Αυτό το κείμενο είναι μια προσπάθεια να ανασυνθέσω και να ερμηνεύσω ίσως αναδρομικά την πρώτη εντύπωση. Είναι πια σπάνιο να βρεθεί κάποιος σε μέρος για το οποίο δεν ξέρει τίποτα. Καταναλώνουμε εικόνες από όλο τον κόσμο, αλλά στην πραγματικότητα υπάρχουν κάθε είδους περιορισμοί στο ποιος είναι αυτός ο κόσμος. Οι άνθρωποι ενός κάποιου περιγύρου τείνουμε να πηγαίνουμε στα ίδια μέρη. Ούτε ο τουρισμός, ούτε οι επαγγελματικές μετακινήσεις, ούτε οι κοινωνικές σχέσεις και ακόμα ούτε η κατοίκηση δεν ακολουθούν ομοιόμορφες κατανομές. Ακόμα και ο γεωπολιτικός προσανατολισμός κατασκευάζει οικειότητες και αποστάσεις.
Το «η Κύπρος κείται μακράν» είναι κάποιου παλιού πολιτικού. Και ίσως τότε που το είπε να μην ήταν. Κύπριοι σκηνοθέτες γύρισαν κάποιες από τις καλύτερες ελληνικές ταινίες, Κύπριοι τραγουδοποιοί ακούγονταν στα ελληνικά μαγαζιά και στα ελληνικά ραδιόφωνα. Οι φοιτητές της μεταπολίτευσης, ακόμα και πιο μετά, είχαν Κύπριους στον κύκλο τους. Η Κύπρος ήταν κάτι σαν μια ιδιόμορφη ελληνική επαρχία.
Στη δική μου γενιά οι Κύπριοι ανήκαν στις δικές τους, κατά κύριο λόγο, παρέες. Η Κύπρος ήταν μακριά, πια.
Βρέθηκα πρώτη φορά εκεί το 2009. Ήταν ήδη μια άλλη χώρα που το όνομά της είχα ακούσει πολλές φορές, που ήξερα για την εισβολή και για τον ρόλο της χούντας σε αυτήν και για την οποία δεν είχα εικόνες πέρα από τα φιλμάκια της εισβολής. Πήγα σε ένα μέρος του οποίου δεν είχα δει εικόνες, δεν είχα δει ταινία να διαδραματίζεται εκεί, δεν είχα διαβάσει βιβλίο που η δράση του να τοποθετείται εκεί. Τα παραπάνω κατασκευάζουν ένα ερμηνευτικό πλαίσιο για ό,τι βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας. Το τοπίο χωρίς αφηγήσεις βγάζει σχεδόν τόσο νόημα, όσο βγάζει ένα κείμενο σε ένα παιδί που δεν έχει μάθει να διαβάζει. Οι αφηγήσεις ορίζουν ποια πράγματα έχουν νόημα και ποια δεν έχουν. Τα δεύτερα μπορούν να προβάλλουν πολύ περιορισμένες, σίγουρα μόνο υπόγειες αντιστάσεις για να συνεχίσουν να υπάρχουν.
Τώρα μου είναι ένα μέρος πολύ οικείο: τα παιδιά μου είναι πολίτες αυτής της χώρας, την επισκέπτομαι πολύ συχνά, είμαι διδακτορικός φοιτητής στο πανεπιστήμιό της και έχω φίλους εκεί. Προσπαθώ με τη σημερινή μου γνώση να ανασυνθέσω την εμπειρία ενός τόπου που τον προσέγγισα χωρίς αναφορές.
Η πρώτη εντύπωση ήταν ότι υπήρχε πολύ φως, παντού πολύ δυνατό λευκό φως, λευκή γη, αραιή βλάστηση και σκόνη. Άγνωστη πανίδα ασιατικών δεξιοτίμονων αυτοκινήτων.
