Ενώ η Ιταλία καλείται στις 22-23 Μαρτίου να αποφασίσει για την ποιότητα της δικαιοσύνης και το κουρέλιασμα του Συντάγματος, σύμφωνα με το όραμα της κυβέρνησης της νεοφασίστριας πρωθυπουργού Τζόρτζιας Μελόνι, μία τηλεοπτική σειρά της ΗΒΟ, που υπογράφει ο μεγάλος και πάντα τολμηματίας σκηνοθέτης Μάρκο Μπελόκιο, ξύπνησε στη χώρα τον εφιάλτη του τι σημαίνει για τον οποιονδήποτε πολίτη, από τον πιο διάσημο ίσαμε τον πιο ανώνυμο, ο κίνδυνος της κακοδικίας και της προκατάληψης.
Η σειρά Portobello επαναφέρει στο προσκήνιο της υπόθεση του παρουσιαστή Έντζο Τόρτορα (Enzo Tortora), που δεν αποτελεί απλώς μία από τις πιο μελανές σελίδες στην ιστορία της ιταλικής δικαιοσύνης, αλλά παραμένει ακόμη μια ανοιχτή πληγή που ακόμη και πολλές δεκαετίες μετά εξακολουθεί να στοιχειώνει τη συλλογική συνείδηση της Ιταλίας. Σήμερα, η σειρά αυτή (που φέρει το όνομα της εκπομπής που παρουσίαζε ο δημοφιλής τότε παρουσιαστής) σήμερα με αφορμή το επικείμενο δημοψήφισμα για τη δικαιοσύνη και τη λεγόμενη «Μεταρρύθμιση Νόρντιο» (Riforma Nordio), το όνομα του Τόρτορα επανέρχεται στο προσκήνιο ως το απόλυτο σύμβολο του «δικαστικού σφάλματος».
Η υπόθεση Έντζο Τόρτορα-Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος εγκλήματος
Το πρωί της 17ης Ιουνίου 1983, ολάκερη η Ιταλία ξύπνησε με μια είδηση που έμοιαζε με εκείνα τα σενάρια που βλέπουμε στις αστυνομικές ταινίες: ο Έντζο Τόρτορα, ένας από τους πιο αγαπημένους παρουσιαστές στο τηλεοπτικό πεδίο της χώρας, ο οικοδεσπότης στη δημοφιλή εκπομπή Portobello, όνομα εμπνευσμένο από την πολύχρωμη συνοικία του Λονδίνου, η οποία χάρις στη δική της πανσπερμία από εκπροσώπους της ιταλικής κοινωνίας και καθημερινότητας καθήλωνε 28 εκατομμύρια τηλεθεατές, συνελήφθη με την κατηγορία της συμμετοχής στη μαφιόζική οργάνωση Nuova Camorra Organizzata (NCO) και της διακίνησης ναρκωτικών.
Η είδηση συνοδεύθηκε με τη δημόσια διαπόμπευση του Τόρτορα: η εικόνα του να βγαίνει από το ξενοδοχείο Plaza της Ρώμης, όπου διέμενε, δέσμιος με χειροπέδες και περιστοιχισμένος από καραμπινιέρους, μεταδόθηκε σε επανάληψη από όλα τα δίκτυα. Η σύλληψή του, απετέλεσε την απαρχή μιας «τηλεοπτικής δίκης», με τον Τύπο -έντυπο και ραδιοτηλεοπτικό- να έχει βγάλει ήδη την απόφαση, «ένοχος», προτού καν ξεκινήσει η κανονική διαδικασία στην αίθουσα.
Οι αβάσιμες κατηγορίες
Οι κατηγορίες εναντίον του Τόρτορα βασίζονταν αποκλειστικά σε καταθέσεις δύο «μετανοημένων» εγκληματιών (pentiti), του Πασκουάλε Μπάρα γνωστό ως «το ζώο» και του Τζοβάνι Πάντικο, γνωστό ως «ο τρελός». Ο τελευταίος, που βρισκόταν στη φυλακή για τη δολοφονία δύο ατόμων σε ένα δημαρχείο, επειδή κατά τη γνώμη του αργούσαν να του παραδώσουν ένα πιστοποιητικό, για απόπειρα πατροκτονίας και δηλητηρίασης της μητέρας του, ενώ είχε διαγνωσθεί κι ως «παρανοϊκός, σχιζοειδής, με επιθετική προσωπικότητα, επηρεασμένος από μανία πρωταγωνισμού», τον είχε προσθέσει στην 66η θέση μιας λίστας φερόμενων μελών της Καμόρα. Ο Πάντικο είχε περάσει αρκετό καιρό στο ψυχιατρείο της Αβέρσα, όπου κρατούνταν και ο αρχηγός της Καμόρα, Ραφαέλε Κούτολο.
