Στις κινητοποιήσεις του Αμπάν το 1398, η αιφνίδια ανατίμηση της βενζίνης σε συνδυασμό με την οργή που τροφοδότησε η συστημική διαφθορά προκάλεσαν εκτεταμένη κοινωνική αναταραχή και καταστολή σε περισσότερες από 100 πόλεις του Ιράν, μετασχηματιζόμενες ταχύτατα σε αντικαθεστωτικό ξεσηκωμό· αντιθέτως, οι διαμαρτυρίες του 1404 εδράζονται κυρίως στη χρόνια διάβρωση της κοινωνικής αναπαραγωγής υπό το καθεστώς του πληθωρισμού, στην ύφεση και στασιμότητα της αγοράς, στην πολύ σοβαρή κρίση ύδατος και ηλεκτρικής ενέργειας και στις καθημερινές υλικές στερήσεις που έχουν επεκταθεί από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα προς τη μικροαστική αστική τάξη και έχουν ωθήσει την κοινωνία σε μια κατάσταση «κοινωνικής αναστολής», σε μια παρατεταμένη συνθήκη μετέωρης ακινησίας χωρίς ορατό ορίζοντα ελπίδας. Το σύστημα δεν είναι πλέον σε θέση να επανέλθει στην πρότερα κανονικότητα.
Εκείνο που συνδέει τις ιρανικές κινητοποιήσεις του 1398, γνωστές ως «Αιματηρός Αμπάν» με τις κινητοποιήσεις του 1404 περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο παράγοντα, είναι το υπόστρωμα βαθύτατων οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δυσαρεσκειών. Οι διαμαρτυρίες του 1398 που εκδηλώθηκαν κυρίως κατά τον μήνα Αμπάν, μετασχηματίστηκαν με ταχύτητα σε μια πανεθνική και αντικυβερνητική εξέγερση· αντιθέτως, οι σημερινές διαμαρτυρίες του 1404 εμφανίζονται πρωτίστως υπό τη μορφή κλαδικών, επαγγελματικών και τοπικών κινητοποιήσεων, με κεντρικό άξονα τις κρίσεις του βιοπορισμού και τα ζητήματα περιβαλλοντικής επισφάλειας.
Ως προς την έκταση οι κινητοποιήσεις του 1398 κάλυψαν περισσότερες από 100 πόλεις και περιοχές ενώ το εύρος των διαμαρτυριών του 1404 έχει φθάσει σε πάνω από 70 πόλεις ωστόσο, το πρότυπο χωρικής διασποράς τους διαφοροποιείται αισθητά. Οι κινητοποιήσεις του 1398 εξαπλώθηκαν ταχύτερα σε ολόκληρη τη χώρα· αντίθετα, οι κινητοποιήσεις του 1404 εκδηλώνονται περισσότερο αποσπασματικά, τοπικά και, έως την παρούσα στιγμή, διατηρούν κατά κανόνα έναν κατ’ εξοχήν κλαδικό-συντεχνιακό χαρακτήρα.
Οι κινητοποιήσεις του Αμπάν 1398 πυροδοτήθηκαν, κατά κύριο λόγο, από την αιφνίδια και τριπλή αύξηση της τιμής της βενζίνης στις 24 του μήνα Αμπάν, υπό συνθήκες υψηλού πληθωρισμού, ασφυκτικών κυρώσεων και κλιμακούμενης φτώχειας, μετεξελίχθηκε ταχύτατα σε μια πανεθνική και αντικαθεστωτική εξέγερση. Κατά συνέπεια, τα πρωταρχικά της κίνητρα ήταν κατεξοχήν οικονομικά όπως ακρίβεια των καυσίμων, ανεργία, ανισότητες καθώς και η διάχυτη αίσθηση ότι «ο φτωχός φτωχαίνει περισσότερο». Ωστόσο, σχεδόν αμέσως οι κινητοποιήσεις αυτές προσέλαβαν σαφές πολιτικό πρόσημο κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας μέσα από συνθήματα όπως «Θάνατος στον δικτάτορα», «Ούτε Γάζα ούτε Λίβανος, η ζωή μου για το Ιράν», «Τόσα χρόνια εγκλήματα, θάνατος σε αυτή τη Βελαγιάτ» και «Τα χρήματα του πετρελαίου χάθηκαν, δαπανήθηκαν για την Παλαιστίνη», δημιουργώντας έναν δίαυλο έκφρασης της συσσωρευμένης λαϊκής οργής απέναντι στη διαφθορά, την καταστολή και τις εξωτερικές πολιτικές του καθεστώτος. Οι διαδηλωτές επιζητούσαν ριζικές μεταβολές, ακόμη και ανατροπή, ενώ η ακραία καταστολή όπως πλήρης διακοπή του διαδικτύου και εκτεταμένος αριθμός νεκρών λειτούργησε ως παράγοντας περαιτέρω όξυνσης.
