Μάλλον φταίνε τα πολλά και διαφορετικά κομμάτια που μας ξεγελάνε, αλλά στην ουσία του το σκάκι είναι μόνο δύο πράγματα: χώρος και χρόνος. Τα κομμάτια, κινούμενα σε γραμμές ή υπερπηδώντας τες, καταλαμβάνουν χώρο. Ταυτόχρονα τον ελέγχουν από απόσταση (όπως πρώτοι οι υπερμοντέρνοι ανακάλυψαν και θεματοποίησαν). Ο χώρος αυτός δεν είναι ενιαίος, διακρίνεται σε πτέρυγες και κέντρο, είναι μοιρασμένος σε λευκά και μαύρα τετράγωνα. Ο μονόπλευρος έλεγχος τις περισσότερες φορές δεν αρκεί, ενώ συνήθως μια υπεροχή στο κέντρο δίνει το πράσινο φως για την επέκταση της επίθεσης στις πτέρυγες. Η σκακιέρα είναι τετράγωνη, αλλά η κίνηση των κομματιών την καμπυλώνει, η δυναμική του χώρου τροποποιείται. Η γωνιά που γίνεται το ματ έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από την απέναντι, ακόμα κι αν εκεί γεννιέται μια νέα βασίλισσα.
Η κίνηση ωστόσο είναι χρόνος. Όταν ο Άμλετ σχολίαζε ότι «ο χρόνος είναι έξω από τους μεντεσέδες» εξέφραζε τη συνείδηση της αλλαγής που επέφερε οι Νέοι Χρόνοι στον χρόνο. «Η κίνηση δεν αποτελεί πια ένα χαρακτηριστικό του αντικειμένου, αλλά την περιγραφή ενός χώρου που πρέπει να προχωρήσουμε στην αφαίρεσή του, ώστε να αποκαλυφθεί ο χρόνος σαν προϋπόθεση της πράξης», θα σχολιάσει την αμλετική φράση ο Ζιλ Ντελέζ στα Κριτικά και κλινικά (στα ελληνικά στις εκδόσεις Κέδρος). Ο σκακιστής ήδη ξέρει ότι η ακινησία των μεσαιωνικών tabiyas έχει παραχωρήσει τη θέση της στην κρισιμότητα του τέμπο. Το τέμπο, ο χρόνος, σηματοδοτεί την κίνηση των κομματιών που πρέπει να φτάσουν στο σωστό τετράγωνο εγκαίρως (πράγμα που σημαίνει άλλες φορές γρήγορα και άλλες αργά -το να χάνεις τέμπο είναι πολλές φορές προϋπόθεση για να κερδίσεις και αποτελεί σταθερή αναφορά στα σκακιστικά προβλήματα).
Αυτή η αυστηρή χωροχρονική γεωμετρία ισχύει τόσο στο αγωνιστικό όσο και στο καλλιτεχνικό σκάκι. Ο έλεγχος του χώρου είναι ένα μείζον στρατηγικό θέμα, ενώ οι παρεμβολές στο συνεχές του (μπλοκάρισμα τετραγώνων, κόψιμο γραμμών) είναι βασικά στοιχεία της τακτικής. Κι όσο για το τέμπο, αυτό κερδίζει κατά κράτος τη βασιλική θέση στην έγνοια όλων των σκακιστών. Η σωστή στιγμή και ο ελιγμός για να την πετύχεις έχουν στοιχίσει εξάλλου και σε πραγματικούς στρατούς, πόσο μάλλον στους ξύλινους.
