Εκτιμώ τα βιβλία που προσφέρουν στον κόσμο γνώση που μέχρι τότε δεν ήταν διαδεδομένη. Ο «Νονός» είναι ένα τέτοιο βιβλίο, από πολλές απόψεις. Όταν εκδόθηκε το βιβλίο, η γνώση γύρω από τον οργανισμό που λέμε «Μαφία» ήταν πολύ περιορισμένη. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο όρος είναι ένα εξώνυμο, τα μέλη, οι εργαζόμενοι και τα στελέχη του οργανισμού, αν μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε ως τέτοιο, δεν αναφέρονταν σε αυτόν ως «Μαφία». Επίσης, ο όρος δεν αναφέρεται πουθενά μέσα στο βιβλίο. Ακόμα, ενδεικτικό της έλλειψης από τα μέσα γνώσης, είναι ότι ο όρος «Cosa nostra» που θεωρήθηκε όνομα οργάνωσης φαίνεται να οφείλεται σε μια παρανόηση των αστυνομικών του FBI που διενεργούσαν τις τηλεφωνικές υποκλοπές: οι συμμετέχοντες στη μαφία αναφέρονταν ως «cosa nostra» στις υποθέσεις εκείνες που επιλύονταν μέσω των ας πούμε εσωτερικών διαδικασιών της οργάνωσης και όχι των κρατικών θεσμών.
Το βιβλίο αυτό λοιπόν προσέφερε στο ευρύ κοινό μια γνώση που ακόμα και τότε δεν την είχαν ούτε εκείνοι οι μηχανισμοί του κράτους οι επιφορτισμένοι με τη δίωξη της μαφίας. Είναι και αυτό μια ελάχιστη ένδειξη που με πείθει ότι ακόμα και σε μια εποχή που θεωρούμε ότι η ανθρώπινη γνώση έχει κωδικοποιηθεί ως επιστήμη, υπάρχει ένα ολόκληρο σύμπαν έξω από την εμβέλεια της συστηματοποιημένης γνώσης. Και είναι αξιοσημείωτο ότι δεν πρόκειται για κάποια «μυστική γνώση» αλλά για γνώση που την κατείχαν σίγουρα μερικές εκατοντάδες, μπορεί και χιλιάδες άνθρωποι. Θα άξιζε κανείς να γράψει δυο λόγια για αυτό, για τις πρακτικές κάτω-από-τα-ραντάρ των κατώτερων τάξεων, όπως και για τις μη-αφηγήσεις, εκείνες τις σημαντικές ιστορίες που δεν βρίσκουν θέση στο σώμα των αφηγημάτων μας.
Προφανώς όμως, ούτε η γνώση, ούτε η απόλαυση που έχει να δώσει ένα βιβλίο εξαντλείται στο πληροφοριακό του περιεχόμενο. Πρόκειται για μια περίπτωση βιβλίου που έγινε σενάριο από τον ίδιο τον συγγραφέα του. Η ταινία ακολουθεί πολύ πιστά το βιβλίο, με την εξαίρεση ενός επεισοδίου στο Las Vegas που έχει αφαιρεθεί ολόκληρο. Η εντύπωση που δίνει το βιβλίο είναι ότι η μαφία είναι η καρδιά ενός άκαρδου κόσμου, μιας απρόσωπης καπιταλιστικής Αμερικής. Φτωχοί που προσπαθούν να φτιάξουν τη μοίρα τους, που απλά ακολουθούν τη μοίρα τους προσπαθώντας να προσαρμοστούν σε μια εξαιρετικά σκληρή και άδικη με τους φτωχούς χώρα. Είναι η μαφία ως γέννημα της ανάγκης, ως μια δομή αλληλεγγύης ενός κόσμου αποκλεισμένου από τους θεσμικούς μηχανισμούς ανέλιξης και δικαιοσύνης. Ωστόσο, δεν πρόκειται για ένα εναλλακτικό, ή κυρίως ανταγωνιστικό αφήγημα απέναντι στον αμερικάνικο καπιταλισμό. Είναι «σχεδόν» ανταγωνιστικό: οι πρωταγωνιστές φέρουν έναν κώδικα αξιών πιο παραδοσιακό, πιο συντηρητικό, όχι όμως ευθέως ανταγωνιστικό. Δεν έχουν την ιδεολογία της επέκτασης, της προόδου, της ανάπτυξης, της λεηλασίας ή της κατανάλωσης. Κατανάγκην θα επεκταθούν, θα μπουν σε νέα επιχειρηματικά πεδία, αλλά αυτό προκύπτει ως αναγκαιότητα και όχι ως παιχνίδι ή ως ορμή, όπως στην κυρίως αμερικάνικη μυθολογία.
Η ζωή η καταναλωτική και επιδεικτική είναι κάτι δηλωτικό αδυναμίας, στο βιβλίο -και από τους ηγέτες της οικογένειας Κορλεόνε- η επιδίωξη της απόλαυσης αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση, ως τρωτό. Έτσι αφήνεται να διαφανεί στην ιστορία του Λας Βέγκας, ή με τον παραγωγό στη γνωστή ιστορία με το κεφάλι του αλόγου, ή και με τον Τζόνι Φοντέιν, τον καθ’ εικόνα και ομοίωση του Φρανκ Σινάτρα, βαφτισιμιό του αφεντικού της οικογένειας Τζενοβέζε στην πραγματικότητα, Κορλεόνε στο βιβλίο και στην ταινία.
