Ο Αντώνης Ε. Χαριστός γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1988. Είναι απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ, φιλόλογος, συγγραφέας και δημοσιογράφος, επιμελητής ποίησης-πεζογραφίας των εκδόσεων Γράφημα και διευθυντής των εκδόσεων Υψικάμινος. Ιδρυτής και πρόεδρος του Φιλολογικού Ομίλου Ελλάδας, μέλος της Εθνικής Εταιρίας των Ελλήνων Λογοτεχνών, της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων και της Εταιρείας Γραμμάτων και Τεχνών Πειραιά.
Ακολουθεί το δεύτερο μέρος, με το οποίο ολοκληρώνεται αυτή η συνέντευξη που πραγματοποιήθηκε με αφορμή την κυκλοφορία του νέου βιβλίου του. Το πρώτο μέρος της, διαθέσιμο εδώ.
-Η παρουσίαση αυτής της κοινωνικοοικονομικής μελέτης σου αναφέρει ότι εκείνο που θέτεις μέσα από αυτήν επί τάπητος, είναι «το ζήτημα των αιτιών που οδήγησαν το πρωτοπόρο τμήμα της εργατικής τάξης να αναμετρηθεί ένοπλα με το καπιταλιστικό σύστημα σε οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο», ενώ καταλήγει: «H επαναστατική αντιβία δεν υπήρξε αυθόρμητη έκφραση απονενοημένων πράξεων ανθρώπων του περιθωρίου, όπως επιθυμούσε να κατασκευάσει ο κυρίαρχος λόγος των Μ.Μ.Ε, ούτε ετεροπροσδιορισμένη αναφορά μυστικών υπηρεσιών και ξένων κέντρων, αναδεικνύοντας αντιθέσεις των πυλώνων εξουσίας. Αντίθετα, υπήρξε η αυθεντική θέση τής εργατικής τάξης που αρνήθηκε τον συμβιβασμό, την υποτέλεια και τον καριερισμό στα αστικά όργανα διαχείρισης, θέτοντας ανάμεσα στην ηθική της αστικής εξουσίας και την ηθική του προλεταριάτου το όριο της ευθύνης έναντι της ιστορίας με τον πλέον ξεκάθαρο τρόπο».
Μετά από μισό και πλέον αιώνα από τη συγκρότηση και την εκκίνηση της δράσης τους, σχεδόν μια 25ετία έπειτα από το καλοκαίρι του 2002, την «αντιτρομοκρατική νίκη της δημοκρατίας» και το «κλείσιμο του κύκλου» των οργανώσεων που προήλθαν από τον αντικαθεστωτικό πολιτικό χώρο της μεταπολίτευσης, τις οποίες ορθά χαρακτηρίζεις ως ένοπλη εργατική πρωτοπορία (Ε.Λ.Α-17Ν), κάποιος εύλογα, μοιραία, και πιθανώς και τρομαγμένα…, μπορεί ν’ αναρωτηθεί: Ποια είναι άραγε η κληρονομιά που άφησαν αυτές στο διάβα τους για τις επόμενες γενιές των εργατών, των αποσυνάγωγων της αστικής κοινωνίας;
Όταν οι εργάτες εισβάλουν στο προσκήνιο της ιστορίας, αφήνουν πίσω τους δύο βασικές παραμέτρους ως αποτελέσματα και ως συμπεράσματα. Το πρώτο αφορά την απομάγευση των όρων έκφανσης του αστικού συστήματος, δηλαδή απονομιμοποιούν τους όρους ύπαρξής του, ξεγυμνώνουν τις σχέσεις ισορροπίας που τόσο έντεχνα οι ιδεολογικοί μηχανισμοί ενεργοποιούν στην καθημερινή αναπαραγωγή του αξιακού προτύπου της κοινωνικής λειτουργίας. Αυτή η υπονόμευση έχει ουσιαστικό χαρακτήρα για τις επαναστατικές ιδέες, καθώς επιτρέπουν στα εργατικά και λαϊκά στρώματα να βιώσουν εμπειρικά τη μεταστροφή του αστικού συστήματος από την οριοθέτηση της φιλελεύθερης διαμόρφωσης του δημόσιου λόγου, στην αυταρχική, έως και ανοιχτά φασιστική πρακτική, μέσα από ένα πλέγμα νομοθετικών πρωτοβουλιών και θεσμικών παρεκτροπών που ενισχύουν την κατασταλτική δυναμική της αστικής διαχείρισης, υποχωρώντας