Από την πλευρά του, ο Μπάρα ισχυρίστηκε ότι είχε γνωρίσει τον Τόρτορα σε ορισμένα νυχτερινά κέντρα του Μιλάνου και ότι τον είχε συστήσει στον Κούτολο, ο οποίος του πρόσφερε 80 εκατομμύρια λιρέτες για κάθε παρτίδα ναρκωτικών που διακινούσε σε ανθρώπους του θεάματος. Όπως ισχυρίσθηκε ο Τόρτορα έχει κλέψει 46 εκατομμύρια από την οργάνωση, αλλά δεν τον σκότωσαν γιατί, σύμφωνα με τον Κούτολο, ήταν πολύ διάσημος και κάτι τέτοιο θα ήταν αντιπαραγωγικό.
Μολονότι οι κατηγορίες από την αρχή φάνηκαν αστήρικτες (ο Τόρτορα ποτέ δεν σύχναζε στα μπαρ του Μιλάνου και ούτε είχε σχέσεις με το jet set και στη νυχτερινή ζωή της μεγαλούπολης), την έρευνα ανέλαβαν δύο επιφανείς εισαγγελείς, ο Λούτσιο Ντι Πιέτρο και ο Φελίτσε Ντι Πέρσια, που αποκαλούνταν «οι Μαραντόνα του δικαίου», ως οι καλύτεροι στο είδος τους. Μόνο που για όλους -ανάμεσά τους και για τη δικαιοσύνη- η ετυμηγορία ήταν προειλημμένη ήδη και δεν υπήρχε χρεία περαιτέρω ερευνών: ο Τόρτορα ήταν ένοχος.
Εν τω μεταξύ, οι δικαστές υποστήριξαν ότι είχαν στην κατοχή τους μια ατζέντα που βρέθηκε κατά τη διάρκεια έρευνας στο σπίτι ενός άλλου καμορίστα, του Τζουζέπε Πούκα, γνωστού ως «ο Ιάπωνας». Σύμφωνα με τους δικαστές, στο γράμμα Τ εκείνης της ατζέντας υπήρχε το όνομα του Τόρτορα, αλλά κανείς δεν δοκίμασε να καλέσει τον τηλεφωνικό αριθμό για επαλήθευση. Μόνο αργότερα ανακαλύφθηκε ότι ο αριθμός ανήκε στον Βιντσέντζο (Έντζο) Τορτόνα, έναν έμπορο αναψυκτικών από το Σαλέρνο και ο αριθμός εκείνος δεν αντιστοιχούσε με κανένα από τα τηλέφωνα του Τόρτορα (εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν κινητά).
Αν και οι κατηγορίες φαίνονταν αβάσιμες, κατά τη διάρκεια των ερευνών και άλλοι φερόμενοι συνεργάτες της δικαιοσύνης άρχισαν να αναφέρουν το όνομα του Τόρτορα: συνολικά έφτασαν τους 19. Βέβαια, όποιος συνεργαζόταν έβγαινε από τη φυλακή και μεταφερόταν σε έναν στρατώνα των Καραμπινιέρων όπου, όπως αφηγήθηκαν αργότερα, οι συνθήκες κράτησης ήταν σαφώς καλύτερες, σε σημείο που κάποιοι από αυτούς αποκαλούσαν τον στρατώνα «ξενοδοχείο». Και φυσικά ο καθένας έβρισκε εύκολο να επικαλεσθεί το όνομα του Τόρτορα και να τον εμπλέξει σε κάθε είδους έγκλημα για να επιτύχουν την ευμενή μεταχείρισή τους.
