Το ματς για το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Σκακιού που ξεκίνησε στις 25 Νοεμβρίου στη Σιγκαπούρη έχει κύριο χορηγό -για πρώτη φορά στην ιστορία του αθλήματος- έναν πραγματικά μεγάλο και αναγνωρίσιμο μπραντ την Google. Και είναι ακριβώς ο χορηγός που έπρεπε. Γιατί τα τελευταία χρόνια αυτή η αναζήτηση για τον πρώτο των πρώτων μοιάζει να μην επιστρέφει κανένα λογικό αποτέλεσμα. Μετά την απόφαση του αντικειμενικά καλύτερου σκακιστή στον κόσμο, του Νορβηγού Μάγκνους Κάρλσεν, να μη συμμετέχει στη διαδικασία, το αποτέλεσμα μοιάζει με σελίδα 404: error, page not found.
Φυσικά, η ομοσπονδία δεν φαίνεται να αναγνωρίζει την τραγική -και μάλλον όχι και τόσο λεπτή- ειρωνεία, βλέποντας σ’ αυτή τη χορηγία μια ευκαιρία ολκής να απαλλαγεί από τους χρυσοφόρους αλλά πολιτικά μη συμβατούς Ρώσους μεγαλοολιγαρχικών συμφερόντων χορηγούς. Άλλη μια παράπλευρη απώλεια των κυρώσεων.
Λίγες μέρες πριν από την έναρξη του ματς για το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα του 2024, στη Σιγκαπούρη βρέθηκαν ο Μάγκνους Κάρλσεν και ο Φαμπιάνο Καρουάνα. Αν και έπαιξαν απλώς ένα μίνι ματς δύο παρτίδων στο πλαίσιο του Freestyle «Chess Grand Slam Match», ο συμβολισμός ήταν ισχυρός: την ώρα που το κλασικό σκάκι και η FIDE παλεύουν να ανακτήσουν τη νομιμοποίηση του «αδιαμφισβήτητου παγκόσμιου πρωταθλητή», τα φώτα της δημοσιότητας δεν παύουν να πέφτουν λίγο πιο ισχυρά πάνω στον αντικειμενικά κορυφαίο παίκτη παγκοσμίως.
Με τον επιπλέον άσο στο μανίκι, που είναι η κατοχή του πλέον δημοφιλούς σκακιστικού σάιτ, του chess.com, ο Κάρλσεν δείχνει να πετυχαίνει αυτό που δεν κατάφερε ο Κασπάροβ με την απομάκρυνσή του από την Ομοσπονδία το 1993: όχι να της αντιπαρατεθεί στο ίδιο φορμά, αλλά να την υποσκάψει με όπλο την προσαρμογή στην εξέλιξη του zeitgeist: διαδικτυακότητα, ταχύτητα, παραγωγή καινοτόμων μορφών ανταγωνισμού περισσότερο ελκυστικών προς το διαρκώς εξελισσόμενο σκακιστικό κοινό την εποχή της κυριαρχίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ο κάτοχος του τίτλου Ντινγκ είναι εξαφανισμένος από τα μίντια, ο Κάρλσεν ποστάρει σε Facebook και Instagram.
302 μέρες είχε να κερδίσει ο Ντινγκ Λίρεν πριν την εναρκτήρια νίκη του στην πρώτη παρτίδα του ματς, νίκη που έδωσε μια νότα αισιοδοξίας ότι ίσως και να έχουμε ένα ενδιαφέρον ματς, σ’ αυτό που τα επιφανειακά προγνωστικά ανέμεναν ως περίπατο του Γκουκές. Ίσως όχι αδίκως, μιας και ο Γκουκές απάντησε με νίκη δύο παρτίδες μετά. Την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές το σκορ είναι 4,5-4,5 και όλα είναι ανοικτά καθώς οι αντίπαλοι δημιουργούν μεν ευκαιρίες αλλά δεν τις φτάνουν ως το τέλος, με τον Ντινγκ στη γενική εικόνα να υποτιμά τις θέσεις του και τον Γκουκές να τις υπερεκτιμά.