στο αφήγημα της αστικής δημοκρατίας, ως της πλέον έκδηλης μορφής ελευθερίας της κοινωνικής υπόστασης. Είναι ενδεικτικό πως τόσο η πολιτική των Ερυθρών Ταξιαρχιών στην Ιταλία, όσο και της Φράξιας Κόκκινος Στρατός στη Γερμανία, αλλά και αντίστοιχα οργανώσεις της ένοπλης πρωτοπορίας στην Τουρκία, αλλά και στην Ιαπωνία, για να μην αναφερθούμε στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, οδήγησαν τις αστικές κυβερνήσεις στην αποκάλυψη της πραγματικής τους ταυτότητας, αυτής ενός αυταρχικού και φασιστικού χαρακτήρα των σχέσεων εξουσίας, που μόλις αντιληφθεί (βλ. η αστική εξουσία) ότι το ιδεολόγημα ως αφήγημα απονομιμοποιείται από την παρέμβαση των εκμεταλλευομένων στον δημόσιο χώρο, τότε κινητοποιεί την κατασταλτική δυναμική σε κάθε επίπεδο του δημόσιου και του ιδιωτικού βίου, επεκτείνοντας τα πεδία ελέγχου και στην πλέον ανυποψίαστη περιοχή της ανθρώπινης παρουσίας, κατασκευάζοντας τον «εσωτερικό εχθρό», υποσκελίζοντας κάθε πτυχή αστικού δικαίου ή/και συνταγματικών κεκτημένων, που η ίδια τα μετατρέπει σε κουρελόχαρτο, προκειμένου να αποκαταστήσει άμεσα την ηγεμονία της.
Η δεύτερη παράμετρος της παρουσίας των εργατών στο ιστορικό προσκήνιο είναι η κατάρρευση της εμπιστοσύνης έναντι των κομματικών γραφειοκρατιών και των συνδικαλιστικών ηγεσιών. Οι τελευταίες, ενταγμένες στο αστικό σύστημα διαχείρισης, αγωνιούν κάθε τόσο μην τυχόν οι επιλογές τους θίξουν τις παραδεδεγμένες αλήθειες του αστικού καθεστώτος, ώστε το τελευταίο στραφεί εναντίον τους, όχι φυσικά με όρους αποπομπής από το πολιτικό παιχνίδι, αλλά περισσότερο για λόγους εντυπώσεων και χαδέματος των συντηρητικών ακροατηρίων, για τον λόγο αυτόν και προτιμούν να περιορίζουν τις απαιτήσεις των εργατών στα όρια του συστήματος, δηλαδή στις κοινωνικές αντοχές που δεν επηρεάζουν την εύρυθμη λειτουργία του, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι οι εργάτες δεν έχουν αναπτύξει εναλλακτικούς τρόπους έκφρασης και συμμετοχής στον δημόσιο χώρο, δεν έχουν εκπαιδευτεί στο να σκέφτονται μόνοι τους, υιοθετώντας (βλ. οι κομματικές γραφειοκρατίες) έναν ρόλο εκπροσώπησης των εργατικών αιτημάτων και διεκδικήσεων που ουδέποτε η εργατική τάξη τους το ζήτησε, ούτε τους παραχώρησε αυτή τη δυναμική. Αυτή η δεύτερη παράμετρος έχει, όμως, και έναν ακόμη παράγοντα αποτελεσματικότητας: προσφέρει τη δυνατότητα στους αποσυνάγωγους να αντιληφθούν ότι η πραγματική δύναμη της κοινωνικής αλλαγής βρίσκεται στα χέρια τους, με αυτο-οργάνωση και αυτοδιαχείριση από τα κάτω, από τις βάσεις της καθημερινής λειτουργίας, όχι μόνο στην οικονομική υποδομή, αλλά στις κοινωνικές σχέσεις. Επίσης, τους αναγκάζει να αναζητήσουν στην τάξη τους τα σημεία εκείνα που είναι οι αυθεντικοί πυλώνες των αιτημάτων τους, να αναζητήσουν δηλαδή στις μεταξύ τους σχέσεις την αλληλεγγύη ως το μόνο όπλο που έχουν στον αγώνα της κοινωνικής ανατροπής. Είναι συνολικά μία διαδικασία που λαμβάνει χώρα σε πολλαπλά επίπεδα, αρκεί σε κάθε περίπτωση οι αποσυνάγωγοι να είναι σε θέση να κατανοήσουν τα δεδομένα που αναπτύσσονται ενώπιόν τους.