Αντίθετα, οι κινητοποιήσεις του 1404 εδράζονται σε χρόνιες και καθημερινές οικονομικές και βιοποριστικές κρίσεις όπως ο διαρκής πληθωρισμός, η δραματική υποτίμηση του ριάλ, η ανεργία, η ύφεση και στασιμότητα της αγοράς και, ιδίως οι κρίσεις ύδατος και ηλεκτρικής ενέργειας με χαρακτηριστικό τις επανειλημμένες και παρατεταμένες διακοπές που απορρυθμίζουν την καθημερινότητα.
Ως εκ τούτου, οι διαμαρτυρίες εμφανίζονται κυρίως με κλαδικό και τοπικό χαρακτήρα όπως απεργίες αρτοποιών, οδηγών φορτηγών, εμπόρων των παζαριών, νοσηλευτών, εκπαιδευτικών και αγροτών καθώς επικεντρώνονται σε πρακτικά ζητήματα, όπως η αύξηση του κόστους παραγωγής, η ανεπάρκεια ποσοστώσεων καυσίμων ή αλεύρου, οι καθυστερήσεις στην καταβολή μισθών και οι ζημίες που προκαλούν οι διακοπές ρεύματος.
Η διαμαρτυρία των εμπόρων των παζαριών το έτος 1404 καταδεικνύει ότι η οικονομική κρίση έχει πλέον διαχυθεί από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα προς τα μεσαία στρώματα, θέτοντας εκτός λειτουργίας τον παραδοσιακό «μηχανισμό απορρόφησης κραδασμών» της οικονομίας. Συνολικά, και τα δύο κινηματικά επεισόδια πηγάζουν από τη δομική διαφθορά και την κυβερνητική αναποτελεσματικότητα· ωστόσο, το 1398 προσέλαβε ταχύτερα πολιτικά και ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά.
Από την «οξεία κρίση» του Αμπάν προς τη «χρόνια κρίση» του 1404
Στις διαμαρτυρίες του Αμπάν 1398 γίναμε μάρτυρες μιας εκρηκτικής και ολοκληρωτικής αντίδρασης απέναντι σε ένα στιγμιαίο σοκ. Η αιφνίδια αύξηση της τιμής της βενζίνης λειτούργησε ως ο σπινθήρας εκείνος που πυροδότησε, σε μεγάλη κλίμακα και σχεδόν ταυτόχρονα σε ολόκληρη τη χώρα τη συσσωρευμένη οργή που είχε παραχθεί από την οικονομική στέρηση και το αίσθημα αδικίας. Η χειροπιαστή φύση του εναρκτήριου ερεθίσματος των κινητοποιήσεων συνέβαλε σε μαζική συμμετοχή αιφνιδιάζοντας την κυβέρνηση και ωθώντας την προς μια κατασταλτική, συγκεντρωτική και βραχυπρόθεσμη απάντηση, με υψηλό ανθρώπινο κόστος. Το πρότυπο αυτό αποτυπώνει μια «οξεία κρίση».