Μετά την επιτυχία του πριν από δύο χρόνια, όταν από πολλαπλές καραμπόλες βρέθηκε στο τουρνουά διεκδικητών, Ντινγκ Λίρεν κατάφερε να ανέβει στον σκακιστικό Όλυμπο, έσβησε απότομα από μπαταρία. Η απόδοσή του στο ματς δεν ήταν κακή, ήταν σίγουρη καλύτερη από του τραγικά απογοητευτικού στα δύσκολα Ρώσου Γιαν Νιπόμνιατσι. Ταπεινωμένος από τον Κάρλσεν το 2021, ο Γιαν έδειξε να μην πτοείται, να κάνει πολλά καλά τουρνουά και να φτάνει ένα βήμα από την πολυπόθητη πηγή. Ο Κινέζος όμως δεν του χάρισε τη σταγόνα της απόλαυσης αλλά του μαρτυρίου.
Κι ύστερα, ο Ντινγκ κατέρρευσε από το βάρος της επιτυχίας, με τον τρόπο που πεθαίνουν τ’ αστέρια: Μια λάμψη ικανή να σε θαμπώσει ακόμα κι αν βρίσκεσαι εκατομμύρια έτη φωτός μακριά, αλλά προορισμένη να πέσει στα πιο βαθιά σκοτάδια -εν προκειμένω αυτά της ψυχής. Όπως ο ίδιος παραδέχεται σε συνεντεύξεις, μετά την επιτυχία έπεσε σε κατάθλιψη, από την οποία και προσπαθεί να αναρρώσει. Μήνες μακριά από τουρνουά ακολουθήθηκαν από σειρά αρνητικών αποτελεσμάτων κι αυτός που πάλευε μες στην καλύτερη πεντάδα του κόσμου, βρέθηκε ξαφνικά να παλεύει για την παραμονή του στην 20άδα. Με αβέβαιη φόρμα αναζητά ένα θαύμα: τον παλιό του εαυτό. Παλιά αρχή και γνωστή, το δύσκολο δεν είναι να φτάσεις στην κορυφή, αλλά να παραμείνεις σ’ αυτή.
Θα μου πείτε ποιος νοιάζεται; Μήπως ονόματα όπως ο Όιβε, ο Ταλ, ο Σμίσλοβ έμειναν παραπάνω στον θρόνο; Ο θριαμβευτής Ταλ το ’59 αναγκάστηκε να παραδώσει το βασίλειο στον παλινορθωμένο Μποτβίνικ έναν χρόνο μετά, όπως έκανε ακριβώς και ο Σμίσλοβ τρία χρόνια νωρίτερα. Ωστόσο, ούτε ο Ταλ ούτε ο Σμίσλοβ εξορίστηκαν από τηνκορυφή για τα επόμενα πολλά χρόνια. Οι εποχές όμως αλλάζουν, όπως οι βιτρίνες, οι μόδες και τα γλυκά πανκέικ στους πάγκους των χιπστερομάγαζων: ό,τι δεν μένει στη βιτρίνα συνεχώς παύει και να πωλείται.
Από αυτή την άποψη είναι ίσως η τελευταία ευκαιρία του Ντινγκ να κρατηθεί στην ελίτ. Μια ήττα, όσο απελευθερωτική κι αν είναι -εικάζω- ψυχολογικά, θα τον μετατρέψει αμέσως, σαν το άγγιγμα του Μίδα,σε ιστορία. Το πόσο δυνατή ιστορία θα είναι, πρόκειται να το καθορίσουν οι τιμές του χρυσού στην τρέχουσα αγορά. Δεδομένου ωστόσο του ήπιου και μακριά από τη σοσιαλμιντιακή ροή χαρακτήρα του, εικάζει κανείς ότι ο άλλοτε χρυσός δράκος του κινεζικού σκακιού θα φαντάζει σύντομα απλώς επιχρυσωμένος.