Η ιστορία των ένοπλων εργατικών πρωτοποριών είναι η ιστορία της εργατικής τάξης
Επομένως, η ιστορία των ένοπλων εργατικών πρωτοποριών είναι η ιστορία της εργατικής τάξης, αναπόσπαστο κομμάτι της ταξικής πάλης, απόλυτα συνυφασμένη με την παρουσία των εκμεταλλευομένων στην αστική κοινωνία, με τα αιτήματα και τις διεκδικήσεις τους. Αυτή η ιστορία, η τόσο λησμονημένη, πρέπει να διαβαστεί από μηδενική βάση, απομακρύνοντας κάθε ίχνος δογματικής προσέγγισης των κομματικών γραφειοκρατιών, με το αυθεντικό-υγιές μάτι των εργατών, χωρίς επικαλύψεις και προσμίξεις, χωρίς ναι μεν αλλά. Όταν οι εργάτες αρχίσουν χωρίς φόβο και πάθος την εξέταση, την έρευνα και την προάσπιση της ιστορίας τής τάξης τους, αυτομάτως θα αναζητήσουν και τρόπο να μιλήσουν μεταξύ τους, να γνωριστούν και πάλι από τα κάτω, να αναπτύξουν δεσμούς αλληλεγγύης και συνεργασίας, χωρίς κομματικές περγαμηνές και δογματικές αγκυλώσεις. Τότε θα αντιληφθούν την αξία των αγωνιστών της ένοπλης πρωτοπορίας των προηγούμενων δεκαετιών και θα σκύψουν το κεφάλι με σεβασμό σε όσες και όσους έχασαν τη ζωή τους στον ταξικό αγώνα, αλλά και σε όσες και όσους παραμένουν έγκλειστοι στα κάτεργα της αστικής εξουσίας.
