Είναι πολύ δύσκολο αυτές τις μέρες να γράψει κανείς για οτιδήποτε άλλο εκτός από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Περιοχή που μάλλον θα έπρεπε να την αποκαλούμε απλώς Ανατολική ή Νοτιοανατολική Ασία, αν δεν ήμασταν τόσο ευρωκεντρικοί στην κοσμοθεώρησή μας.
Υπάρχουν κάποιοι πόλεμοι που μας αναστατώνουν κάπως περισσότερο, για ένα πλήθος αιτιών. Μπορεί να φταίει η γεωγραφική ή πολιτισμική εγγύτητα με τους λαούς που υποφέρουν, μπορεί να φταίει ο ρόλος της χώρας στην οποία ζούμε, μπορεί να αισθανόμαστε έντονο το ευρύτερο πολιτικό διακύβευμα, μπορεί να βαραίνει πολύ η φρίκη και η εκλαμβανόμενη αδικία ενός πολέμου ή το κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Το αντικειμενικό αποτύπωμα ενός πολέμου στο παγκόσμιο γίγνεσθαι ίσως να μην είναι πάντα ανάλογο με την επίδραση που αυτός έχει στη συλλογική συνείδηση, και υπάρχει μια υποκειμενικότητα στο πώς αισθανόμαστε το βάρος ενός πολέμου. Αυτός ο συγκεκριμένος, ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος εναντίον του Ιράν και πρόσφατα, όπως φαίνεται, του Λιβάνου, μοιάζει απελπιστικός με όλους τους τρόπους. Δημιουργεί σε πολλούς από μας ένα μίγμα ασφυκτικών συναισθημάτων: θλίψη, οργή, απόγνωση, απορία, ανημπόρια, αισθήματα εξέγερσης μαζί με μια αίσθηση παράλυσης μπροστά σε ένα παρόν και ένα μέλλον που διακρίνονται χειρότερα από ό,τι φανταζόμασταν λίγα χρόνια πριν, χωρίς να ήμασταν ποτέ τέρατα αισιοδοξίας.
Μια Αμερικανίδα φίλη που έζησε το αντιπολεμικό κίνημα του ’60 και τον πυρηνικό εφιάλτη της εποχής, μας εκμυστηρεύτηκε πως ξυπνάει το βράδυ για να διαβάσει ποια ακόμη βαρβαρότητα πραγματοποιήθηκε ενόσω κοιμόταν. Με άλλο φίλο, που ζει στην Ελλάδα, συζητούσαμε πώς αυτός ο κόσμος είναι πολύ χειρότερος από τον κόσμο όπου ζούσαμε όταν είμασταν εικοσικάτι, τη δεκαετία του ’90, και πως η γενιά μας, όταν πια χαθεί, θα είναι ίσως η πρώτη που θα αφήσει τον πλανήτη χειρότερο από ό,τι τον βρήκε.
Κάθε μέρα που περνάει διευρύνεται ο κύκλος των εμπλεκόμενων, σε βαθμό που μας κάνει να αναρωτιόμαστε γιατί δεν τον ονομάζουμε ήδη Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ώστε να πούμε επιτέλους τα πράγματα με το όνομά τους. Μάλλον επειδή δεν έχει ακόμα επιτεθεί πουθενά η Γερμανία, γιατί κατά τα άλλα ο κατάλογος των χωρών που έχουν εμπλακεί άμεσα ή έμμεσα είναι μακρύς: ΗΠΑ, Ισραήλ, Ιράν, Λίβανος, ΗΑΕ, Σαουδική Αραβία, Κύπρος, Ιράκ, Συρία, Ιορδανία, Κατάρ, Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Ομάν, Αζερμπαϊτζάν, Κύπρος, Υεμένη, Τουρκία. Πολεμικά πλοία και μαχητικά αεροπλάνα από Μ. Βρετανία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Ολλανδία, Ισπανία καταφτάνουν στην περιοχή χωρίς πάντοτε σαφή αποστολή, φρεγάτες βυθίζονται σε διεθνή ύδατα έξω από τη Σρι Λάνκα, διπλωματικές αποστολές απο Ινδία, Κίνα και Ρωσία σπεύδουν για διαμεσολαβήσεις, εθνοτικές ομάδες όπως Κούρδοι και Αζέροι ανασκουμπώνονται, και η Φινλανδία αποφάσισε να σπάσει τον πολυετή περιορισμό για την ανάπτυξη πυρηνικών στο έδαφός της. Η Αυστραλία σταθμίζει μια πιθανή συμμετοχή της και η διεθνής συζήτηση περιλαμβάνει ανησυχίες για παράλληλες στρατιωτικές επεμβάσεις στην Κούβα και την Ταϊβάν, επειδή ο λύκος στην αναμπουμπούλα χαίρεται. Περιμέναμε να πατήσει το κουμπί ο Κιμ ή ο Βλαντίμιρ, και τώρα δεν ξέρουμε αν θα χτυπήσει κανένας ιρανικός πύραυλος το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης ή το στρατιωτικό αεροδρόμιο της Καλαμάτας (λέμε τώρα).
