Το τελευταίο διάστημα στις ΗΠΑ οι δηλώσεις και οι ενέργειες του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ιδίως σε σχέση με τον πόλεμο στο Ιράν, οδήγησαν πολέμιους και επικριτές του στην ανάπτυξη επιχειρημάτων περί αναγκαιότητας να ξεκινήσει, είτε διαδικασία παύσης-καθαίρεσης από το αξίωμα ένεκα διάπραξης σοβαρών εγκλημάτων ή κατάχρησης εξουσίας σύμφωνα με τα άρ.1 και 2 του Συντάγματος, είτε αναγκαστικής αντικατάστασής του λόγω ανικανότητας να ασκήσει τα καθήκοντά του με βάση την 25η Τροποποίηση του Συντάγματος. Η συζήτηση έχει λάβει διαστάσεις, παρά το γεγονός ότι τίποτε από αυτά δεν φαίνεται εύκολη υπόθεση.
Η διαδικασία παύσης από το αξίωμα λόγω διάπραξης εγκλημάτων ή κατάχρησης εξουσίας (impeachment)
Σύμφωνα με το άρ. 1 του Συντάγματος των ΗΠΑ η διαδικασία παύσης του Προέδρου (impeachment), η οποία τίθεται σε εφαρμογή σε περίπτωση διάπραξης βαρέων εγκλημάτων ή κατάχρησης εξουσίας, εκκινεί με πρωτοβουλία της Βουλής των Αντιπροσώπων και ολοκληρώνεται με απόφαση της Γερουσίας. Ειδικότερα, ορίζεται ότι η Βουλή των Αντιπροσώπων έχει την εξουσία να απαγγέλει κατηγορία κατά του Προέδρου και άλλων κρατικών λειτουργών ενώπιον της Γερουσίας «για εσχάτη προδοσία, παράβαση νόμων και κατάχρηση εξουσίας.». Σημειωτέον ότι στο άρ. 2 του Συντάγματος ορίζονται ρητά μεταξύ των εγκλημάτων που μπορεί να αποτελούν αιτία παύσης του Προέδρου «η δωροδοκία και η δωροληψία και άλλα βαρέα εγκλήματα ή σοβαρές παρανομίες», ενώ σύμφωνα με το άρ. 3 ως «προδοσία» κατά των Ηνωμένων Πολιτειών ορίζεται η υποκίνηση πολέμου εναντίον τους και η προσχώρηση στους εχθρούς με την παροχή βοήθειας και υποστήριξης.
Εάν η Βουλή των Αντιπροσώπων λάβει απόφαση απαγγελίας κατηγορίας, η υπόθεση παραπέμπεται προς εκδίκαση στο έτερο νομοθετικό σώμα, την Γερουσία, η οποία , εάν κατηγορείται ο Πρόεδρος, συνεδριάζει υπό την προεδρία (χωρίς δικαίωμα ψήφου) του προέδρου Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου. Για την έκδοση καταδικαστικής αποφάσεως απαιτείται πλειοψηφία των 2/3 των παρόντων μελών, η δε κύρωση, εκτός της παύσης από το αξίωμα, δύναται να περιλαμβάνει επίσης «τον αποκλεισμό από κάθε δημόσιο τιμητικό, εμπιστευτικό ή μισθωτό αξίωμα». Επιπλέον, μετά την παύση ο έκπτωτος παύει να διαθέτει ποινική ασυλία και δύναται «να διωχθεί, να παραπεμφθεί σε δίκη, να καταδικαστεί και να τιμωρηθεί σύμφωνα με τον νόμο.»
Η διαδικασία αντικατάστασης λόγω ανικανότητας (25η Τροποποίηση)
Η 25η Τροποποίηση του Συντάγματος των ΗΠΑ (25th Amendment), η οποία θεσπίστηκε το 1967 μετά τη δολοφονία του Προέδρου Κένεντι, ορίζει ότι σε περίπτωση παύσεως, θανάτου ή παραιτήσεως του Προέδρου από το αξίωμά του Πρόεδρος γίνεται ο Αντιπρόεδρος ενώ, εάν δημιουργηθεί κενό στο αξίωμα του Αντιπροέδρου, ο νέος Αντιπρόεδρος διορίζεται με απόφαση του Προέδρου που επικυρώνεται από τα δύο νομοθετικά σώματα (Κογκρέσο). Προβλέπει επίσης δύο πιθανές διαδικασίες αντικατάστασης του Προέδρου λόγω αδυναμίας άσκησης των καθηκόντων του:
Κατά την πρώτη διαδικασία ο Πρόεδρος δηλώνει ο ίδιος ότι αδυνατεί να ασκήσει τα καθήκοντά του με γραπτή δήλωση αδυναμίας που διαβιβάζει στους Προέδρους των νομοθετικών σωμάτων ( Βουλή Αντιπροσώπων και Γερουσία). Στην περίπτωση αυτή και μέχρι να προβεί σε νέα αντίθετη δήλωση, οι εξουσίες και τα καθήκοντα του Προέδρου ασκούνται από τον Αντιπρόεδρο που ενεργεί ως Πρόεδρος. Η διάταξη αυτή έχει ενεργοποιηθεί μέχρι σήμερα σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν Πρόεδροι αναγκάστηκαν να υποβληθούν σε ιατρικές επεμβάσεις, προκειμένου να μην υπάρχει έστω και κατ’ ελάχιστον κενό εξουσίας.