–Μέσα στο σύντομο χρονικό διάστημα που έχει μεσολαβήσει από την κυκλοφορία αυτής της μελέτης σου, έχουν πραγματοποιηθεί ήδη σε πολιτικούς–κοινωνικούς χώρους, και με τη δική σου συμμετοχή, αρκετές εκδηλώσεις ενώ όπως μου έχεις πει θ’ ακολουθήσουν και άλλες [*]. Θα ήθελες ν’ αναφερθείς επιγραμματικά στην ανθρωπογεωγραφία, στην ηλικιακή, ταξική και πολιτική προέλευση όσων κατά βάση επιλέγουν να παρευρεθούν σε αυτές τις εκδηλώσεις; Ποια είναι εκείνα τα κύρια ζητήματα απ’ όσα θέτεις υπό ανάλυση στο βιβλίο σου, με τα οποία καταπιάνονται τα ερωτήματα που τίθενται και οι τοποθετήσεις που πραγματοποιούνται από το κοινό κατά τη διάρκεια τους;
Πράγματι, στο σύνολο των εκδηλώσεων που έχουν μέχρι σήμερα πραγματοποιηθεί, και στις οποίες ξεχωρίζω τις παρουσιάσεις του βιβλίου στο Κ*ΒΟΞ με τη φροντίδα των μελών του Ρουβίκωνα και στο βιβλιοπωλείο του Γιάννη Λεράκη «Ιδιώνυμο» στον Κορυδαλλό, κατέγραψα ένα κοινό σημείο αναφοράς: αυτό του προβληματισμού. Προβληματισμός για ένα κομμάτι της ιστορίας του εγχώριου, αλλά και διεθνούς, εργατικού κινήματος, το οποίο προσεγγίζεται με επιστημονικούς όρους και μάλιστα με σαφέστατα και ξεκάθαρα ταξικό χαρακτήρα. Είναι ίσως η πρώτη φορά που γίνεται λόγος αναλυτικά και με τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία για την ένοπλη εργατική πρωτοπορία στη χώρα μας. Εκείνο το οποίο αποτελεί επίσης κοινό γνώρισμα είναι το ενδιαφέρον των ανθρώπων που συμμετείχαν στις εκδηλώσεις για τον τρόπο με τον οποίο αυτονομείται η ένοπλη εργατική πρωτοπορία στις δεκαετίες του ’70 και του ’80, ποιοί είναι οι οικονομικοί, πολιτικοί και ευρύτερα κοινωνικοί παράγοντες που επιτρέπουν την αυτονόμηση αυτή, ποιό το επίπεδο ταξικής συνείδησης των εργατών, με ποιόν τρόπο οι διεκδικήσεις και τα εργατικά αιτήματα συνδέονται με την ένοπλη πρωτοπορία κ.λπ.
Μαζί με το ενδιαφέρον έρχεται και η αποκάλυψη του ρόλου των κομματικών γραφειοκρατιών της Αριστεράς στη σύγχυση και τη δημιουργία ενός προτύπου παραφιλολογίας γύρω από την ένοπλη εργατική πρωτοπορία, πρότυπο παραφιλολογίας το οποίο για κάποιον ανεξήγητο λόγο ταυτίζεται με το αστικό αφήγημα, γεγονός που έτι μία φορά αποδεικνύει γιατί οι κομματικές γραφειοκρατίες αποτελούν το απόστημα στο σώμα των εργατών. Είναι ευχάριστο να βλέπεις νέους ανθρώπους, εργάτες και αγωνιστές, να παρευρίσκονται στις εκδηλώσεις και να παρεμβαίνουν με ερωτήσεις και τοποθετήσεις. Κατά κύριο λόγο οι ερωτήσεις περιστρέφονται γύρω από την έννοια της «ένοπλης εργατικής πρωτοπορίας», την οποία υιοθετούμε και υποστηρίζουμε στην εργασία μας, την ιδεολογική σύνδεση της ένοπλης πάλης των εργατών με αιτήματα και διεκδικήσεις που παρεμβαίνουν στον δημόσιο χώρο, τη στάση της Αριστεράς και τις θέσεις της έναντι του αντάρτικου πόλης και της ένοπλης προπαγάνδας. Είναι σημαντικό να ξεκινήσει από μηδενική βάση μία γιγαντιαία προσπάθεια μελέτης και συζήτησης, χωρίς δογματισμούς, αποκλεισμούς και προϋποθέσεις, ώστε η ενημέρωση, η πληροφόρηση και η έρευνα των θεμάτων από τους εργάτες να γίνει υπόθεση των ίδιων των εργατών. Και όχι μόνο θεματικές σχετικές με τις ένοπλες εργατικές πρωτοπορίες, αλλά συνολικά οι εργάτες οφείλουν να συμβαδίσουν στην εμβάθυνση σε μια σειρά από ζητήματα που αφορούν την τάξη τους, και επιτέλους να οργανωθούν από τα κάτω με πρωτοβουλίες που θα αναδεικνύουν τους σκοπούς τους, δημιουργώντας τα δικά τους όργανα έκφρασης, τους δικούς τους μηχανισμούς δημοσίευσης, υιοθετώντας τις δικές τους πρακτικές στον δημόσιο χώρο. Είναι μία σύνθετη διαδικασία, αλλά πλέον δεν χωρούν αναμονές και δεύτερες σκέψεις. Δε χωρούν ομαδοποιήσεις και ξανά ομαδοποιήσεις που βασίζονται σε διαφορές θεωρητικών σχημάτων, που όμως δεν απαντούν στα προβλήματα των εργατών σήμερα και που στην πράξη δεν επηρεάζουν την καθημερινότητά τους.