Εν τω μεταξύ, αποκαλύφθηκε πως πολύ προτού συλληφθεί ο Τόρτορα, ο Πάντικο του είχε γράψει πολυάριθμες επιστολές στις οποίες μιλούσε για μια σειρά από «κεντητά σεμεδάκια» (centrini). Όταν οι δικαστές ζήτησαν εξηγήσεις, εκείνος είπε ότι στην πραγματικότητα η λέξη «σεμεδάκια» ήταν κωδικός για τα ναρκωτικά. Ο Ντομένικο Μπάρμπαρο, πρώην συγκρατούμενος του Πάντικο, εξήγησε αντίθετα ότι εκείνα τα σεμεδάκια ήταν όντως σεμεδάκια: «Εγώ τα έπλεξα με το βελονάκι και, επειδή εγώ δεν ξέρω να γράφω, τα έστειλε ο Πάντικο στην εκπομπή Portobello για να παρουσιαστούν στην τηλεόραση», από την οποία παρελαύνανε διάφοροι καθημερινοί άνθρωποι, που έλεγαν τις ιστορίες τους και μπορούσαν να πουλήσουν τα ιδιαίτερα χειροτεχνήματά τους ή να προωθήσουν τα προϊόντα τους.
Επειδή ποτέ ο Τόρτορα δεν έδωσε σημασία στα προσωπικά μηνύματα του Πάντικο, αυτός άρχισε να γράφει στον Τόρτορα επιστολές με όλο και μεγαλύτερη δυσαρέσκεια κι απειλές. Όπως δήλωσε ο Μπάρμπαρο: «Ο Πάντικο ήταν εντελώς εμμονικός με τον Τόρτορα, δεν μιλούσε για τίποτα άλλο, στο κελί δεν τον αντέχαμε άλλο» κι όπως υπογράμμισε επινόησε τις κατηγορίες στο όνομά του για να τον εκδικηθεί: το “έγκλημά” του ήταν ότι δεν είχε δείξει τα σεμεδάκια κατά τη διάρκεια μιας εκπομπής.
Η στήριξη
Στο πλευρό του Τόρτορα στάθηκαν λίγοι άνθρωποι, όπως οι διαλεκτοί δημοσιογράφοι Πιέρο Άντζελα, στενός φίλος του Τόρτορα, και ο Έντζο Μπιάτζι, ο οποίος σε ένα άρθρο με τίτλο «Κι αν ο Τόρτορα είναι αθώος;» απευθύνθηκε απευθείας στον πρόεδρο της Δημοκρατίας, Σάντρο Περτίνι: «Δεν θέτω υπόψη σας την περίπτωση ενός συναδέλφου μου, αλλά ενός πολίτη», έγραψε. «Δεν προσδοκώ την παρέμβασή σας, αλλά δεν θα μπορούσα να συγχωρήσω στον εαυτό μου τη σιωπή. Γεγονότα όπως αυτό που οδήγησε στη φυλακή τον Έντζο Τόρτορα μπορούν να συμβούν στον καθένα. Και αυτό με τρομάζει». Ο επίσης επιφανής δημοσιογράφος και διανοούμενος Τζόρτζο Μπόκα χαρακτήρισε την υπόθεση Τόρτορα «το μεγαλύτερο παράδειγμα χονδροειδούς δικαστικής σφαγής στη χώρα μας».
Έπειτα από επτά μήνες στη φυλακή, στις 17 Ιανουαρίου 1984, επετράπη στον Έντζο Τόρτορα ο κατ’ οίκον περιορισμός και την άνοιξη του 1984 το Ριζοσπαστικό Κόμμα του Μάρκο Πανέλα του πρότεινε να είναι υποψήφιος στις ευρωεκλογές. Στις 17 Ιουνίου 1984, ο Τόρτορα εξελέγη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με 485.000 ψήφους.
Η καταδίκη κι η λύτρωση
Ανάμεσα στους «συνεργάτες της δικαιοσύνης» που κατηγορούσαν τον παρουσιαστή ήταν και ο Τζάνι Μελούζο, ένας μικροεγκληματίας που δήλωσε ότι είχε παραδώσει ναρκωτικά στον Τόρτορα πολλές φορές.