Παράλληλα, για τη βύθιση των παγκόσμιων και δη των ευρωπαϊκών και αμερικανικών αντιπολεμικών αντανακλαστικών στην ακινησία αντί της κινηματικής δράσης, έχουν γραφτεί πολλές ενδελεχείς αναλύσεις και μερικές πετυχαίνουν διάνα (οικονομική κρίση, ύφεση, ήττα της Αριστεράς και των διεκδικήσεων κάθε τύπου, στενές κρατικές συνεργασίες με το Ισραήλ και ηθική νομιμοποίηση των πεπραγμένων του, κλπ). Η εμπειρία είναι σε πλήρη συμφωνία με τη θεωρητική ανάλυση.
Οι αντιπολεμικές διαδηλώσεις στην Ελλάδα το καλοκαίρι του 2025, με τη γενοκτονία στη Γάζα σε πλήρη ανάπτυξη και την ελληνική κυβέρνηση περήφανη υποστηρήκτρια των ισραηλινών εγκλημάτων πολέμου, ήταν ασθενικές. Αν δεν είχαν σώσει την τιμή μας οι δυναμικές κινητοποιήσεις στα νησιωτικά λιμάνια εναντίον των ισραηλινών κρουαζερόπλοιων, η ταβέρνα στη Νάξο και η συμμετοχή Ελλήνων και Ελληνίδων στη Σουμούντ Φλοτίλα, θα είχαμε αρκεστεί σε μια μίζερη κατακαλόκαιρη διαδήλωση στο Σύνταγμα που θα τη βλέπανε οι πορείες του 2003 και θα γελούσαν. Τα ίδια και χειρότερα τώρα στην κοιλιά της Αυτοκρατορίας: το τριήμερο 28 Φεβρουαρίου με 2 Μαρτίου έγιναν δεκάδες διαδηλώσεις στις ΗΠΑ, όλες τους όμως μικρές και περιορισμένες.
Το ίδιο και το σαββατοκύριακο 7-8 Μαρτίου, όπου σε ολόκληρο το Μίσιγκαν με την τεράστια αραβική κοινότητα και τα ισχυρά συνδικάτα των συτοκινητοβιομηχανιών, πραγματοποιήθηκαν μόλις τρεις διαδηλώσεις. Όπως είπε και η ίδια Αμερικανίδα φίλη, κατάντια. Στην πόλη του Ντητρόιτ, όπου βρεθήκαμε κι εμείς, η διαδήλωση είχε κάτι παραπάνω από εκατό ανθρώπους, στη συντριπτική τους πλειονότητα Λιβανέζοι, Ιρανοί και Παλαιστίνιοι της διασποράς, ενώ οι διοργανωτές ήταν μέλη φοιτητικών συλλόγων και τοπικών οργανώσεων των δημοκρατών-σοσιαλιστών.
Κι ας μιλάνε οι δημοσκοπήσεις για «μειωμένη δημοφιλία» αυτού του πολέμου εντός των ΗΠΑ. Η «μειωμένη δημοφιλία» του πολέμου δεν σημαίνει ενεργή αποδοκιμασία και ίσως περιλαμβάνει μια σχεδόν μοιρολατρική αποδοχή του. Αποδοχή του πολέμου ως μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής, σχεδόν ως μέρος της ταυτότητας των ΗΠΑ και του ρόλου τους στην παγκόσμια σκηνή. Και θα παραμείνει άραγε αυτή η δημοφιλία «μειωμένη» σε περίπτωση που η αμερικανοϊσραηλινή συμμαχία σημειώσει «νίκες» στο Ιράν, όπως σημειώνει και ο σπουδαίος Νόρμαν Φίλκενστιν;
Μιλώντας για διαδηλώσεις και πιο πάνω για μίγμα συναισθημάτων, όπου ένα από αυτά είναι η απορία, χρειάζεται να αναδείξουμε και τα εξής. Την επομένη της έναρξης του πολέμου, στο ίδιο σημείο που πραγματοποιήθηκε η μικρή αντιπολεμική διαδήλωση στο Ντητρόιτ, είχαν μαζευτεί λίγες δεκάδες Ιρανοί και Ιρανές της διασποράς, για να βροντοφωνάξουν την ευγνωμοσύνη τους στον πρόεδρο Τραμπ που βομβαρδίζει μαζί με τους συμμάχους του τη χώρα τους. Το σκηνικό φαντάζει παράταιρο, ιδίως επειδή κάποιοι βάδιζαν τυλιγμένοι με την αμερικανική σημαία. Όσο κι αν έχουμε προσπαθήσει να κατανοήσουμε το φαινόμενο, δεν παύει το θέαμα να προκαλεί κατάπληξη. Είναι ένα πράγμα να απεχθένεται κανείς το θεοκρατικό, ανελεύθερο καθεστώς του Ιράν (ως εδώ κι εμείς μαζί), και είναι άλλο πράγμα να επιδιώκει εξωτερική παρέμβαση για να ανατραπεί αυτό το καθεστώς. Εκεί βέβαια που αλλάζει κανείς εντελώς επίπεδο, είναι όταν αγνοεί την Ιστορία και πανηγυρίζει όταν ξένες δυνάμεις βομβαρδίζουν τη χώρα όπου μεγάλωσε, εκεί όπου ζει η οικογένεια, οι φίλοι του και όλες οι μνήμες που κουβαλάει. Και όταν επιπλέον είναι γνωστό ότι οι δυνάμεις αυτές δεν βομβαρδίζουν αποκλειστικά θέσεις του καθεστώτος, αλλά σχολεία, νοσοκομεία και υποδομές, έχοντας ως απώτερο, άδηλο ίσως, στόχο τη συντριβή της χώρας αυτής και της όποιας αντίστασης μπορεί ή θέλει να προβάλλει ο λαός της στο δυτικό imperium.
