Όλο λέμε «πότε θα σκάσει η φούσκα» και «πότε θα σκάσει η φούσκα», το γεγονός όμως παραμένει πως η φούσκα δεν νιώθει και πολύ καλά τελευταία. Διακρίνεται με ευκολία από τους αριθμούς μια ανησυχητική τάση στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές: μια μνημειώδης φούσκα χρηματιστικοποίησης αποκομμένης από τα πραγματικά και θεμελιώδη οικονομικά μεγέθη. Αναφερόμαστε εδώ σε μια ενδεχόμενη ενδόρρηξη του οικονομικού συστήματος των ΗΠΑ που εκ των πραγμάτων συμπαρασύρει μια σειρά κρατών, όπως ακριβώς συνέβη το 2008 με τη Lehman Brothers (που προκάλεσε το ξέσπασμα και της ελληνικής κρίσης με την πρέπουσα χρονοκαθυστέρηση) –αλλά χειρότερα, διότι δεν είναι κάθε μέρα του Αη-Γιαννιού και οι συστημικές «μαγικές λύσεις» του 2008 δεν δύνανται να επαναλαμβάνονται ad nauseam, πόσω δε μάλλον εάν η Κίνα δεν έρθει ως ιππικό προς διάσωση των ΗΠΑ, όπως εμμέσως πλην σαφέστατα έλαβε χώρα μετά το 2008.
Βέβαια, τα χρηματιστήρια ανθίζουν. Η άνοδος του NASDAQ στις 20.000 μονάδες και η άνοδος του Dow στις 44.000 μονάδες δεν αντικατοπτρίζουν μια οικονομία που ευδοκιμεί χάρη στην παραγωγικότητα, αλλά μια οικονομία που διογκώνεται τεχνητά από την ποσοτική χαλάρωση (QE), τις πολιτικές μηδενικών επιτοκίων και τις μαζικές επαναγορές εταιρικών μετοχών. Αυτές οι πολιτικές έχουν κατασκευάσει την ψευδαίσθηση της οικονομικής ισχύος, ενώ η πραγματική οικονομία -μισθοί, απασχόληση, αλλά πρωτίστως παραγωγή- παραπαίει.
Το σημερινό χρηματιστήριο είναι προϊόν πληθωρισμού, πλουτίζοντας πρωτίστως τη Wall Street, ενώ ο ευρύτερος πληθυσμός αντιμετωπίζει πτώση του πραγματικού εισοδήματος -και μάλιστα πρωτοφανή, αν μη τι άλλο στις ΗΠΑ. Οι πληθωριστικές πιέσεις αυξάνονται, όπως φαίνεται στην πρόσφατη άνοδο του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΔΤΚ, Consumer Price Index, CPI) και του Δείκτη Τιμών Παραγωγού (ΔΤΠ, Producer Price Index, PPI). Εν τω μεταξύ, η απορρύθμιση και οι δημοσιονομικές πολιτικές που ευνοούν τον χρηματοπιστωτικό τομέα επιδεινώνουν περαιτέρω τις ανισότητες στον πλούτο. Η τάση αυτή παραλληλίζεται με την εποχή των Reaganomics, η οποία έδωσε προτεραιότητα στην απορρύθμιση, τις φορολογικές περικοπές και την ελευθερία των επιχειρήσεων, πλουτίζοντας τελικά την ελίτ, ενώ άφησε την πλειοψηφία ευάλωτη στους οικονομικούς κλυδωνισμούς.
Με μια πρόχειρη ματιά καταδεικνύεται ότι σήμερα οι αγορές μετοχών είναι υπερβολικά υπερτιμημένες. Το μερίδιο των ΗΠΑ στις παγκόσμιες αγορές μετοχών έχει διπλασιαστεί από τη δεκαετία του 1980, παρά τη συρρίκνωση της παραγωγικής οικονομίας. Το εταιρικό χρέος έχει εξαντληθεί, το δημόσιο χρέος δεν είναι βιώσιμο και οι τιμές των μετοχών δεν αντικατοπτρίζουν πλέον τα θεμελιώδη μεγέθη των εταιρειών. Η εξάρτηση από τις επαναγορές μετοχών που χρηματοδοτούνται μέσω φθηνών πιστώσεων έχει στηρίξει τεχνητά τις τιμές των μετοχών. Όταν η ρευστότητα στερέψει, όπως αναπόφευκτα θα συμβεί, η «διόρθωση» θα είναι καταστροφική, ξεπερνώντας ενδεχομένως τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.