Ο Γκουκές από την άλλη έχει προς το παρόν να μοιραστεί με το σκακιστικό κοινό μια ιστορία σταθερής ανόδου, ένα διαρκές σαξές στόρι. Στη συνέντευξη Τύπου πριν από την έναρξη του τουρνουά είπε με χιούμορ ότι ένα από τα πλεονεκτήματά του έναντι του Ντινγκ είναι πως, όντας μόλις 18 χρονών, δεν έχει προσωπική ζωή, άρα ούτε τα προβλήματα που αυτή κουβαλάει. Και έχει απόλυτο δίκιο, οριακά ενήλικας, ο Γκουκές δεν έχει προλάβει να βιώσει το πικρό ποτήρι της ματαίωσης που η ενηλικότητα ενσταλάζει στον βίο.
Ο Γκουκές Ντουμαράτζου, που κοινό και δημοσιογράφοι αποκαλούν απλώς Gukesh D, είναι ένα τυπικό δείγμα προϊόντος της σκακιστικής σχολής του Τσενάι, που στη βάση της επιτυχίας του προτύπουτης, Βισβανάθαν Ανάντ, παράγει ασταμάτητα τα τελευταία χρόνια όλους και πιο πολλούς, όλο και πιο νέους γκραν μετρ. Γόνος μεσοαστών ανώτερου πολιτισμικού κεφαλαίου, ο Γκουκές συνδυάζει την ορμητικότητα της ανάπτυξης μιας ανερχόμενης σκακιστικής δύναμης με την ικανότητα διαχείρισης της επιτυχίας που του παρέχει η κατακτημένη έξητης κοινωνικής του καταγωγής. Ο τρίτος νεότερος γκραν μετρ στην ιστορία του παιχνιδιού (έγινε όταν ήταν 12 χρονών και επτά μηνών) σε λιγότερο από έξι χρόνια από τότε διεκδικεί να γίνει ο νεότερος αδιαμφισβήτητος παγκόσμιος πρωταθλητής όλων των εποχών.
H πορεία του Γκουκές προς την κορυφή μοιάζει αρκετά πειστική. Στο Τουρνουά των Διεκδικητών που έγινε τον Απρίλιο τερμάτισε καθαρά πρώτος με 9 βαθμούς σε 14 παρτίδες, μισό βαθμό μπροστά από τους Αμερικανούς Καρουάνα και Νακαμούρα, καθώς και από τον Ρώσο Νιπόμνιατσι, που δεν κατάφερε να εξασφαλίσειμια τρίτη ευκαιρία να διεκδικήσει τον πολυπόθητο τίτλο. Με μόλις μία ήττα σε ένα τόσο σκληρό τουρνουά, ο Γκουκές δεν άφησε χώρο για αμφισβήτηση. Λίγους μήνες μετά, ως πρώτη σκακιέρα στην ομάδα της Ινδίας, θα την οδηγούσε στη Βουδαπέστη στην κατάκτηση του πρώτου χρυσού της μεταλλίου σε σκακιστική ολυμπιάδα. Με απόδοση ΕΛΟ που ξεπέρασε τις 3.000 μονάδες, ο ίδιος κατέκτησε και το ατομικό χρυσό μετάλλιο στην πρώτη σκακιέρα.
Παρόλα αυτά o Γκουκές αυτή τη στιγμή είναι μεν ένας από τους παίκτες τις ελίτ αλλά όχι ο καλύτερος μετά τον Κάρλσεν. Ως νούμερο 5 στον κόσμο -την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές- δεν είναι καν το νο1 της Ινδίας, αφού ο εκπληκτικός φέτος 21χρονος Αρτζούν Εριγαΐσι τον ξεπερνά κατά 16 μονάδες. Κανείς φυσικά δεν αμφισβητεί την ορμή του Γκουκές, αλλά αν ληφθεί υπόψη κι ότι ο αντίπαλός του δεν πείθει ως κάτοχος του τίτλου, η συνολική εικόνα είναι αυτή της δαμόκλειας σπάθης της απονομιμοποίησης να κρέμεται πάνω από το ματς.