Κι αν ο χρόνος είναι συνυφασμένος με την ίδια την ουσία του βασιλικού παιχνιδιού, είναι το ίδιο συνυφασμένος και με τον τύπο του: το σκάκι παίζεται εντός ενός προκαθορισμένου χρονικού διαστήματος που υπολογίζεται με το σκακιστικό χρονόμετρο. Μια παρτίδα σε κενό χρόνου θεωρείται πια κάτι το αδιανόητο, γιατί αν αφαιρέσεις από το παιχνίδι την πίεση χρόνου περιορίζεις δραστικά και το περιθώριο λάθους. Και χωρίς λάθος μια παρτίδα λήγει ισόπαλη. Το μίσος για την ισοπαλία είναι συνυφασμένο με την προσήλωση στον χρόνο – το δε απόλυτο τάι μπρέικ είναι η μορφή του Αρμαγεδώννα, όπου τα λευκά έχουν μεν παραπάνω χρόνο αλλά είναι υποχρεωμένα να νικήσουν, με την ισοπαλία να προσμετράται ως ήττα.
Το πόσο αυτονόητη θεωρείται σήμερα η χρήση του σκακιστικού χρονομέτρου (που υπάρχει ακόμα και ως εφαρμογή στα κινητά μας τηλέφωνα) εντυπωσιάζει αν σκεφτεί κανείς πόσο πρόσφατη σχετικά επινόηση είναι. Η ευρεσιτεχνία για το πρώτο σκακιστικό ρολόι που ξεκινάει να μετράει τον χρόνο του ενός παίκτη ενώ σταματάει τον χρόνο του αντιπάλου του κατοχυρώνεται το 1884. Είκοσι σχεδόν χρόνια πριν, το 1861, είναι που εμφανίζεται δειλά η πρώτη προσπάθεια μέτρησης του χρόνου με ρολόγια κλεψύδρες. Το χρονόμετρο εμφανίζεται δηλαδή πάνω στην ακμή του καπιταλισμού όπου καμία παραγωγική δύναμη δεν μένει ανεκμετάλλευτη και ανεξέλεγκτη.
Ένα σημαντικό τεκμήριο που δείχνει το πώς αλλάζει ο τρόπος που σκεφτόμαστε τον χρόνο στο σκάκι προσφέρεται σε ένα γλαφυρό κείμενο του Ολλανδού διεθνούς μετρ Χανς Ρι. Η σκακιστική στήλη του Ρι στο σάιτ των εκδόσεων Russel Enterprises πρόσφερε το έναυσμα για τη δημιουργία της στήλης που διαβάζετε (όσοι και όσες διαβάζετε) εδώ, στο Κοσμοδρόμιο. Το κείμενο του Ρι είναι μια ωδή σε ένα σκακιστικό χρονόμετρο, το περιβόητο ανατολικογερμανικό Garde και ξεκινά ως εξής:
Το 1853, το The Chess Player’s Chronicle, το περιοδικό του Χάουαρντ Στόντον, δημοσίευσε μια επιστολή αναγνώστη σχετικά με τη διαχείριση του χρόνου στο σκάκι. Έλεγε:
«Ένορκοι έχουν καταδικάσει ανθρώπους και δικαστές τούς έχουν κρεμάσει για να εξοικονομήσουν χρόνο. Οι σιδηροδρομικές εταιρείες στις μέρες μας μας σπάνε τα πόδια, και μερικές φορές τον λαιμό, για να εξοικονομήσουν χρόνο. Τα δικαστήριά μας, και αυτό είναι ακόμη πιο αξιοσημείωτο, χαλαρώνουν ακόμη και τους κανόνες των αποδείξεων για να εξοικονομήσουν χρόνο. Οι σκακιστές μας είναι οι μόνοι άνθρωποι σε αυτή την πολυάσχολη χώρα που τον αγνοούν και είναι αναίσθητοι στην αξία του».
Κατά πάσα πιθανότητα το κείμενο το γράφει ο ίδιος ο Στόντον -ενδεικτικό και αυτό του μοντέρνου τρόπου που έβλεπε και αντιμετώπιζε το παιχνίδι. Δείχνει δε το νέο πλαίσιο ανάπτυξης και α(ντα)γωνιστικότητας που θα κυριαρχούσε.