Πίσω από τη βιτρίνα της ανόδου των μετοχών, η πραγματική οικονομία επιδεινώνεται. Το κλείσιμο λιανικών καταστημάτων σε σειρά κρατών, οι απώλειες θέσεων εργασίας και η κατάρρευση της βιομηχανικής βάσης αποτελούν δείκτες υποκείμενης οικονομικής αδυναμίας. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, ο DAX φτάνει σε υψηλά επίπεδα ρεκόρ, ενώ την ίδια ώρα ο βιομηχανικός τομέας αντιμετωπίζει σοβαρή συρρίκνωση -από την οποία, ελλείψει της άλλοτε φθηνής ρωσικής ενέργειας, δε δύναται να ανακάμψει. Αυτή η ασυμφωνία αναδεικνύει τους κινδύνους ενός συστήματος που στηρίζεται σε χρηματοπιστωτικά μέσα και όχι σε απτή οικονομική παραγωγή.
Η ενσωμάτωση ψηφιακών νομισμάτων και περιουσιακών στοιχείων όπως το Bitcoin στο σύστημα χρηματιστικοποίησης προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο πολυπλοκότητας. Η πρόσδεση των αγορών χρέους σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία σημαίνει ότι οι διακυμάνσεις σε αυτά τα νομίσματα μπορούν πλέον να επηρεάσουν τη συστημική σταθερότητα, κάτι που προηγουμένως δε συνέβαινε, τουλάχιστον στον ίδιο βαθμό, αφού επρόκειτο για εν πολλοίς αποκεκλεισμένα μεταξύ τους πεδία. Η μετατόπιση αυτή όχι μόνο δε διορθώνει τα προβλήματα, αλλά απλώς παρατείνει το χρονοδιάγραμμα της κατάρρευσης, καθυστερώντας τον αναπόφευκτο απολογισμό.
Το δυτικό πολιτικό σύστημα φαίνεται ανίκανο να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις. Οι πληθυσμοί που αντιμετωπίζουν οικονομική απόγνωση στρέφονται σε εναλλακτικά πολιτικά κινήματα. Ωστόσο, η συστημική αλλαγή παραμένει φαινομενικά αδύνατη. Εάν οι πολιτικοί αποτύχουν να ανταποκριθούν ουσιαστικά, η δημόσια αναταραχή, η στέρηση των δικαιωμάτων, εσχάτως η ακύρωση εκλογών (!) σε κράτος-μέλος της Ε.Ε. θα μπορούσαν να κλιμακωθούν, όπως έχει παρατηρηθεί ιστορικά σε περιόδους ακραίας ανισότητας του πλούτου.
Για να το πούμε με δυο λόγια, η τρέχουσα πορεία της χρηματιστικοποίησης δεν μπορεί να συνεχιστεί επ’ αόριστον. Η «φούσκα» είναι πολύ ασταθής και τα θεμέλια -η πραγματική οικονομική παραγωγικότητα- καταρρέουν. Αν δεν γίνουν σημαντικές διαρθρωτικές αλλαγές, το σύστημα οδεύει προς μια δραματική κατάρρευση, όχι απλώς όπως το 2008. Το μόνο ερώτημα είναι πότε θα καταρρεύσει η ψευδαίσθηση και πόσο σοβαρές θα είναι οι επιπτώσεις για την παγκόσμια οικονομία και τις κοινωνίες στο σύνολό τους. Αλλά και το τι θα γεννήσει πολιτικά η επόμενη ημέρα. Διότι την προηγούμενη φορά, το 2008, εν τέλει δεν πήγε και πολύ καλά αυτό.