Η συζήτηση είναι πολύ δύσκολη με Ιρανούς φίλους που επικροτούν την εκστρατεία ΗΠΑ-Ισραήλ, γιατί ενώ από τη μια σεβόμαστε τα βιώματα και τη δική τους ιεράρχηση προτεραιοτήτων, δεν μπορούμε με τίποτα να συμμεριστούμε αυτή την οπτική. Ακούμε όμως με προσοχή τις αναλύσεις ανθρώπων που γνωρίζουν καλά τις πολυπλοκότητες της περιοχής, όπως υπογραμμίζει ο Νικόλας Κοσματόπουλος σε κάθε ευκαιρία. Και διαβάζουμε προσεχτικά την ανάλυση συλλογικοτήτων μέσα στο Ιράν, που βλέπουν στη δολοφονία του Χαμενεΐ και των συν αυτώ μια ευκαιρία για τον ιρανικό λαό να διεκδικήσει ο ίδιος μια κοινωνία απαλλαγμένη από εγχώριους και ξένους δυνάστες.
Το αδιανόητο του φαινομένου των Ιρανών της διασποράς που ευγνωμονούν τον Τραμπ ίσως να μην είναι ιστορικά πρωτοφανές. Και δεν αναφέρομαι στους Κουβανούς της Φλόριντα, για παράδειγμα. Η σκέψη πάει στα καθ’ ημάς, καθώς αναρωτιέται κανείς αν υπάρχουν εννοιολογικά νήματα που συνδέουν τους Ιρανούς που σήμερα χειροκροτούν ενόσω βομβαρδίζονται οι συμπατριώτες τους, με τους Έλληνες που στην Κατοχή παρέδιδαν συμπατριώτες τους στους ναζί κατακτητές. Τραβηγμένο; Μπορεί. Ποια είναι όμως η ειδοποιός διαφορά των δύο και πόσο διαφέρουν οι κόκκινες γραμμές που ξεπερνιούνται σε κάθε μια περίπτωση; Δεν έχουμε την απάντηση, και συνεχίζουμε να θυμώνουμε με τους Ιρανούς συναδέλφους (οι οποίοι, ας σημειωθεί, μάλλον δεν μπορούν να θεωρηθούν αντιπροσωπευτικό δείγμα του ιρανικού λαού, καθώς βρίσκονται από επιλογή στις ΗΠΑ, όπου διδάσκουν σε μεγάλα πανεπιστήμια).
Ο πόλεμος στο Ιράν και τον Λίβανο μάς φέρνει ξανά αντιμέτωπους με την ικανότητά μας να κατανοούμε τον κόσμο, τους ανθρώπους και τον καπιταλισμό του πολέμου. Μας φέρνει επίσης μπροστά σε βαθιές διαχωριστικές γραμμές, όπως έκανε και ο σχεδόν ξεχασμένος πια πόλεμος στην Ουκρανία. Ανατρέχουμε σε σύγχρονους διανοητές, όπως ο Μαουρίτσιο Λατσαράτο, που αναδεικνύει τα αδιέξοδα της δυτικής σκέψης αναφορικά με τους πολέμους και την ιδρυτική σχέση τους με τον καπιταλισμό. Δεν πρέπει να χάσουμε επ’ ουδενί το πολιτικό και ηθικό μας αισθητήριο, και αντί να εγκλωβιστούμε σε κωμικά διλήμματα που προβάλλονται από το ελληνικό μιντιακό σύστημα (πχ, «με τον Σάντσεθ και τους μουλάδες ή με το Μητσοτάκη και την ελευθερία» ή το φαινομενικά πιο μετρημένο «με τις γυναίκες του Ιράν ή με τις βόμβες των Τραμπ-Νετανιάχου») ας αναλογιστούμε πώς θα είναι ο κόσμος μετά από αυτόν τον πόλεμο, ακόμα έναν στον 21ο αιώνα. Τον πρώτο στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τον πολλοστό στην εποχή της Αυτοκρατορίας και του αιμοδιψούς κράτους-μικρογραφίας της στη Μέση Ανατολή.