Συνομήλικοί μου που έκαναν τέχνη έχοντας περάσει κάποια χρόνια σε ευρωπαϊκές πόλεις και που επέστρεψαν στο νησί για μια σημαντικά άνετη -τότε- ζωή. Και πάλι σκόνη, πάνω σε ασημί, λευκά και υπόλευκα και μπεζ αυτοκίνητα. Αποικιακά κτίρια με μπεζ πορώδη πέτρα από αυτήν που βλέπει κανείς σε όλη την μέση Ανατολή. Μια παραδοξότητα, όπως στέκονται τακτοποιημένα και βρετανικά, με την αυστηρότητα μιας κάποιας γραφειοκρατίας και τυπικότητας μέσα σε ένα περιβάλλον που ήταν αδύνατο να μην είναι Μέση Ανατολή. Στο τέλος όμως, ίσως το φαντασιακό της αποικιοκρατίας να είναι ακριβώς αυτό, η επιβολή του καρτεσιανού και έλλογου πάνω στο παραδοσιακό και άναρχο.
Η κατοίκηση εκεί μου θυμίζει κάτι από σπείρα ή σαλιγκάρι. Αρχικά σκέφτηκα ότι είναι θέμα του σπιτιού που κατοικώ. Ένα κανονικό σπίτι, η είσοδος για το αυτοκίνητο από το πλάι, είσοδος του συγκροτήματος από πίσω, όχι από ένα καλωσοριστικό λόμπι όπως στις ελληνικές 50s πολυκατοικίες αλλά μια απλή είσοδος, κλιμακοστάσιο, πόρτα στο καθιστικό, πάλι αναστροφή για τα δωμάτια.
Μόλις την τελευταία φορά συνειδητοποίησα ότι δεν είναι θέμα αρχιτεκτονικής, είναι θέμα πολεοδομίας: η πόλη σχεδόν δεν έχει διασταυρώσεις. Οι δρόμοι ενώνονται συνήθως σε «Τ». Οι σπείρες των ιεραρχημένων δρόμων υπαγορεύουν την κίνησή σου στην πόλη. Έξω από το μεσαιωνικό-οθωμανικό κέντρο η πόλη έχει φτιαχτεί την περίοδο της αποικιοκρατίας. Δεν θα συναντήσει κανείς το τόσο μπανάλ αλλά δημοκρατικό Ιπποδάμειο σύστημα, το οποίο μόλις έμαθα ότι λέγεται και ελληνορωμαϊκό. Η αίσθηση που είχα σε κάθε σπίτι μου στην Ελλάδα είναι βρίσκομαι σε έναν κόμβο σχεδόν ίσο με τους άλλους, ή έστω όμοιο, με ελάχιστη ιεραρχία. Άσχετο: γιατί στον ελληνικό δημοσιογραφικό λόγο η λέξη «διασταύρωση» έχει αντικατασταθεί από τη λέξη «συμβολή»;
Κάποτε που είχα μείνει αρκετό καιρό στη Λεμεσό με ξύπνησε ένα όνειρο: είχα ανέβει στα κάστρα στη Θεσσαλονίκη και είχα μπροστά μου τη θέα της πόλης. Συνειδητοποίησα ότι δεν υπήρχε ούτε ένα σημείο που να μπορεί να μου δώσει τη θέα της Λεμεσού.
Το Τρόοδος ήταν μακριά, αχνό γαλάζιο μέσα στη σκόνη και την υγρασία της ατμόσφαιρας και με απελπιστικά ομαλές κλίσεις. Αν εξαιρέσεις τον Πενταδάκτυλο και την χερσόνησο της Καρπασίας στα κατεχόμενα που μοιάζει κάπως με ελληνικό τοπίο, η υπόλοιπη Κύπρος είναι μάλλον επίπεδη. Όχι ακριβώς επίπεδη αλλά περισσότερο χαρακτηρίζεται από ομαλές κλίσεις, κανένα απότομο ύψωμα από αυτά που στην Ελλάδα έχουμε μάθει να μας δίνουν θέα, όπως τα κάστρα στη Θεσσαλονίκη, ο Λυκαβηττός, η Ακρόπολη, τα Τουρκοβούνια στην Αθήνα, το Δασύλιο ή το Κάστρο στην Πάτρα και προσθέστε ελεύθερα για κάθε ελληνική πόλη. Στη Λεμεσό και ίσως γενικότερα στο νότιο τμήμα του νησιού, αυτό απλά δεν υπάρχει. Συχνά ο ήλιος, λευκός αμέσως μετά την ανατολή και μέχρι λίγο πριν από τη Δύση, θαμπώνει το παρμπρίζ του αυτοκινήτου ανάμεσα στις αραιές μπεζ πολυκατοικίες.