-Κάπου εδώ ετούτη η συζήτηση μας, υπό τη μορφή γραπτών ερωτοαπαντήσεων, για αυτήν την τόσο ενδιαφέρουσα και κοπιαστική μελέτη σου φτάνει στο τέλος της. Θέλω να σε ευχαριστήσω θερμά για το χρόνο που διέθεσες ώστε ν’ απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματά μου. Κλείνοντας, θα ήθελες να μας μιλήσεις και για τα μελλοντικά ερευνητικά – εκδοτικά σχέδια σου; Υπάρχει κάποια καινούργια μελέτη σου στα σκαριά, την οποία να περιμένουμε;
Καταρχάς να σας ευχαριστήσω για την τόσο πλούσια συζήτηση. Από κει και πέρα, με τον Στράτο Τζαμπαλάτη συνεχίζουμε και συγκεντρώνουμε υλικό για μια σειρά από επιστημονικές μελέτες. Η επόμενη που ετοιμάζουμε πιστεύουμε ότι θα προκαλέσει συζητήσεις και αντιδράσεις, αλλά είναι ουσιαστικό να τεθεί το ζήτημα που σας αναφέρω αμέσως: Η επόμενη, λοιπόν, εργασία έχει ως τίτλο: Η γραφειοκρατία των παραγωγικών δυνάμεων. Δομές, εξουσία και εξάρτηση στο «Κεφάλαιο» του Καρλ Μαρξ. Και ως υπότιτλο: Απ’ την παρασιτική φύση των αστών στην παθολογία των εργατών. Γιατί το προλεταριάτο δεν είναι το επαναστατικό υποκείμενο.
Σε αυτήν την εργασία θα υποστηρίξουμε ότι το γεγονός ότι οι κλασικοί του μαρξισμού προσέδωσαν στην εργατική τάξη την ιδιότητα της επαναστατικής τάξης, είναι μία θέση η οποία δεν τεκμηριώνεται ιστορικά, ούτε προκύπτει ως δεδομένο από τη θέση της στον καταμερισμό εργασίας. Κάθε επαναστατική μεταβολή στα θεμέλια της κοινωνικής οργάνωσης συντελέστηκε με τη ριζική αλλαγή πρώτα στις δομές της οικονομίας, δηλαδή πρώτα διαμορφώθηκαν οι όροι της νέας οικονομικής-παραγωγικής επέκτασης, άμεσα συνυφασμένης με το εμπόριο, και μετά οι κοινωνικές δυνάμεις που είχαν άμεσα συμφέρον από τις νέες οικονομικές σχέσεις παρενέβαιναν στον δημόσιο χώρο, θεσμοθετώντας πλέον και σε κοινωνικό επίπεδο τις μορφές εξουσίας που εγκολπώνονταν τις νέες συνθήκες. Η εργατική τάξη κατασκευάζεται σύμφωνα με τους όρους της καπιταλιστικής οικονομίας, των δομών και των μορφικών σχημάτων, επενεργώντας άμεσα στη συνείδηση και τον τρόπο παρουσίας των εργατών στον δημόσιο και τον ιδιωτικό βίο, δίχως περιθώρια οποιαδήποτε μορφής αυτενέργειας και ατομικής ή συλλογικής ελευθερίας πράξης.