Το 1985 έγινε κατ’ αντιπαράσταση εξέταση μεταξύ Τόρτορα και Μελούζο, στην οποία ο τελευταίος δεν μπόρεσε να προσδιορίσει καμία από τις υποτιθέμενες συναντήσεις. Παρά τα κενά των ερευνών, στις 17 Σεπτεμβρίου 1985 ο Τόρτορα καταδικάσθηκε σε 10 χρόνια φυλάκιση και πρόστιμο 50 εκατομμυρίων λιρετών.
Μετά την καταδίκη, ο Τόρτορα παραιτήθηκε από ευρωβουλευτής, απαρνούμενος έτσι τη βουλευτική ασυλία, και επέστρεψε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Στις 20 Μαΐου 1986 ξεκίνησε η δίκη στο Εφετείο. Ο Πάντικο ήρθε σε αντιπαράθεση με τον Ντομένικο Μπάρμπαρο, τον «άνθρωπο με τα σεμεδάκια», ο οποίος επέμεινε στην εκδοχή του. Ο Πασκουάλε Μπάρα δεν εμφανίστηκε στο δικαστήριο και πολλοί από τους συνεργάτες που είχαν κατηγορήσει τον Τόρτορα έστειλαν επιστολές λέγοντας ότι είχαν βγάλει τα πάντα από το μυαλό τους και ζητώντας συγγνώμη.
Στις 15 Σεπτεμβρίου 1986, ο Έντζο Τόρτορα αθωώθηκε από την κατηγορία της συμμετοχής σε εγκληματική οργάνωση μαφιόζικου τύπου (ελλείψει αποδεικτικών στοιχείων) και από εκείνη της διακίνησης ναρκωτικών (διότι το γεγονός δεν υφίστατο). Στις 13 Ιουνίου 1987, το Ακυρωτικό Δικαστήριο επικύρωσε την αθωωτική απόφαση του δεύτερου βαθμού.
«Λοιπόν, πού είχαμε μείνει;» : Η επιστροφή στην οθόνη και το άδοξο τέλος
Εν τω μεταξύ, στις 20 Φεβρουαρίου 1987, ο Τόρτορα είχε επιστρέψει στα τηλεοπτικά πλατό με την εκπομπή του «Portobello». Ο εναρκτήριος λόγος του έμεινε στην ιστορία: «Λοιπόν, πού είχαμε μείνει; Θα μπορούσα να πω πάρα πολλά πράγματα και θα πω λίγα. Ένα θα μου επιτρέψετε: πολύς κόσμος έζησε μαζί μου, υπέφερε μαζί μου αυτά τα τρομερά χρόνια. Πολύς κόσμος μου πρόσφερε ό,τι μπορούσε, για παράδειγμα προσευχήθηκε για μένα, και εγώ αυτό δεν θα το ξεχάσω ποτέ», προσθέτοντας στη συνέχεια:
Είμαι εδώ, και το ξέρω, επίσης για να μιλήσω εξ ονόματος εκείνων που δεν μπορούν να μιλήσουν, και είναι πολλοί, είναι πάρα πολλοί.
Ούτε έναν χρόνο μετά την απόφαση του Ακυρωτικού Δικαστηρίου, ο Έντζο Τόρτορα πέθανε στο Μιλάνο στις 18 Μαΐου 1988. Λίγο καιρό πριν είχε διαγνωστεί με όγκο. Αργότερα, σε μια τηλεοπτική εκπομπή, ο δικηγόρος υπεράσπισης Ραφαέλε Ντέλα Βάλε σχολίασε την υπόθεση δηλώνοντας: «Δεν ήταν ένα δικαστικό σφάλμα (errore giudiziario), ήταν μια δικαστική φρίκη (orrore giudiziario)».
Η «υπόθεση Τόρτορα» μνημονεύεται ως το πιο ηχηρό παράδειγμα κακοδικίας (malagiustizia) στην Ιταλία και αποτέλεσε τον μοχλό για μια σειρά δικαστικών μεταρρυθμίσεων.