Αντιθέτως, οι διαμαρτυρίες του 1404 σκιαγραφούν το πρόσωπο μιας χρόνιας κρίσης. Το ερέθισμα δεν είναι ένα μεμονωμένο σοκ, αλλά μια πολυδιάστατη και σταδιακή φθορά, η οποία αποσαρθρώνει την προσδοκία του μέλλοντος και διαβρώνει τον ορίζοντα της ελπίδας. Η κοινωνική ανταπόκριση, έως τώρα, δεν έχει λάβει τη μορφή έκρηξης, αλλά εκδηλώνεται ως αποσπασματικές, κλαδικές και τοπικές κινητοποιήσεις· εφόσον παραμείνουν στο επίπεδο αυτό και δεν επεκταθούν, ο έλεγχός τους καθίσταται μεν πιο σύνθετος, πλην όμως, βραχυπρόθεσμα, εμφανίζεται περισσότερο διαχειρίσιμος. Το ίδιο το κράτος, αντί μιας μετωπικής και ολοκληρωτικής σύγκρουσης φαίνεται να υιοθετεί τακτικές επιλεκτικού ελέγχου και «αποσύνδεσης» των επιμέρους εστιών διαμαρτυρίας. Ωστόσο, ακριβώς λόγω του ριζωμένου και δομικού χαρακτήρα του, το εν λόγω πρότυπο εμπεριέχει μεγαλύτερη τρωτότητα σε βάθος χρόνου. Η συνέχιση αυτών των «μικρών» κρίσεων δύναται να ενισχύσει άτυπα δίκτυα αλληλεγγύης και δυσαρέσκειας και υπό την επίδραση ενός νέου ερεθίσματος να αποκτήσει τη δυναμική μετασχηματισμού σε οξεία και πανεθνική κρίση. Συνεπώς, η καίρια διαφορά ανάμεσα στον Αμπάν του ’98 και στις κινητοποιήσεις του 1404 εντοπίζεται στη μετάβαση από το «συμβάν» προς την «κατάσταση».
Η συγκυρία του 1404 καταδεικνύει μια συστημική αποτυχία του καθεστώτος. Το καθεστώς δεν είναι πλέον σε θέση να επανέλθει στην πρότερα κατάσταση της κανονικότητας. Η νέα κανονικότητα δεν είναι παρά ο φαύλος κύκλος αποσπασματικών κινητοποιήσεων, επιλεκτικής καταστολής και σταδιακής διάβρωσης της νομιμοποίησης. Υπό αυτές τις συνθήκες, η κυβέρνηση βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση «αυτενέργειας επί του πεδίου», ενώ η κοινωνία συσσωρεύει εμπειρία και συγκροτεί σταδιακά μια συλλογική, αρνητική συνείδηση απέναντι στο καθεστώς. Το «συμβάν», δηλαδή η ακρίβεια της βενζίνης και η ανάφλεξη των διαμαρτυριών από τη Μασχάντ εκλήφθηκε ως μια τεχνική δυσλειτουργία εντός του «συστήματος», η οποία «αποκαταστάθηκε» μέσω μιας μεγάλης κλίμακας και υψηλού κόστους, πλην όμως περιορισμένης επιχείρησης, προκειμένου το «σύστημα» να επανέλθει στην κανονική του κατάσταση. Αντιθέτως, η συνθήκη του 1404 υποδηλώνει μια συστημική αποτυχία του καθεστώτος. Το καθεστώς δεν είναι πλέον ικανό να επιστρέψει στην προηγούμενη «κανονικότητα
Αυτή η μετατόπιση από το συμβάν προς την κατάσταση μεταβάλλει ποιοτικά το «παιχνίδι» για την εξουσία, η πρόκληση μετασχηματίζεται από τη «διαχείριση μιας κρίσης» στη «διακυβέρνηση υπό συνθήκες μόνιμης κρίσης», κάτι που απαιτεί πολύ περισσότερους πόρους και είναι εγγενώς μια φθοροποιός συνθήκη. Για τους πολίτες, ένας στιγμιαίος, εκρηκτικός θυμός μετατρέπεται σε δομική δυσπιστία και σε μια ανθεκτική, διαρκή «αρνητική αντίσταση». Το κρίσιμο σημείο κινδύνου παύει να είναι ένα συγκεκριμένο «πυροδοτικό γεγονός» και γίνεται, αντιθέτως, η προσέγγιση του συστήματος προς ένα ανυπόφορο κατώφλι αντοχής, πέρα από το οποίο ακόμη και η ελάχιστη ώθηση μπορεί να θέσει σε κίνηση ολόκληρη την εύθραυστη δομή.