Το 1899 ο Ολλανδός Χέντρικ Ντίντερικ Μπέρναρντ Μάιερ εισήγαγε τη σημαία, «τη λαιμητόμο του σκακιού» όπως την αποκαλεί ο Ρι. Η «σημαία» είναι αυτό το κόκκινο εξάρτημα που τοποθετείται στη θέση του «παρά πέντε» στο χρονόμετρο. Μόλις ο δείκτης φτάσει εκεί την ανασηκώνει και την κρατά έτσι έως το «ακριβώς». Τότε η σημαία «πέφτει», επανέρχεται δηλαδή στην αρχική της θέση, οπότε και ο παίκτης χάνει την παρτίδα από χρόνο. Η φράση «σου ’πεσε!» φωναχτά απευθυνόμενη στον αντίπαλο με το δάχτυλο να δείχνει προς το σκακιστικό χρονόμετρο αποτελεί την πιο διαδεδομένη ιαχή για όσες και όσους έχουν ζήσει την αναλογική εποχή του σκακιού.
Με τη χρήση του χρονομέτρου συνδέονται πολλαπλά γεγονότα του βιοσυστήματος του σκακιού, όπως η περίφημη «διακοπή». Το ότι οι παρτίδες διακόπτονταν ώστε οι σκακιστές να μπορούν να κρατούν το ίδιο επίπεδο ήταν αποτέλεσμα της αναλογικότητας των ρολογιών. Εκ των υστέρων μπορούμε να καταλάβουμε πόσο επαναστατικό θα φαινόταν στους σκακιστές εκείνης της περιόδου το σύστημα της προσαύξησης χρόνου που εισηγήθηκε -και πέρασε- ο μεγάλος Μπόμπι Φίσερ.
Σήμερα έτσι κινείται ο χρόνος στο σκάκι: παίζεις μια κίνηση και τη στιγμή που πατάς το ρολόι προστίθεται κάποιος χρόνος στο ρολόι σου. Έτσι, ιδανικά, θα μπορούσες, παίζοντας με την προσαύξηση, να τον κάνεις να μη τελειώσει ποτέ. Κάτι δείχνει προφανώς και αυτό για τη φύση των κοινωνιών μας και την υπόσχεση ενός μέλλοντος διαρκείας, με μια ανεξάντλητη ενέργεια κ.λπ. κ.λπ. Επί του πρακτέου, αυτή η καινοτομία άλλαξε κάπως τα χρονικά όρια και τελείωσε τις διακοπές (η ταυτόχρονη άνοδος στη χρήση των υπολογιστών τις καθιστούσε εξάλλου αδύνατες).
Ποιο θα είναι άραγε το μέλλον; Φαίνεται ότι το επίδικο πλέον δεν είναι ο τεχνολογικός τρόπος της μέτρησης, αλλά τα χρονικά όρια. Η τεχνική επάρκεια όλο και περισσότερων σκακιστών και σκακιστριών καθιστούν το λάθος όλο και πιο σπάνιο, με αποτέλεσμα να γυρεύουμε πλέον το «θαύμα» του λάθους στα όλο και πιο στενά χρονικά όρια σκέψης.
Αντίθετα με το γενικότερο εξειδικευμένο εργασιακό περιβάλλον, όπου σου ζητούν να ασχολείσαι με όλο και περισσότερα πράγματα σε όλο και μικρότερο χρονικό διάστημα με όλο και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, η επαγγελματική ζωή του σκακιστή και της σκακίστριας μοιάζει περικυκλωμένη από αυτούς που τους «πιέζουν» να κάνουν λάθος.
– – – – – – – –
Η λύση του πρωτοχρονιάτικου προβλήματος: 1.Kxa2 2.Kxb3 3.Kb2 4.Kc1 5.Kxd2 6.Ke1 7.Kxf2 8.Kxe2 9.Kf2 10.Kg1 11.Kxh2 12.Kxh3 13.Kxg4 14.Kg5 15.Kh6 16.Kxh7 17.Kg8 18.Kxf7 19.Kxg7 20.Kf7 21.Ke8 22.Kd7 23.Kc8 24.Kb8 25.Ka7 26.b8=B !xz. Συγχαρητήρια στον Δημήτρη Τσίγκο που το έλυσε.
