Ο Οράτιος, που είχε ξεκινήσει τη σταδιοδρομία του γράφοντας εκλεπτυσμένες, επιφυλακτικές σάτιρες, οργανωμένες έτσι ώστε να αποφεύγεται το «ονομαστί κωμωδείν» και να απαμβλύνεται κάθε πολιτική αιχμή, μια και οι καιροί ήσαν ιδιαίτερα δύσκολοι (ο Αύγουστος εμπέδωνε την κυριαρχία του μέσα σε συνθήκες κατάρρευσης της δημοκρατίας κι ο ποιητής είχε βρεθεί στο αντίπαλο στρατόπεδο, των δημοκρατικών του Κάσσιου και του Βρούτου, και αφού παρά τρίχα είχε γλιτώσει στους Φιλίππους τον θάνατο, προσπαθούσε να ανακατασκευάσει τους όρους ζωής του και να διαφυλάξει κάποιο έσχατο όριο αξιοπρέπειας), ο Οράτιος λοιπόν επιχείρησε, στις Επωδούς πρώτα, όπου το πρότυπό του ήταν ο ιαμβογράφος Αρχίλοχος, κι έπειτα στις Ωδές, όπου το πρότυπό του ήταν ο Αλκαίος κατά κύριο λόγο, να ανασυστήσει και να εγγράψει στη ρωμαϊκή λογοτεχνία τα αρχαϊκά ελληνικά λυρικά μέτρα.
Οι σύγχρονοί του αντιμετώπισαν ψυχρά το σώμα εκείνο ποιημάτων που οι μεταγενέστεροι θα θεωρούσαν υπόδειγμα -και ο ποιητής επέστρεψε στο αρχικό στιλ των Sermones του (έτσι ονόμαζε ο ίδιος τις σάτιρές του: κουβεντολόι…) ελπίζοντας ότι τούτη δω η Μούσα, που προχωρούσε πεζή, δίχως εξάρσεις, θα του επέτρεπε να εκφράσει και να ελέγξει μαζί την βαθιά του κατάθλιψη. Δεν προέκυψαν σάτιρες, αλλά κάτι απολύτως πρωτότυπο: ένα βιβλίο Επιστολών, όπου κυριαρχούν το μειδίαμα, η ανάλαφρη παρέκβαση, ο φευγαλέος υπαινιγμός -κι όλα επαφίενται στον αναγνώστη, εφόσον έχει «πιάσει τον τόνο», θα λέγαμε…
Αυτό το ρεσιτάλ αυτοελέγχου και ειρωνικής υποδήλωσης μ’ εντυπωσίαζε πάντοτε. Προϋποθέτει, βεβαίως, το άπειρο βάθος κατάθλιψης. Γιατί κι ο πιο άγριος, ο πιο μισάνθρωπος σαρκασμός (τύπου Γιουβενάλη, ας πούμε) προϋποθέτει, αντιθέτως, κάποιο, οποιοδήποτε έρεισμα: Ίσως, όλη κι όλη, την εμμονή να πιστεύεις -στο Τίποτα έστω, αν δεν απέμεινε Κάτι, εμμονή όμως πολύ προτιμότερη, έλεγε ο Νίτσε, απ’ το να μην πιστεύεις σε τίποτα…
Ο λόγος που αίφνης ανακαλώ αυτά τα παλιά δεδομένα είναι η τετραήμερη -πώς να την ορίσω; ας πούμε: παράλυση, καθώς προσπαθούσα να γράψω το εβδομαδιαίο (έτσι δεσμεύτηκα) κείμενο- εξ ορισμού ευτελές, φευγαλέο: απ’ τον Οράτιο και τα έργα του (exegi monumentum) με χωρίζει μια κάποια απόσταση… Δεν είναι μεμπτό να ονειρεύεσαι εντούτοις, στη δική σου ελάχιστη κλίμακα: στα σκαλαθύρματά μου, έστω σ’ αυτά, θα ήθελα ο τόνος να ήταν εκείνος που πάντοτε θαύμαζα -μια και ό,τι κι αν πεις, αν καθόλου μπορεί να μετρήσει, μετρά διά του τόνου πρωτίστως. Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει πως μπορείς να λες ό,τι νά ’ναι, αρκεί νά ’ναι στιλιζαρισμένο και cool: αντιθέτως, ο τόνος δεσμεύει, ελέγχει, δημιουργεί ένα ηθικό πεδίο ισοδύναμο του βαρυτικού.
Είναι η άλλη όψη της ταινίας moebius που εκτυλίσσεται καθώς ο αναγνώστης διαβάζει αυτά που νόμισες πως έχεις να πεις (και ποιον νοιάζουνε τάχα;). Πιθανότατα όμως ο τόνος που ήθελα μετατοπίστηκε ήδη σε μια περιοχή υπερήχων -ενώ ήταν ακουστός κι ευκρινής, φερ’ ειπείν, όταν ο Άγρας συνέγραφε τα κριτικά κείμενά του (συνεπώς και τα ποιήματά του, αδιαχώριστα) «με την συνειδητήν ευγένεια της απελπισίας».
Ξαναπιάνοντας το βιολί της «επιφυλλιδογραφίας» (νά μια λέξη παρωχημένη, αφού, όπως κι ο τόνος, μετράει κι η ύλη: το χαρτί, το μελάνι, το βάρος…) έχω, εννοείται, επίγνωση της πλήρους αλλαγής παραδείγματος. Επιπλέον γνωρίζω, όπως όλοι, για ποιο θέμα επιβάλλεται να γράφω αυτή τη στιγμή (και την κάθε επόμενη, αλίμονο, γι’ άλλο). Ένας λόγος παραπάνω λοιπόν-
