Το αυτοκίνητο που ιδιοτροπία μ’ έκανε και το ‘καμα δικό μου πριν τρία χρόνια είναι ένα zx που το 2026 θα κλείσει 30 χρόνια κυκλοφορίας. Σ’ αντίθεση με την πιο πεζή και χρηστική σχέση που είχα με το πιο λογικό, προηγούμενο αυτοκίνητό μου, με αυτό αναζητώ αφορμές να αλλάζω το 4ο σημαντικό ψηφίο στον χιλιομετρητή του. Πριν λίγες εβδομάδες, ένα κατά τα άλλα ατυχές ταξίδι, μου έδωσε την ευκαιρία να το κάνω. Είχα όλη την άνεση να διατρέξω μια διαδρομή σχεδόν παροπλισμένη μετά την κατασκευή της Ιονίας Οδού σταματώντας για να τραβήξω φωτογραφίες και βίντεο.

Από Ντελέζ, δεν γνωρίζω σε βάθος. Βρίσκω ωστόσο όλο και πιο χρήσιμο εκείνο το κόνσεπτ των «ριζωμάτων» στην προσπάθεια προσέγγισης φαινομένων, ακόμα και στη σύνταξη ενός απλού κειμένου, ή στο σχέδιο για μια ταινία μυθοπλασίας ή ντοκιμαντέρ. Ή, με άλλα λόγια, βρίσκω όλο και πιο δύσκολη ή δυσλειτουργική εκείνη την προσπάθεια ανάπτυξης σε μια γραμμική μορφή ή σε μια μορφή δέντρου. Από την άλλη, μια αφήγηση ή μία ταινία είναι γραμμική, όπως η σειρά των λέξεων στο χαρτί ή στην οθόνη, ή η διάρθρωση επεισοδίων στον μονοδιάστατο χρόνο. Όπως και ένας δρόμος, όπως η κίνηση των αυτοκινήτων.

Ένας κλειστός αυτοκινητόδρομος γίνεται νοητός ως μία γραμμή. Αυτό είναι ένα κείμενο με αφορμή έναν δρόμο και θα ήταν φυσιολογικό να ακολουθήσω μια γραμμή αλλά είπαμε, βρίσκω αυτήν τη δομή μάλλον δυσλειτουργική. Αντίθετα, μπορώ να μιλήσω για κόμβους, τους βάζω αναγκαστικά σε μια σειρά, αλλά καθένας από αυτούς συνδέεται με κάποιους άλλους.

Δεν έκανα τον κόπο να κάνω κάθε σύνδεση, αλλά δεν έχει και τόση σημασία. Οι κόμβοι, λοιπόν:

• Οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις που μετατρέπονται σε χώρους πολιτισμού, αυτό είναι κατά τον Ουελμπέκ μία πολύ χαρακτηριστική όψη της ευρωπαϊκής παρακμής. Ο Ουελμπέκ όμως, εκτός από διαολεμένα, διεστραμμένα και ταυτοτικά άσχημος, είναι Γάλλος. Ακόμα και ως παρίας, είναι ένας Γάλλος παρίας και δεν μπορεί να δει πέρα από έναν κόσμο βιομηχανικής, παλιότερα αριστοκρατικής ακμής. Ο κόσμος προχώρησε χωρίς να περιμένει τη Δύση, τα εργοστάσια εκείνα από τα οποία μάθαμε να βγάζουμε οπτικό νόημα, έγιναν ακριβώς αυτό: χώροι πολιτισμού, κατασκευής δηλαδή αφηγήσεων και ιδεολογίας.

