Το είχα γράψει στο σενάριο για τη μικρού μήκους ταινία «Exploitation» της Μαρίνας Συμεού και το έκανε voice over η Θεοδώρα Τζήμου. Μιλάει για μια πολύ όμορφη, στην ιστορία πρώην μαθήτριά της (Άνια Λεμπεντένκο), στο πρώην βιομηχανικό χωριό Χ: «το Λος Άντζελες είναι παντού, στο παλιό της μάουντεν, στα πειραγμένα πισωκίνητα αυτοκίνητα και στο τραγικό χιπ χοπ στα ακουστικά της». Και σε πολλά άλλα στοιχεία του πολιτισμού μας, συμπληρώνω, αφού εγώ το έγραψα στην τελική.
Το Λος Άντζελες είναι το αρχέτυπο όνειρο κάθε περφόρμερ, και ο περφόρμερ είναι το όνειρο κάθε καλλιτέχνη. Και μετά από αυτή την εισαγωγή, λογικά, έχει γίνει σαφές ότι αυτό το κείμενο είναι για την Οδησσό και για την Ουκρανία, κάποτε μέρος μιας χώρας που την έλεγαν και «μεγάλη πατρίδα όλων των εργατών». Το Λος Άντζελες -το πιστεύω αυτό- είναι η μεγάλη πατρίδα όλων των καλλιτεχνών, και ο γέννημα-θρέμα Λοσανζελίτης Έλροϊ που κάποτε θα γράψω και για αυτόν, έχει μιλήσει για αυτήν καλύτερα από όλους. Εντάξει, και ο Ντέιβιντ Λιντς. Πατρίδα της επίδειξης, της ματαιοδοξίας, της ανάγκης να είσαι πάντα γκομενικά μάχιμος, της με κάθε μέσο επιδίωξης της αγάπης των ανθρώπων και μιας κάποιας αθανασίας.
Δεν έχω την αυταπάτη ότι δεν είμαι ματαιόδοξος, αυτό είναι στο job description για κάθε καλλιτέχνη και καλύτερα από εμάς των 40+ το ξέρει κάθε ινφλουένσερ στο insta που παρέκαμψε την μεσολάβηση της τέχνης για να προβάλει το άτομό του-ης, κόβοντας δρόμο στην επιδίωξη της αγάπης των ανθρώπων, έστω και αν αυτή δεν εκφράζεται παρά με την κυριολεκτική μαλακία μπροστά από οθόνες.
Είναι μια κατάσταση μάλλον ανθυγιεινή, ωστόσο, το κυνήγι της φιλοδοξίας. Ψυλλιάζομαι ότι και στην άκρη κάθε επιτυχίας και δημοσιότητας δεν σε περιμένει τίποτα καλό, αν πιστέψει κανείς τους πάρα πολλούς ανθρώπους που έφτασαν εκεί· από την άτυχη Μέριλιν που το ανακάλυψε πρόωρα, μέχρι τον πιο βαθιά ριζωμένο Τολστόι που πρόλαβε να γράψει εκείνη την εργάρα που τον έκανε τον πιο διάσημο συγγραφέα στον κόσμο, και έτσι κέρδισε το δικαίωμα να φλυαρεί συχνά για το μάταιο της φιλοδοξίας. Ευτυχώς, έχω πολύ δρόμο μέχρι να φτάσω εκεί και ελπίζω ότι δεν θα ανακαλύψω σύντομα την ερημιά της επιτυχίας.
Και πάλι όμως, δεν χρειάζεται να είσαι η Μέριλιν για να σε κατατρύχει η ερημιά της επίδειξης, της ματαιοδοξίας, της ακονισμένης ατομικότητας. Ευτυχώς, υπάρχουν πραγματάκια να κάνει κανείς πριν πάρει ψυχοφάρμακα όπως η Μέριλιν ή πριν αποφασίσει να γίνει περιπλανώμενος χριστιανός όπως ο Τολστόι: μπορεί να φυτέψει ένα δέντρο, να κάνει επισκευές στο σπίτι του, να ανασύρει το κατάλληλο βιβλίο από το ράφι της βιβλιοθήκης, ένα έπιπλο που κανονικά θα έπρεπε να υπάρχει σε κάθε σπίτι χωρίς κήπο.
Όταν χρειάζεται τραβάω από τη βιβλιοθήκη μου το «παιδαγωγικό ποίημα» του Μακαρένκο. Η θεραπευτική του επίδραση ξεκινά με την καθησυχαστική φάτσα του συγγραφέα, με τη μεγάλη μύτη και τα μικρά στρογγυλά γυαλάκια. Βασικά, με την απουσία κάθε φιλοδοξίας ομορφιάς -ο Μακαρένκο δεν είναι καθόλου σέξι, μου φέρνει στο μυαλό περισσότερο έναν ασκητή. Δεν είναι μυθιστόρημα, είναι η εξιστόρηση του εκπαιδευτικού του πειράματος, το οποίο ξεκινά με ένα ρημάδι στην εξοχή γύρω από το Χάρκοβο, ένα περίστροφο εξάσφαιρο, και έξι μαθητές με αγρίως παραβατικό παρελθόν το 1920. Όλα αυτά από το Λαϊκό Επιτροπάτο παιδείας μιας Ουκρανίας σε άγρια εμφύλια σύγκρουση, λίγο πολύ όπως τώρα.