Το επαναστατικό υποκείμενο
Το επαναστατικό υποκείμενο δεν είναι ζήτημα προθέσεων, αλλά αντικειμενικών συνθηκών. Μόνο οι ένοπλες εργατικές πρωτοπορίες σε συνδυασμό με τα «κόκκινα συνδικάτα» από τη βάση της κοινωνίας και τις δομές εργατικής παρουσίας και οργανωτικής έκφρασης, με τον αντίστοιχο εργατικό Τύπο και την αντίστοιχη φιλολογία, αποδεσμευμένα από τις κομματικές γραφειοκρατίες και τα δόγματα που έχουν ρημάξει τα εργατικά συμφέροντα, τις διεκδικήσεις και τα αιτήματα, μόνο λοιπόν με αυτόν τον συνδυασμό είναι εφικτή η κοινωνική ανατροπή και η προετοιμασία της.
Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, κατά τις οποίες η επιχειρηματολογία κρύβεται πίσω από την προβολή της ενεργοποίησης των εργατών και της ταξικής τους συνείδησης, απλά οι κομματικές και συνδικαλιστικές ηγεσίες διαιωνίζουν την εξουσία τους, πουλώντας επαναστατική συνθηματολογία, χαϊδεύοντας τις ψευδαισθήσεις του ακροατηρίου τους, το οποίο ακροατήριο επί της ουσίας δε θέλει και δεν επιδιώκει την κοινωνική αλλαγή, καθώς δεν έχει εκπαιδευτεί στο νέο αφήγημα, δεν έχει ονειρευτεί ποτέ τη νέα κοινωνία, δεν έχει αναπτύξει ποτέ μία αυτόνομη πολιτική παρουσία στον δημόσιο χώρο, ικανή να αμφισβητήσει την ιδεολογική και πολιτική κυριαρχία των αστών, δεν έχει μάθει στην ελευθερία, θεωρώντας την κατάσταση την οποία βιώνει ως δεδομένη, υιοθετώντας ως δικές του τις χειρότερες συνήθειες και πρακτικές των αστών στην καθημερινή του συναναστροφή. Όσον αφορά το νέο αυτό αφήγημα, ετοιμάζουμε δύο ακόμη μελέτες: «Ο μιλιταρισμός στην προοπτική του σοσιαλισμού, στάδιο ωριμότητας του εργατικού κινήματος», στην οποία θα εξετάζουμε αυτό ακριβώς το σημείο, δηλαδή της ένοπλης εργατικής πρωτοπορίας και των «κόκκινων συνδικάτων», καθώς και τη μελέτη: «Για την αυτοδιαχείριση, την αυτοδιεύθυνση, τον σοσιαλισμό», στην οποία θα εξετάζουμε τους όρους αυτού ακριβώς του νέου αφηγήματος, εξειδικευμένου στις λεπτομέρειές του, χωρίς φυσικά να θεωρούμε ότι αποτελεί τη μία και μοναδική αλήθεια, ούτε ότι αποτελεί έτοιμο προς χρήση μοντέλο από τους αποσυνάγωγους. Είναι, όμως, μία μικρή συμβολή στο συνολικό εγχείρημα από τα κάτω.
– – – – – –
[*] Επόμενες προγραμματισμένες εκδηλώσεις-βιβλιοπαρουσιάσεις στην Αθήνα, με τη συμμετοχή του συγγραφέα, την Πέμπτη 22/1 στις 19.00 στον πολιτικό χώρο του «Διαρκή Αγώνα για την ταξική απελευθέρωση» (Καποδιστρίου 22, Εξάρχεια) και το Σάββατο 24/1 στις 19.00 στο «Μέτωπο Λαϊκού Αγώνα “Ηλέκτρα Αποστόλου”» (Ι. Σούτσου & Κάλβου, Γκύζη).