Ας δούμε λίγο τα δύο πιθανά σενάρια. Σε περίπτωση που ο Ντινγκ διατηρήσει τον τίτλο του, η απαξίωση του θεσμού θα είναι εντονότερη. Θα ενταθούν οι φωνές για το πόσο προβληματικό είναι ο τίτλος να κατέχεται από κάποιον, που το μόνο που πρέπει να κάνει είναι να παίξει ένα καλό ματς ανά δύο χρόνια για να τον διατηρήσει. Μαζί με το ΕΛΟ που μπορεί κάποιος να «κλωσάει» χωρίς συνέπειες, έτσι και οι τίτλοι κάνουν το σκάκι λιγότερο πειστικό ως προς την αποτύπωση της πραγματικής δυναμικότητας των σκακιστών στη συγκυρία. Αν δε ο Ντινγκ συνεχίσει να εμφανίζεται σπάνια, η εικόνα της FIDE θα ατονήσει σε έναν κόσμο όπου η συνεχής παρουσία στα λαμπεράσόσιαλ μίντια διαμορφώνει ένα ριζικά νέο σκακιστικό σκηνικό.
Αν κερδίσει ο Γκουκές, ανοίγεται μια άλλη προοπτική -που κακά τα ψέματα αργά ή γρήγορα θα διανοιχθεί: η κατάκτηση του πεδίου από τη νέα γενιά. Υπενθυμίζουμε ότι λόγω της πανδημίας του κορονοϊού και των απαγορεύσεων που τη συνόδευσαν οι σκακιστές αυτοί έχασαν παραγωγικά χρόνια μη μετέχοντας σε διά ζώσης αναμετρήσεις, κάνοντας τη μετέπειτα εμφατική τους παρουσία στους αγώνες να μοιάζει ουρανοκατέβατη (κλασικό παράδειγμα η Ολυμπιάδα του Τσενάι, στην οποία η δεύτερη ομάδα της Ινδίας -με μέλος και τον Γκουκές- κατετάγη υψηλότερα από την πρώτη). Τώρα είναι ίσως η ώρα να φτάσει και ένας από αυτούς στον ύψιστο θώκο, προς επίρρωση του γεγονότος ότι η επανάσταση της νεότητας θα βαίνει όλο και μειούμενη ηλικιακά.
Δεν τρέφω καμία συμπάθεια για αυτήν την εξέλιξη, που συνδέεται και με την ιδεολογία του παιδιού-θαύματος, ειδικά σε μια εποχή όπου το αντίστροφο σκέλος -το γήρας- καταπίπτει σε πλήρη ανυποληψία. Ωστόσο, πιθανή κατάκτηση του τίτλου από τον Γκουκές θα μπερδέψει ικανά την τράπουλα των παιχνιδιών κορυφής. Ένα σενάριο που θα ευχαριστούσε θαρρώ τον σκακιστικό κόσμο, και από την άποψη της ουσίας και από την πλευρά του θεάματος, θα ήταν ένα δυνητικό ματς του Γκουκές με τον Κάρλσεν. Έχοντας πολλές φορές στο παρελθόν δηλώσει πως τον ενδιαφέρει η πρόκληση της νέας γενιάς, ίσως μια τέτοια εξέλιξη έδινε στον Νορβηγό το κίνητρο του ανταγωνισμού που θα οδηγούσε στην αναζήτηση άλλης μιας επιβεβαίωσης ότι παραμένει ο καλύτερος. Όλα αυτά ωστόσο δεν είναι παρά υποθέσεις –ο αγώνας εξάλλου στη Σιγκαπούρη ακόμα συνεχίζεται.