• Η ιδεολογική βάση, το αφήγημα της Ελλάδας είναι ότι είναι το σημείο αφετηρίας της γενεαλογίας του δυτικού κόσμου. Η Ελλάδα περισσότερο από χώρος και υλικές ή άυλες υποδομές, για τον υπόλοιπο κόσμο είναι μια αφήγηση και μια ιδεολογία. Οι υποδομές που χτίζονται πάνω σε αυτό, είναι ακριβώς εκείνες που εξυπηρετούν το συγκεκριμένο αφήγημα. Η βιομηχανία ποτέ δεν έγινε κομμάτι του πυρήνα μας, αντίθετα μας έλεγαν ότι ο πολιτισμός και ο τουρισμός είναι η βαριά μας βιομηχανία. Ο τουρισμός ως βιομηχανία της εμπειρίας συνδέεται με αυτό που λέμε πολιτιστική παραγωγή. Οι αυτοκινητόδρομοι, όχι μόνο στην Ελλάδα, από τη γέννησή τους συνδέθηκαν με την ανάδυση μιας τάξης και ενός λάιφσταϊλ ελεύθερου χρόνου, κατανάλωσης και τουρισμού.         

• Υποτίθεται κατά τον Ουελμπέκ ότι η παραγωγή έδωσε τη θέση της στην κατασκευή ιδεολογίας, σε μια παρακμιακή τροχιά. Τι συμβαίνει με την παροπλισμένη ιδεολογική υποδομή, όπως με τους εγκαταλειμμένους δρόμους και τα κτίσματα για τουρίστες κατά μήκος τους; Οι φωτογραφίες και τα βίντεο που έβγαλα κατά μήκος του παροπλισμένου παλιού δρόμου είναι κατασκευή αφήγησης στον χώρο της παροπλισμένης υποδομής, κάτι βαθιά και ευρωπαϊκά παρακμιακό.

• Στη διασταύρωση των οδών Ζαΐμη και Στουρνάρη στα Εξάρχεια υπάρχει η μοντερνιστική πολυκατοικία των Μιχαηλίδη-Βαλεντή, χτισμένη το 1934. Σε μια φωτογραφία που βρήκα ονλάιν, τραβηγμένη από την οδό Ζαΐμη τη δεκαετία του 30 διακρίνονται δύο αυτοκίνητα: ένα παρκαρισμένο στον δρόμο και ένα να βγαίνει από το πάρκινγκ της πολυκατοικίας. Τα αυτοκίνητα δείχνουν εντελώς αρχαϊκά μπροστά σε μια πολυκατοικία της οποίας το σχήμα παραμένει επίκαιρο, ή εν πάση περιπτώσει πολύ περισσότερο οικείο από τα αυτοκίνητα της εποχής. Μοιάζει λογικό, ή έστω αναμενόμενο: οι μορφές από οπλισμένο σκυρόδεμα, ειδικά όταν έχουν την υπογραφή ενός αρχιτέκτονα, έχουν πάντα μια μνημειακή φιλοδοξία. Φωτογραφίζοντας το σχεδόν 30 χρόνων Citroën μπροστά στο εγκαταλειμμένο Μοτέλ Μιμόζα, σκέφτομαι ότι η χειρονομία από μπετόν αρμέ υπήρξε πιο βραχύβια από το καταναλωτικό προϊόν-αυτοκίνητο.

• O μοντερνισμός ενσωματώθηκε στο ελληνικό αφήγημα και μέσα από προσπάθειες μοντερνιστών αρχιτεκτόνων. Θυμάμαι εδώ, κάπως άσχετα, τη σχολή της Ulm. Πήγε να αναβιώσει το πνεύμα του Bauhaus, μόνο για να βρεθεί μπροστά στο αδιέξοδο ότι το ντιζάιν δεν μπορεί παρά να υπηρετεί την κατανάλωση. Οι μοντερνιστές έλληνες αρχιτέκτονες προσπάθησαν με χειρονομίες από μπετόν αρμέ να επικοινωνήσουν τόσο με την ελληνική παράδοση -αυτό που εκλαμβανόταν ως ελληνικός πολιτισμός- όσο και με τον μοντερνισμό. Εξάλλου η γενεαλογία Ελλάδα – Δύση φαίνεται να κολλάει οργανικά με τον μοντερνισμό, χωρίς να αναφερθούμε στην απέλπιδα προσπάθεια του 4ου CIAM.