Η υπόθεση Τόρτορα και το δημοψήφισμα για τη Μεταρρύθμιση Νόρντιο
Η περίπτωση Τόρτορα αποτέλεσε τον μοχλό για το δημοψήφισμα του 1987 σχετικά με την αστική ευθύνη των δικαστών, όπου το 80% των Ιταλών ψήφισε υπέρ του να λογοδοτούν οι δικαστές για τα λάθη τους. Με αυτό εισήχθη η αστική ευθύνη των δικαστών, ενώ το 1988 εγκρίθηκε ο «νόμος Βασάλι», ο οποίος ορίζει ότι η ευθύνη για τυχόν σφάλματα βαρύνει όχι απευθείας τον δικαστή, αλλά το Κράτος, το οποίο στη συνέχεια μπορεί να στραφεί κατά του δικαστή, διεκδικώντας ποσό έως το ένα τρίτο του ετήσιου μισθού του. Στο βίντεο Enzo Tortora’s Judicial Ordeal-Discussion μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τις μαρτυρίες (ακόμη και της συζύγου του) και συζητήσεις για την υπόθεση του Έντζο Τόρτορα, αναλύοντας πώς το δικαστικό αυτό σφάλμα επηρέασε την ιταλική κοινή γνώμη, αλλά και τις τάσεις απέναντι στις μεταρρυθμίσεις που η νεοφασιστική κυβέρνηση της Ιταλίας προωθεί σήμερα.
Με το νέο δημοψήφισμα, η συζήτηση μεταφέρεται στη «Μεταρρύθμιση Νόρντιο» και το νέο δημοψήφισμα (προγραμματισμένο για τον Μάρτιο του 2026), το οποίο στηρίζεται σε τρεις κεντρικούς πυλώνες. Πρώτος και καλύτερος ο «διαχωρισμός των σταδιοδρομιών» που θίγει τη δυνατότητα των δικαστών να μεταπηδούν από την θέση της Πολιτικής Αγωγής σε αυτήν του Δικαστή.
Με βάση τη μεταρρύθμιση -που ουσιαστικά αφαιρεί από τη δικαστική εξουσία το συνταγματικό δικαίωμα της αυτοτέλειας να ρυθμίζει και να ελέγχει τα του οίκου της- θα δημιουργηθούν δύο εντελώς ξεχωριστά σώματα, με διαφορετικούς διαγωνισμούς και διαφορετικά Ανώτατα Δικαστικά Συμβούλια (CSM). Η σύνθεση των Συμβουλίων αυτών συνιστά τον δεύτερο πυλώνα της μεταρρύθμισης, καθώς ορίζει πως τα μέλη τους θα ορίζονται με κλήρωση κι όχι μετά εξετάσεις. Ενώ, τρίτος πυλώνας, δημιουργείται ένα νέο όργανο ελέγχου των Δικαστών (το Ανώτατο Πειθαρχικό Συμβούλιο) που θα αφαιρεί την αρμοδιότητα αυτή από τους ίδιους τους δικαστές -καταργώντας τελείως το αυτεξούσιο της «τρίτης εξουσίας».
Από την πλευρά της κυβέρνησης, που υποστηρίζει το «ναι» στο δημοψήφισμα επιστρατεύει την υπόθεση Τόρτορα για να αποσείσει την κατηγορία για κατάργηση του αυτεξούσιου της δικαιοσύνης, προβάλλοντας το επιχείρημα πως εάν οι Εισαγγελείς που κυνήγησαν τον Τόρτορα δεν είχαν τη «συναδελφική» κάλυψη των δικαστών που εξέδωσαν την απόφαση, το λάθος θα είχε αποφευχθεί.
Μόνο, που η μονομερής τούτη επίκληση της «υπόθεσης Τόρτορα» υποκρύπτει τους αληθινούς κινδύνους για την ουσιαστική αποδυνάμωση της δικαιοσύνης στην Ιταλία. Γιατί με αυτή θα διευρυνθεί ο έλεγχος των δικαστών από την εκτελεστική εξουσία, αφαιρώντας του τις δυνατότητες να ελέγχει αυτόβουλα υποθέσεις και να κρίνει, επιτρέποντάς του παράλληλα να λειτουργεί μόνον ως «τιμωρός» καο «υπερ-αστυνομικός» για τις υποθέσεις που θέλει και του επιτρέπει η κυβέρνηση.
Πλέον, οι δικαστικοί δεν θα μπορούν αυτεπάγγελτα να ερευνούν περιπτώσεις διαφθοράς ή εμπλοκής του οργανωμένου εγκλήματος, ενώ θα είναι ακόμη πιο ευάλωτοι στις πολιτικές πιέσεις.