Επιτρέψτε μου ένα παράδειγμα: Φανταστείτε έναν υγιή τοίχο. Με ένα συγκεκριμένο και ισχυρό πλήγμα λ.χ. ένα χτύπημα βαριοπούλας στο κέντρο του ο τοίχος δεν καταρρέει. Αν όμως, σε όλη την επιφάνειά του, έχουν δημιουργηθεί με τον χρόνο λόγω υγρασίας και φθοράς εκατοντάδες μικρές και μεγάλες ρωγμές, τότε το πλέγμα των ρηγμάτων και των αποσαθρώσεων μπορεί να φθάσει σε ένα κρίσιμο κατώφλι, τέτοιο ώστε ο τοίχος να καταρρεύσει με ένα και μόνο χτύπημα. Στην περίπτωση αυτή, το σημείο κατάρρευσης καθίσταται μη προβλέψιμο. Κατά παρόμοιο τρόπο περιγράφεται η κατάσταση του καθεστώτος το 1404. Συνεπώς, το 1404 το ερώτημα μετατοπίζεται από το «τι συνέβη;» προς το «πώς δρα το καθεστώς υπό τις νέες συνθήκες;» και, τελικώς, προς το ενδεχόμενο: «θα αποσαθρωθεί; θα καταρρεύσει;»
Οι καθημερινές μικρορωγμές και το «αντίδοτο» της αλληλεγγύης
Τον Αμπάν του ’98 και τον Σαχριβάρ του έτους 1401, οι εκτεταμένες κινητοποιήσεις είχαν, κατά κανόνα, ανάγκη από ένα μεγάλο, συμβολικό και κοινό γεγονός που θα λειτουργούσε ως πυροκροτητής. Η αύξηση της τιμής της βενζίνης το ’98 και Η δολοφονία από το κράτος της Μάχσα κατά την κράτησή της στο τμήμα της «Περιπόλου Καθοδήγησης» (gashṭ-e ershād). Αυτά τα γεγονότα λειτουργούσαν όπως εκείνο το «χτύπημα της βαριοπούλας στον τοίχο», που ομογενοποιεί το δημόσιο αίσθημα και το κινητοποιεί συλλογικά. Σήμερα, το μεγάλο πυροδοτικό γεγονός εκτυλίσσεται καθημερινά, αλλά σε μικροκλίμακα και αποσπασματικά, κάθε οικογένεια που, λόγω πληθωρισμού, στερείται το κρέας· κάθε γυναίκα που υφίσταται παρενόχληση εξαιτίας της υποχρεωτικής μαντίλας· κάθε πολίτης που βρίσκεται επί ώρες αντιμέτωπος με διακοπές ρεύματος και νερού· κάθε μορφωμένος νέος που βλέπει το μέλλον του ως κατεστραμμένο, όλοι αυτοί «χαράσσουν» μια νέα ρωγμή στο καθεστώς. Αυτά δεν συνιστούν πλέον «συμβάν», αλλά έχουν μεταβληθεί σε κανονικοποιημένη καθημερινή συνθήκη ζωής. Το κοινωνικό σύστημα είναι πλέον γεμάτο από αυτές τις μικρορωγμές.
Ανά πάσα στιγμή είναι δυνατόν ο αριθμός, το βάθος και κυρίως η διασύνδεση αυτών των ρωγμών, δηλαδή των δυσαρεσκειών, να υπερβούν ένα κρίσιμο όριο. Τότε ο φόβος παραχωρεί τη θέση του στην αδιαφορία και η λογική της συλλογικής δράσης μετασχηματίζεται. Άτυπα δίκτυα εμπιστοσύνης διευρύνονται, και οι άνθρωποι, στις γειτονιές, στους επαγγελματικούς κλάδους και στα ψηφιακά δίκτυα, αντί να εμπιστεύονται το κράτος, αρχίζουν να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο. Απέχουμε ακόμη από μια τέτοια κατάσταση. Η παραγωγή διχασμών από την κυβέρνηση και τους «ενδιάμεσους» μηχανισμούς της, στο εσωτερικό και στο εξωτερικό της χώρας, μπορεί να λειτουργήσει ως «αμορτισέρ» και να αναβάλει για κάποιο διάστημα, την κατάρρευση.