O Φρανκ Σινάτρα-Τζόνι Φοντέιν είναι σταρ, ως τέτοιος σύμβολο της μέινστριμ Αμερικής, ένας και αυτός ανάμεσα στην «powerless elite», όπως την έχει πει κάποιος, των σταρ. Είναι αδύναμος, και ο Νονός το ξέρει, και νουθετεί τον βαφτισιμιό του με τον πραγματισμό μιας πραγματικής ελίτ· εκείνης που επιζητά ισχύ, ξέρει από πολιτική και από όπλα. Αυτός είναι ο τόνος που κάπως διδακτικά κυριαρχεί στο βιβλίο: «μην ψαρώνετε με το σόου και την κατανάλωση, η ισχύς βρίσκεται στις παραδοσιακές αξίες και στην οικογένεια-φαμίλια». Η τελευταία είναι ένας οικονομικο-στρατιωτικός μηχανισμός στο σύμπαν του βιβλίου, μόνο ο απόφοιτος Χάρβαρντ Μάικλ Κορλεόνε εξαμερικανίζεται, παντρεύεται την αγαπημένη του και μετά όλοι είδαμε πώς πήγε αυτό.
Ένα ιδεολόγημα, η εξουσία, χρειάζεται και μια γενεαλογία. Στον Νονό προσφέρεται απλόχερα: οι αρχηγοί των Πέντε Οικογενειών είναι οι σύγχρονοι βασιλιάδες, οι απόγονοι και οι θεματοφύλακες της ρωμαϊκής πολιτικής παράδοσης, οι κάτοχοι της πολιτικής τεχνογνωσίας που καθόρισε τους θεσμούς παγκόσμια.
Αλλά όποιος προσφέρει γνώση έχει τη δύναμη να διαλέξει ποια γνώση θα προβάλει και ποιαν θα αποκρύψει. Ίσως εδώ θα έπρεπε να ανοίξω έναν Ρανσιέρ, και σε σχέση με τη δυνατότητα της τέχνης να παρεμβαίνει και να μεταβάλει τις προσλήψεις μας, τις νόμιμες αφηγήσεις. Έγραψα πριν ότι δεν θα βρει κανείς μέσα στο βιβλίο τον όρο «Μαφία». Δεν ξέρω μέχρι τότε αλλά σίγουρα στη διάρκεια της προπαραγωγής, ο παραγωγός είχε έρθει σε συνεννόηση με την «Italian-American Civil Rights League», την ένωση πολιτικών δικαιωμάτων που ελεγχόταν από τον Τζόζεφ Κολόμπο, τον αρχηγό μιας από τις «πέντε οικογένειες».
Συνολικά το βιβλίο δίνει την εντύπωση ότι μεριμνά για το ίματζ και το κύρος της Μαφίας. Παρουσιάζει το όλο πράγμα σαν να αφορά μόνο τους εμπόλεμους, ένα παιχνίδι με κανόνες και σύστημα αξιών. Ξέρουμε όμως όλοι ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι: τα λεφτά δεν βγαίνουν χτυπώντας τους από πάνω, αλλά εκμεταλλευόμενος εκείνους που μπορείς. Θα ήταν πολύ καλό το λαθρεμπόριο φαρμάκων στον «Τρίτο Άνθρωπο» να αφορά μόνο τους εμπόρους φαρμάκων, αλλά αφορά τα παιδιά που χρειάζονταν τα φάρμακα. Ή το λαθρεμπόριο χημικών να αφορά μόνο τους λαθρεμπόρους, αλλά τελικά αφορά τα παιδιά που ταξίδευαν στη Θεσσαλονίκη με το τρένο.
Για να είμαστε όμως δίκαιοι, πρέπει να πούμε ότι η Μαφία, αν και έφτασε να βγάλει πρόεδρο στις ΗΠΑ, άσχετα αν αυτός δεν μακροημέρευσε, σαν οικονομικό μέγεθος είναι ασήμαντο μπροστά στο μη-μαφιόζικο αμερικάνικο κεφάλαιο. Θέλω να πω, η οπτική του βιβλίου έχει την αλήθεια της, υπήρξε σε κάποιον βαθμό καρδιά ενός άκαρδου κόσμου. Και επίσης, δεν γίνεται να μην αναφερθούμε στο τεράστιο μέγεθος του Κάστρο. Από την φτωχή μου εμπειρία, οι άνθρωποι που βρέθηκαν από κάποια περίσταση αντιμέτωποι με μπράβους και οργανωμένο έγκλημα, αγχώνονται, και σωστά αγχώνονται. Ο Κάστρο χάλασε μια τεράστια μπίζνα της μαφίας, την τεράστια επένδυση που είχε γίνει στην Κούβα. Δεν είναι εύκολο να πιστολιάσεις τη Μαφία και να ζήσεις όμορφα στη συνέχεια. Ο Κένεντι πχ δεν τα κατάφερε το ίδιο όμορφα, κρίμα το Χάρβαρντ.