Δεν ξέρω αν ο ίδιος πίστευε ότι είναι όμορφος, θυμάμαι δύο αναφορές στην ομορφιά στα βιβλία του, αν και πιθανότατα θα υπάρχει και κάποια άλλη με αφορμή ίσως κάποια παιδαγωγό. Η πρώτη αναφορά στην ομορφιά είναι ένα μικρό απόσπασμα όπου αποφαίνεται ότι τα παιδιά του σταθμού ομόρφαιναν, καθώς “η ομορφιά είναι αποτέλεσμα της εργασίας και της μόρφωσης”. Η δεύτερη είναι με αναφορά στο τοπίο, όταν μετακομίζοντας σε ένα νέο ρημάδι, τα παιδιά επιμελήθηκαν τα παρτέρια και τα δρομάκια και έτσι «απέδειξαν ότι ο άνθρωπος είναι ανώτερος από τη φύση». Και τα δύο, με έναν τρόπο συμβατά με μια φιλόδοξη μοντερνιστική αφήγηση προόδου, ευημερίας, προκοπής.
Η κοινότητα σε κάποιον βαθμό αυτοσυντηρούνταν, ενώ σύντομα περιήλθε και κάτω από την αιγίδα της Cheka, με στελέχη της οποίας ο Μακαρένκο αφήνει να διαφανεί ότι είχαν μια περισσότερο φιλική, συντροφική παρά υπηρεσιακή σχέση. Η εξέλιξη των παραγωγικών μέσων της κοινότητας ήταν παράλληλη με αυτήν του πρώτου εργατικού κράτους: από την επιστημονικοποίηση της αγροτικής παραγωγής στην εξειδίκευση της ΝΟΠ και τέλος στα βιομηχανικά προϊόντα. Ήταν ίσως ο φετιχισμός μου που με έκανε να θέλω ένα από αυτά τα προϊόντα του εργοστασίου της κοινότητας, μια φωτογραφική μηχανή FED όπως αυτή που κρεμόταν στον λαιμό του Πικάσο σε μια φωτογραφία του και που το όνομά της είναι τα αρχικά του ιδρυτή της Cheka-GPU μετά KGB, του «Σιδερένιου Φέλιξ». Στη διάρκεια ενός μεγάλου ρόουντ τριπ βρέθηκα και στην Οδησό, όπου περισσότερο για τη χαρά της περιπλάνησης έξω από τις τουριστικές διαδρομές έψαξα να βρω μια λειτουργική FED. Εξάλλου ήταν 2005 και φωτογράφιζα ακόμα με φιλμ. Οι περισσότερες που έβρισκα είχαν πάνω χτυπημένα νούμερα Leica, μαζί με διάφορα ιερογλυφικά της Wehrmacht ως υποτιθέμενα λάφυρα αλλά προφανώς δεν ήταν αυτές που ζητούσα. Βρέθηκα έτσι σε ένα παλιό φωτογραφείο κάπου στο τέλος της Πρεομπραζένσκαγια, κοντά στο ομώνυμο πάρκο.
Ο γέρος φωτογράφος δεν μιλούσε κάποια γλώσσα που θα με βοηθούσε να συνεννοηθώ μαζί του, και η FED που είχε ήταν χωρίς το καρουλάκι που μαζεύει το φιλμ. Δεν μπορούσε να με βοηθήσει περισσότερο, αν και αργότερα θα μάθαινα ότι υπήρχε τρόπος να το αντικαταστήσω. Στους τοίχους του σκοτεινού φωτογραφείου του, ανάμεσα σε άλλα πορτρέτα είχε μια φωτογραφία του Στάλιν και μία του Φέλιξ Εντμούντοβιτς Ντζερζίνσκι και τα χρόνια που ακολούθησαν συχνά αναρωτήθηκα πως έβγαλε -αν ζούσε ακόμα- τα χρόνια της νεοναζί επικράτησης στην Ουκρανία. Γύρισα από εκείνο το ταξίδι χωρίς να έχω βρει μια από τις μηχανές του Μακαρένκο. Χρόνια αργότερα σε ένα άλλο ταξίδι στην Ουκρανία με ένα αγαπημένο πρόσωπο βρήκα μία Zorki 3s, πουλιόταν πάνω στο καπό ενός αυτοκινήτου σε ένα παζάρι της Μπέλαγια Τσερκβά, κοντά στο Κίεβο, για 3 ευρώ. Δεν λειτουργούσαν οι χαμηλές ταχύτητες αλλά αυτό είναι συνηθισμένο στις FED-Zorki λόγω μιας ιδιαιτερότητας του μηχανισμού του φωτοφράκτη. Δεν ήταν FED, ήταν μια πολύ παρόμοια Zorki αλλά δε γαμιέται… Εξάλλου, ήταν 2009, φωτογράφιζα πια ψηφιακά. Την πήρα και τράβηξα ίσως δύο φιλμάκια.
Πίσω στον Μακαρένκο, στην πραγματικότητα η κομμούνα που είχε ιδρύσει ήταν μια κοινότητα εργασίας με καταπιεσμένη την ατομικότητα. Χάρη στη δουλειά αυτού του ανθρώπου, παιδιά κατεστραμμένα από τον Α’ΠΠ και τον εμφύλιο που ακολούθησε την διεθνή επέμβαση στην Ουκρανία, έζησαν μια καλύτερη ζωή. Στον πρόλογο του βιβλίου ο ίδιος λέει ότι ενώ η κοινότητα έβγαλε γιατρούς, μηχανικούς, αξιωματικούς, λυπόταν που δεν βγήκε κάποιος καλλιτέχνης. Στοιχειώδες, αγαπητέ Αντον Σεμιόνοβιτς. Εμείς σήμερα ξέρουμε γιατί.
