και την προπαγάνδα της σύγχρονης Ρωσίας αλλά δεν ενοχλούνται από τον αμερικανικό ηγεμονισμό, ενίοτε ούτε από το ισραηλινό αδερφάκι του και τις δικές τους αποτελεσματικές προπαγάνδες. Ίσως, όπως είπε και κάποιος εκείνο το βράδυ, αυτή η ομάδα ανθρώπων να έχει τόσο ενστερνιστεί την κοσμοθεώρηση της υπερδύναμης, που τώρα απλά άλλαξε στρατόπεδο. Δεν παρουσιάζει καμιά πραγματική αντίφαση, και παραμένει συνεπής στην ταξική της αλήθεια.
Από την άλλη, ίσως αυτό να φανερώνει κάτι για μας και για τις δικές μας αβάσιμες προσδοκίες. Που ενώ τα αναλυτικά μας εργαλεία λένε ότι ο λαός δεν είναι ένα ομοιογενές πράγμα, υπάρχουν τάξεις, συμφέροντα και πολιτικές στοχεύσεις, το ξεχνάμε, και νομίζουμε ότι όλοι οι Ρώσοι σιχαίνονται τον αμερικάνικο παρεμβατισμό και όλοι οι Ιρανοί απεχθάνονται την αστερόεσσα. Τα έχουμε δει κι αλλού αυτά, στους Κουβανούς της Φλόριντα που αναπολούν τα χρόνια του Μπατίστα και τους Έλληνες της Κατοχής που συνεργάζονταν με τους Γερμανούς ναζί για να ξεκάνουν αντιστασιακούς.
Ίσως φταίει η δική μας αφέλεια, που θεωρούμε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορεί παρά να έχουν αίσθηση της πολιτικής ιστορίας και να θέλουν να κάνουν οι ίδιοι κουμάντο στον τόπο τους και τις ζωές τους. Όχι κινούμενοι από κάποιον εθνοκεντρικό πατριωτισμό, αλλά λόγω πολιτικής αξιοπρέπειας και ουσιαστικής δημοκρατικής ιδεολογίας. Όμως δυστυχώς ποτέ δεν ισχύει αυτό για όλους τους πολίτες μιας χώρας, όσο αγωνιστικό ή αντιδυτικό παρελθόν κι αν αυτή έχει. Εξάλλου ποτέ δεν μπορούμε να έχουμε σαφή αποτύπωση της κοινής γνώμης ή του συνόλου των απόψεων ενός λαού μόνο και μόνο επειδή ακούσαμε έναν ή μία εξ αυτών να μιλά. Το μάθαμε καλά αυτό με την ελληνική κρίση την περίοδο 2011-2019, και βεβαιώνω ότι πεντέμισι χιλιάδες μίλια μακριά από την Ελλάδα οι φωνές όλων ακούγονταν πιο δυνατά.
Κι ακόμα, υπάρχει και το φίλτρο της αυτοεπιλογής: οι περισσότεροι Ιρανοί που βρίσκονται εδώ στις ΗΠΑ είναι φιλοδυτικοί και προερχόμενοι από τη μεσαία αστική τάξη, οι περισσότεροι Ρώσοι ή Κινέζοι το ίδιο. Όταν συναντάμε Έλληνες το ξεχνάμε κάπως και νομίζουμε ότι οι ομοιότητές μας δεν περιορίζονται στην κοινή γλώσσα και τις κοινές μνήμες από τις τηλεοπτικές σειρές και το κυριακάτικο τραπέζι. Σύντομα καταλαβαίνουμε ότι αυτό δεν ισχύει, και αποδεχόμαστε τη θέση μας ως μειονότητα μέσα στη μειονότητα. Τουλάχιστον οι περισσότεροι από μας δεν ευχόμαστε να παρέμβει η Πρεσβεία να σώσει την κατάσταση, γιατί δεν έχουμε ξεχάσει ποια είναι αυτή η ρημάδα η πλευρά της ιστορίας.
