Ας σκεφτούμε μια θυσία που να έχει τα εξής χαρακτηριστικά: Φυσικά, να έχει ως θύμα ένα κομμάτι μεγάλης αξίας, έναν πύργο ή, ακόμα καλύτερα, μια βασίλισσα. Έπειτα να το κάνει αυτό χωρίς να αιχμαλωτίζει κάποιο άλλο κομμάτι στο τετράγωνο που θα θυσιαστεί. Ακόμα, να προσφέρει στον αντίπαλο τέμπο την ώρα που αποδέχεται τη θυσία (π.χ. να γίνεται η αποδοχή της θυσίας με σαχ ή κάποια άλλη εξίσου ισχυρή απειλή). Τέλος, το νόημά της να γίνεται κατανοητό πολλές πολλές κινήσεις μετά. Αν σας καλούσα να στοιχηματίσετε στη δυνατότητα μιας τέτοιας κίνησης, μάλλον δεν θα έπειθα πολλούς και πολλές από εσάς να επενδύσετε τα χρήματά σας.
Και όμως, μια τέτοια κίνηση έχει υπάρξει.
Στις 2 Ιουλίου του 1932, υπό το ζώδιο του Καρκίνου, γεννήθηκε στο Λένινγκραντ ο Λέοπολντ Αντάμοβιτς Μιτροφάνοφ. Για τον βίο του οι πληροφορίες είναι λίγες. Έζησε στην πόλη που γεννήθηκε, δούλεψε ως χημικός μηχανικός, πέθανε το 1992 -στην Αγία Πετρούπολη αυτή τη φορά: η Ιστορία αλλάζει πιο δραστικά από ό,τι οι ζωές μας. Το βιογραφικό θυμίζει αυτό που έδινε ο φιλόσοφος Χανς Γκέοργκ Γκάνταμερ για τον Αριστοτέλη, όταν ξεκινούσε τις διαλέξεις του: «Γεννήθηκε, έγραψε, πέθανε».
Στην περίπτωση του Λέοπολντ Μιτροφάνοφ το κομμάτι της γραφής υπήρξαν οι σκακιστικές σπουδές, τα κατασκευασμένα εκείνα φινάλε που ενώ θυμίζουν «κανονικές» σκακιστικές θέσεις, κρύβουν εκπλήξεις που ο συνθέτης έχει ενθέσει σε αυτές. Δημιούργησε πάνω από 300 σπουδές, 40 εκ των οποίων κατέκτησαν πρώτο βραβείο σε διάφορα τουρνουά. Ο Μιτροφάνοβ αρεσκόταν να συνθέτει περίπλοκες θέσεις, με οξύ επιθετικό και τακτικό παιχνίδι, ενώ αγαπούσε πολύ και τις βασίλισσες. Τόσο ώστε να τις στέλνει ως πρόβατα επί σφαγήν.
Αν ήταν αυτό όλο το θέμα, ο Μιτροφάνοφ θα ήταν ένας ακόμα από τους πολλούς ταλαντούχους συνθέτες της Σοβιετικής Ένωσης, θα διαβάζαμε γι’ αυτόν στα ειδικά περιοδικά του χώρου και θα απολαμβάναμε την ανάλυση των υποβαριαντών επί υποβαριαντών, μέσα από μαιάνδρους και σκοτεινά δάση όπου 2 και 2 κάνουν 5, που θα έλεγε και ο Ταλ. Θα ήταν δηλαδή μια υπόθεση επαϊόντων.
Όμως το 1967 έγινε αυτό για το οποίο ο Μιτροφάνοφ κέρδισε μια σημαντική θέση στην ευρύτερη σκακιστική ιστορία. Προκηρύχθηκε ένα τουρνουά σύνθεσης αφιερωμένο στον Σότα Ρουσταβέλι. Ο Ρουσταβέλι, μεσαιωνικός ποιητής και εθνικός ποιητής της Γεωργίας, έδωσε την απαραίτητη έμπνευση στον Μιτροφάνοβ, που δήλωσε συμμετοχή. Διόλου τυχαία ένας άλλος εμπνευσμένος, ο Μίσα Ταλ, συμμετέχει επίσης, αλλά στην επιτροπή των κριτών.
Ο Μιτροφάνοφ έλαβε μέρος με την ακόλουθη σπουδή που του χάρισε την αθανασία:
Για τους κριτές το πρώτο βραβείο ήταν προφανές. Όπως αφηγείται ο Τιμ Κραμπέ, που έχει αφιερώσει ένα απολαυστικό άρθρο στη σπουδή, από το οποίο κυρίως αντλώ για το παρόν κείμενο: «Η έκθεση του βραβείου ανέφερε:
Δεν μοιάζει με καμία άλλη και ξεπερνά το σύνολο των υπόλοιπων σπουδών”. Ο Χέρμπστμαν, επίσης μέλος της κριτικής επιτροπής, είπε: Αμέσως μετά την πρώτη παρουσίαση, το αριστούργημα του Μιτροφάνοφ προκάλεσε τεράστια εντύπωση λόγω της έντασης και της πρωτοτυπίας της ιδέας. Η κατάταξη των υπόλοιπων σπουδών καθορίστηκε από εμάς ξεκινώντας από τη δεύτερη θέση.