• Οι παλιές εθνικές χτίζονταν με το ένα μάτι στραμμένο στην ιδεολογία: οδηγούσαν στο Σούνιο, στους Δελφούς, στην Επίδαυρο. Ο ΕΟΤ χρηματοδοτήθηκε από το σχέδιο Μάρσαλ, το Ξενία ήταν πρόγραμμα του ΕΟΤ υπό την επίβλεψη μοντερνιστών αρχιτεκτόνων. Οι παλιές εθνικές έδιναν θέα. Τόσο οι ίδιες όσο και τα κτίσματα κατά μήκος τους ήταν αισθητικά επιμελημένα. Το διαχωριστικό της παλιάς εθνικής προς την Πάτρα ήταν φυτεμένο με πικροδάφνες, τα πρανή ήταν χτισμένα συχνά με ισόδομες λιθοδομές. Ήταν δρόμοι για πλούσιους και για κάποια ανερχόμενη μεσαία τάξη. Το αυτοκίνητο ήταν σύμβολο μοντερνισμού, κοινωνικής ανόδου, ατομισμού. Η Ιονία οδός έχει καταφέρει να μην δίνει τη θέα του τοπίου ακόμα και σε μέρη που θα μπορούσε. Οι ΣΕΑ είναι σχεδιασμένοι από κάποιον που μάλλον δεν  πέρασε ούτε μακριά από τον τόπο που κατασκευάστηκαν, που δεν έδωσε μισή σκέψη για την οπτική του τοπίου που θα μπορούσαν να δίνουν. Χαρακτηριστικός ο ΣΕΑ της Αμφιλοχίας που θα μπορούσε να είναι ανοιχτός προς τον Αμβρακικό και το κάστρο της πόλης αλλά βλέπει μόνο τον σκαμμένο βράχο, ή το μήκος του δρόμου από εκεί προς τον βορά: Χαραγμένος μάλλον σε μια κορυφογραμμή, η μόνη θέα που προσφέρει πάνω από τα στηθαία είναι ο ουρανός.

• Μία από τις διαρρήξεις στο παλιό μου Fiat Seicento είχε ως αποτέλεσμα την υφαρπαγή κάποιων κερμάτων αξίας περί το ενάμιση ευρώ, ενώ μου κόστισε μια ζημιά γύρω στα 40, πράγμα που δίνει μια απόδοση 6.25%. Βέβαια, η ζημιά ήταν δική μου, σε αντίθεση με το κέρδος που το καρπώθηκε κάποιος μικροεπιχειρηματίας της παραβατικής οικονομίας. Το θυμήθηκα βλέποντας μια γέφυρα με το σήμα της ΤΕΡΝΑ στο μήκος που διατρέχει τους πρόποδες του κάποτε άθικτου βουνού Πεταλάς νότια της Αμφιλοχίας. Η ανάπτυξη μοιάζει να είναι η άλλη όψη της υφαρπαγής του δημόσιου πράγματος.

• Ο εγκαταλειμμένος δρόμος δίνει μια εικόνα από το μέλλον της Ιονίας Οδού. Σε αντίθεση με μια μυθολογία αέναης προόδου όπου οι υποδομές εξελίσσονται σε καλύτερες, μεγαλύτερες και ομορφότερες υποδομές, ένας παροπλισμένος δρόμος και η καταστροφή των υποδομών κατά μήκος του είναι μια μαρτυρία της πραγματικής φύσης της ανάπτυξης. Οι υποδομές δεν είναι φτιαγμένες για να εξελίσσονται, μοιάζουν όλο και περισσότερο με καταναλωτικά προϊόντα προορισμένα να καταλήξουν σκουπίδια.

Όταν είπα ότι σκέφτομαι να ακολουθήσω την παλιά διαδρομή, ξάδερφός μου που στο παρελθόν ήταν φορτηγατζής με προειδοποίησε ότι είναι ψυχοπλάκωμα.

Η κάμερα, η καταγραφή, είναι μια κατεξοχήν διαδικασία παραγωγής αφηγήσεων και επανανοηματοδότησης. 250 χιλιόμετρα εγκαταλειμμένης και παροπλισμένης υποδομής πάντως είναι μια μεγάλη απόσταση για να βρει χρήση ως χώρος πολιτισμού.

Ειδικά όταν διατρέχει μια αποδεκατισμένη, σχεδόν ακατοίκητη ελληνική επαρχία.