Η Νασρίν Σοτουντέ, δικηγόρος και ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων η οποία η ίδια και η οικογένειά της έχουν τεθεί επί χρόνια υπό την πίεση της κρατικής καταστολής, σε συνομιλία της με τη Φαρνάζ Γαζί-Ζαντέ στην εκπομπή «Ειδική Συνέντευξη» του BBC Persian, υπογραμμίζει την αναγκαιότητα της αλληλεγγύης ανάμεσα στα διαφορετικά ρεύματα της αντιπολίτευσης και δηλώνει: «Είμαστε πληγωμένοι από την ίδια υπόθεση· γιατί να στεκόμαστε αντικριστά;»
Θεωρεί ότι η κοινή εμπειρία της καταστολής και της βίας συνιστά τον κατεξοχήν τόπο σύνδεσης μεταξύ ετερόκλητων δυνάμεων και αναφερόμενη στη σύλληψη ατόμων με διαφορετικές πολιτικές τοποθετήσεις από φιλομοναρχικούς έως μεταρρυθμιστές και λαϊκούς ως αριστερούς κατά την τελετή μνήμης της έβδομης ημέρας για τον Χοσρό Αλί-Κορντί δικηγόρο ανθρωπίνων δικαιωμάτων που απεβίωσε πρόσφατα, τονίζει ότι η αλληλεγγύη συγκροτείται μέσω της προσοχής στους κοινούς πόνους που γεννά ο δεσποτισμός και προϋποθέτει βούληση. Η Σοτουντέ προειδοποιεί, ακόμη, ότι ακόμη κι αν μια πολιτική δύναμη κατακτήσει την εξουσία, τα προβλήματα τότε μόλις αρχίζουν, εκτός εάν αναγνωριστούν τα δικαιώματα των μειονοτήτων με βάση την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, διότι «τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι τα δικαιώματα των μειονοτήτων».
Η συνειδητή αλληλεγγύη γύρω από τον κοινό πόνο και τα οικουμενικά δικαιώματα συνιστά το μόνο αποτελεσματικό και διαρκές αντίδοτο απέναντι στη διάσπαση ως «αμορτισέρ» εκείνο που αναχαιτίζει την κατάρρευση. Αυτό είναι ένα δίδαγμα που μπορεί να εξαχθεί από τις κινητοποιήσεις του 1401, οι οποίες -σε αντίθεση με τον Αμπάν του ’98 και τον Ντέι του 1404 συνιστούσαν ένα φεμινιστικό, πολιτικό κίνημα. Το μοναδικό τους χαρακτηριστικό ήταν ότι αναβάθμισαν τον φεμινισμό σε ένα καθολικό και επαναστατικό λόγο. Το κίνημα αυτό κατέδειξε ότι, στο Ιράν, η ελευθερία των γυναικών είναι συνώνυμη με την ελευθερία της κοινωνίας και ότι ο αγώνας για την έμφυλη ισότητα αποτελεί, στην πραγματικότητα, την εμπροσθοφυλακή του αγώνα για δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα για όλους τους πολίτες.
Εάν το 1401 η «ελευθερία των γυναικών» συγκροτούσε την πρώτη γραμμή του αγώνα για τη δημοκρατία, σήμερα η βιοποριστική και η περιβαλλοντική δικαιοσύνη συγκροτεί την πρώτη γραμμή του αγώνα για την ίδια την επιβίωση της κοινωνίας. Οι διαδηλωτές φαίνεται να τεκμηριώνουν εμπράκτως μια απλή εξίσωση, πως κάθε πολιτικό σύστημα που δεν δύναται ή δεν προτίθεται να εγκαθιδρύσει μια δίκαιη κατανομή των πόρων, των ευκαιριών και του βάρους των προβλημάτων, και χάσει και το τελευταίο υπόλειμμα της «νομιμοποίησής» του· τότε το μόνο που του απομένει είναι η ωμή βία. Ωστόσο, η βία δεν επαρκεί για τη μόνιμη διακυβέρνηση μιας σύνθετης κοινωνίας.
– – – – –
Σημείωση: Ο τίτλος «Από τον μήνα Αμπάν του 1398 έως τον μήνα Ντέι του 1404» είναι γραμμένος με βάση το ιρανικό επίσημο ημερολόγιο. Στο ιρανικό ηλιακό ημερολόγιο το νέο έτος δεν ξεκινά 1 Ιανουαρίου, αλλά στο Νοβρούζ στις 21 Μαρτίου. Ο μήνας Aban είναι ο όγδοος μήνας του έτους από 23 Οκτωβρίου έως 21 Νοεμβρίου και ο μήνας Dey είναι ο δέκατος μήνας από τις 22 Δεκεμβρίου έως τις 20 Ιανουαρίου. Οι χρονολογίες 1398 και 1404 αντιστοιχούν στα έτη 2019 και 2025 αντίστοιχα.