Η λύση της σπουδής δείχνει και την αξία της:
1.b6+ Ο λευκός προλαμβάνει το Bc7+ που θα μπλόκαρε την πτέρυγα της βασίλισσας. 1…Ka8 2.Re1! O λευκός θυσιάζει τον πύργο για να κλείσει την πρώτη γραμμή, αποτρέποντας μελλοντικά σαχ της μαύρης ντάμας που είναι έτοιμη να προαχθεί 2…Nxe1 3.g7 h1Q (3…Nc4+ 4.Kb5 h1Q 5.g8Q+ Bb8 6.a7 Na3+ 7.Kc6 Qh2 8.axb8Q+ Qxb8 9.b7+ Ka7 10.Qg1+ Ka6 11.Qb6 #) 4.g8Q+ Bb8 5.a7 Nc6+ 6.dxc6 Qxh5+Και εδώ ο λευκός καλείται να βρει τρόπο να μπλοκάρει τα μαύρα σαχ, που απειλούν ισοπαλία Π.χ (7.Ka6 Qe2+ or 7.Kb4 Qh4+). Εδώ έρχεται η μεγαλειώδης σύλληψη του Μιτροφάνοβ:7.Qg5!! Ο λευκός δίνει την ντάμα του σε κενό τετράγωνο, δίνοντας την ευκαιρία στον μαύρο για ένα ακόμα σαχ! 7…Qxg5+ 8.Ka6 Και εδώ φαίνεται η διαφορά: η μαύρη βασίλισσα στο g5 δεν έχει άλλα τετράγωνα, καθώς έχει απομακρυνθεί από την κρίσιμη λευκή διαγώνιο. 8…Bxa7 και τα υπόλοιπα είναι ιστορία.
«Μια φανταστική σύνθεση! Ένα απόλυτο αριστούργημα! Πέρα από αυτόν τον κόσμο!», θα σημειώσει ο αυστηρός Γερμανός γκραν μετρ στη σύνθεση Βέρνερ Κάιμ, δίνοντας μια εύγλωττη εικόνα του ενθουσιασμού που προκαλεί η σπουδή του Μιτροφάνοβ στους φίλους και στις φίλες των σπουδών και των σκακιστικών προβλημάτων.
Ωστόσο, το παραμύθι έχει και δράκο. Μόλις τρία χρόνια μετά, το 1970, ο σοβιετικός μετρ Αλεξάντερ Κουίντζι βρήκε μια άμυνα του μαύρου με τον ίππο που ανατρέπει τον σχεδιασμό του Μιτροφάνοφ. Η απογοήτευση ώθησε άλλους σκακιστές να βρουν έναν τρόπο να υπερβούν την απόρριψη της σπουδής και ευτυχώς τα κατάφεραν. Ωστόσο η χρήση υπολογιστών έδειξε και άλλες αμυντικές δυνατότητες, κάνοντάς το επίσημο: η αρχική σπουδή «τρυπάει». Τις λεπτομέρειες ο αναγνώστης και η αναγνώστρια μπορούν να τις βρουν στο άρθρο του Κραμπέ.
Ωστόσο, δεν πρέπει να απογοητευόμαστε. Ό,τι «τρυπάει» πολλές φορές μπορεί να επιδιορθωθεί. Έτσι και η σπουδή του Μιτροφάνοφ. Με μερικές τροποποιήσεις στην αρχική θέση η ιδέα μπορεί να διασωθεί. Όπως μια επιστημονική θεωρία δεν πετιέται στον κάλαθο των αχρήστων επειδή μερικά πειράματα δεν συμφωνούν μαζί της, αλλά τροποποιείται εφόσον ο σκληρός πυρήνας της είναι διασώσιμος, έτσι και εδώ: η εξωπραγματική απομάκρυνση της μαύρης ντάμας από τη διαγώνιο είναι τόσο εξαιρετική σκέψη που μερικές τεχνικές δυσκολίες δεν αρκούν για να την αναιρέσουν. «Η σπουδή που παρουσιάζεται εδώ δείχνει τον Μιτροφάνοφ σε όλο του το μεγαλείο. Στο τελικό στάδιο, βλέπουμε δύο λευκά πιόνια να υπερισχύουν απέναντι στην αριθμητική υπεροχή αυτή. Αυτό προηγείται από μια θυσία βασίλισσας που ήταν ήδη γνωστή από μια σπουδή του Φαράγκο το 1936. Ωστόσο, η υλοποίηση της ιδέας από τον Μιτροφάνοφ είναι σαφώς ανώτερη. Υπάρχουν επτά εκδοχές αυτής της μελέτης», θα σημειώσει ο Τίμαν στο βιβλίο του 100 σπουδές που πρέπει να ξέρεις, δίνοντας άπαξ και διά παντός τα διαπιστευτήρια της αιωνιότητας στη σπουδή: Η διόρθωση, σε όποια μορφή και αν καταλήξουμε, δεν θα μπορέσει ποτέ να καταστρέψει τη δημιουργική ορμή της ιδέας που σαρώνει τα πάντα στο πέρασμά της. Μια ιδέα που έρχεται να προστεθεί στα ευάριθμα πράγματα που μπορούν να μας κάνουν να συνεχίσουμε να πιστεύουμε στην ανθρωπότητα.