Κατά τη δεύτερη διαδικασία, η αδυναμία εκτέλεσης των καθηκόντων δεν ομολογείται από τον ίδιο τον Πρόεδρο αλλά επιβεβαιώνεται, είτε με απόφαση του Αντιπροέδρου και της πλειοψηφίας της κυβέρνησης, είτε με απόφαση άλλου σώματος που θα έχει ορίσει το Κογκρέσο με νόμο (λ.χ. σώμα ιατρών), με γραπτή δήλωση που διαβιβάζεται στους Προέδρους των δύο νομοθετικών σωμάτων. Εάν συμβεί αυτό, ο Αντιπρόεδρος αναλαμβάνει πάραυτα τις εξουσίες του Προέδρου και ενεργεί ως Πρόεδρος. Ωστόσο, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η διάταξη αυτή θα χρησιμοποιείται μόνο στις περιπτώσεις όπου ο Πρόεδρος είναι πράγματι ανίκανος να δηλώσει ο ίδιος την αδυναμία άσκησης των καθηκόντων του (λ.χ. λόγω απώλειας συνείδησης) και να αποτραπεί κάθε πιθανότητα καταχρηστικής και αντιδημοκρατικής μεθόδευσης αντικατάστασης του Προέδρου υπό την μορφή συνταγματικού πραξικοπήματος, προβλέπεται ότι ο Πρόεδρος έχει το δικαίωμα να διαβιβάσει στους Προέδρους των δύο νομοθετικών σωμάτων αντίθετη δήλωση με την οποία θα διαψεύδει ότι βρίσκεται σε αδυναμία, οπότε, στην περίπτωση αυτή αναλαμβάνει και πάλι τις εξουσίες του, εκτός εάν ο Αντιπρόεδρος και η πλειοψηφία της Κυβέρνησης ή το σώμα που θα έχει ορίσει το Κογκρέσο με νόμο, με νέα γραπτή δήλωση που διαβιβάζεται στους Προέδρους των δύο νομοθετικών σωμάτων εντός 4 ημερών, επιμείνουν στην αρχική τους δήλωση. Στην περίπτωση αυτή αποφαίνεται το Κογκρέσο και για την λήψη απόφασης αντικατάστασης του Προέδρου λόγω αδυναμίας άσκησης των καθηκόντων του απαιτείται πλειοψηφία 2/3 και στα δύο νομοθετικά σώματα.
Μέχρι σήμερα ουδείς Πρόεδρος των ΗΠΑ έχει παυθεί λόγω διάπραξης σοβαρού εγκλήματος ή κατάχρησης εξουσίας αν και έχουν παραπεμφθεί ανεπιτυχώς τρεις: ο Άντριου Τζόνσον το 1868, ο Μπιλ Κλίντον το 1998 και ο Ντόναλντ Τραμπ το 2019 και το 2021. Ο Τζόνσον παραπέμφθηκε προς καθαίρεση σύμφωνα με τα άρ. 1 και 2 του Συντάγματος το 1868, για παράβαση νόμου περί θητείας, αλλά γλίτωσε την καταδίκη με διαφορά μίας ψήφου. Ο Κλίντον το 1998 παραπέμφθηκε χωρίς αποτέλεσμα για ψευδή κατάθεση, παρεμπόδιση δικαιοσύνης και κατάχρηση εξουσίας. Εξάλλου, ο Τραμπ έχει παραπεμφθεί μέχρι σήμερα δύο φορές ανεπιτυχώς κατά τη διάρκεια της πρώτης του θητείας, την πρώτη με την κατηγορία ότι ζήτησε ξένη παρέμβαση στις εκλογές του 2020 και παρεμπόδισε την σχετική έρευνα και την δεύτερη για την εισβολή και επίθεση οπαδών του στο Καπιτώλιο τον Ιανουάριο 2021. Σημειωτέον επίσης ότι ο Νίξον πρόλαβε να παραιτηθεί το 1974 μετά την αποκάλυψη του σκανδάλου Γουότεργκεϊτ διαβλέποντας ότι ήταν βέβαιο ότι επρόκειτο να κινηθεί εναντίον του η σχετική διαδικασία.
Επιπλέον, για κανέναν πρόεδρο των ΗΠΑ δεν έχει κινηθεί μέχρι σήμερα διαδικασία ακούσιας αντικατάστασής του λόγω αδυναμίας άσκησης των καθηκόντων του σύμφωνα με την 25η Τροποποίηση του Συντάγματος.
Το μέλλον θα κρίνει εάν, ιδίως μετά τις ενδιάμεσες εκλογές του προσεχούς Νοεμβρίου 2026 όπου αναμένεται να επικρατήσουν οι Δημοκρατικοί, ο Τραμπ θα παραπεμφθεί προς καθαίρεση για τρίτη φορά κατά τη διάρκεια των θητειών του, ή εάν υπάρχει ακόμη και η πιθανότητα να επιχειρηθεί η αντικατάστασή του σύμφωνα με την 25η Τροποποίηση κάτι που θα απαιτούσε οπωσδήποτε και τεράστια εσωκομματική αμφισβήτηση.
Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα γίνει στο μέλλον, ιδίως στις ημέρες που ζούμε.