Η μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης που προτείνει η Μελόνι θα πρέπει να αναγνωσθεί μέσα στο πλαίσιο των ευρύτερων αποβλέψεών της για τη συγκέντρωση της εξουσίας, που εκφράζεται με τις προσπάθειές της για «πρωθυπουργοποίηση» του καθεστώτος -μειώνοντας τις εξουσίες του προέδρου της δημοκρατίας- και της «διαφοροποιημένης αυτονομίας», που συγκεντρώνει τον πλούτο στις πιο εύρωστες περιφέρειες. Εκφράζει το νέο πνεύμα του καπιταλισμού -που ο φασισμός πάντοτε εξυπηρετούσε από τη γέννησή του- που εγκαταλείπει τη ρητορική του ανταγωνισμού για να εναγκαλιστεί ανοιχτά τη λογική της συγκέντρωσης.
Μέσα στην κρίση που έχει εμπεδωθεί, η αγορά δεν είναι πλέον ένα ανοιχτό πεδίο: είναι ένας χώρος προς έλεγχο και το κράτος δικαίου, με τις κανονιστικές δικλείδες, τους νόμους και τον έλεγχο, αποτελεί περιορισμό. Δεν προκαλεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι διαδίδονται «ευέλικτα» νομικά μοντέλα, όπου η νομοθεσία προσαρμόζεται στις ανάγκες του κεφαλαίου. Οι φορολογικοί παράδεισοι, οι αδιαφανείς δικαιοδοσίες, δεν είναι ανωμαλίες: είναι προάγγελοι ενός μοντέλου. Κι η αποδυνάμωση της δικαστικής εξουσίας σημαίνει παρέμβαση σε ένα από τα λίγα αναχώματα που έχουν απομείνει κι επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ οικονομικής και νομικής εξουσίας. Το ζήτημα δεν είναι η βελτίωση της λειτουργίας των δικαστηρίων. Το ζήτημα είναι ο μετασχηματισμός της ίδιας της λειτουργίας του δικαίου.
Όταν το δίκαιο παύει να είναι όριο και γίνεται εργαλείο, η δημοκρατία αλλάζει φύση. Δεν εξαφανίζεται, αλλά γίνεται πιο ευπροσάρμοστη, πιο γρήγορη και «αποτελεσματική» για το κεφάλαιο. Και σαφώς λιγότερο ικανή να αντιταχθεί στην εξουσία.
Το παράδοξο του Φαμπρίτσιο Τζιφούνι
Ο ηθοποιός Φαμπρίτσιο Τζιφούνι (Fabrizio Gifuni), που ενσάρκωσε πρόσφατα τον Τόρτορα στη σειρά Portobello, δήλωσε ότι θα ψηφίσει «Όχι» στο δημοψήφισμα. Όπως υποστήριξε η χρήση του ονόματος του Τόρτορα ως «σημαίας» για τη μεταρρύθμιση είναι παραπλανητική, καθώς το πρόβλημα στην υπόθεση εκείνη δεν ήταν ο διαχωρισμός των σταδιοδρομιών, αλλά η έλλειψη επαγγελματισμού και η τυφλή εμπιστοσύνη στους πληροφοριοδότες.
Η υπόθεση Τόρτορα μάς διδάσκει ότι η δικαιοσύνη μπορεί να γίνει το πιο επικίνδυνο όργανο καταπίεσης όταν χάνει την επαφή της με την αλήθεια. Ωστόσο, η σύνδεση αυτής της τραγωδίας με τη μεταρρύθμιση Νόρντιο είναι δίκοπο μαχαίρι. Εάν η μεταρρύθμιση οδηγήσει σε μια δικαιοσύνη «χειραγωγούμενη» από την πολιτική εξουσία, τότε αντί να τιμήσουμε τη μνήμη του Έντζο Τόρτορα, τότε προλειαίνεται το έδαφος για νέα, ακόμη πιο συστηματικά δικαστικά εγκλήματα. Η πραγματική μεταρρύθμιση απαιτεί αποτελεσματικότητα, ταχύτητα και σεβασμό στο τεκμήριο της αθωότητας, όχι απαραίτητα την αποδυνάμωση των θεσμικών αντιβάρων που εγγυώνται τη δημοκρατία.
