Μία καθηλωτική παράσταση από έναν ανεπανάληπτο ηθοποιό, παγκόσμιου κύρους και δημοφιλή πρωταγωνιστή του ιταλικού κινηματογράφου Τόνι Σερβίλο, είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν όσοι θεατές κατόρθωσαν να αποκτήσουν εισιτήριο την περασμένη Δευτέρα 25 Νοεμβρίου για το Δημοτικό Θέατρο «Ολύμπια-Μαρία Κάλλας» και να εκστασιασθούν, ειλικρινά και ανυπόκριτα, από την απόδοση του κειμένου των «Φωνών του Δάντη» (I voci di Dante).
Οι Αθηναίοι είχαν την αγαθή τύχη να βιώσουν την εμπειρία ενός απαιτητικού genre της θεατρικής τέχνης, που δεν ευδοκιμεί ιδιαίτερα στη χώρα μας: του απέριττου μονολόγου του ηθοποιού στη σκηνή, του υποκριτή που επικοινωνεί άμεσα και αδιαμεσολάβητα με το κοινό, βασισμένος στην ερμηνευτική του δεινότητα, τη δύναμη του κειμένου και την ικανότητά του να συγκεντρώνει την προσοχή του κοινού στο περιεχόμενο του λόγου και τις διακυμάνσεις της φωνής. Μία κατάδυση στην πρωταρχική φύση της θεατρικής τέχνης, που επαναφέρει τη σχέση ηθοποιού και θεατή στην φυσική-αισθητηριακή και σωματική της διάσταση, σε μία σχέση πραγματικής μέθεξης κι όχι διασκέδασης. Ιδίως στην εποχή μας της αποθέωσης της οπτικής εντύπωσης, του καταναλωτικού θεάματος, που αντιλαμβάνεται την παράσταση σε αντιστοιχία με τη φαντασμαγορία της τηλεόρασης, των φανταχτερών σκηνικών, των αστραφτερών κουστουμιών, της υπερπαραγωγής.
Η αναμέτρηση του διαλεχτού ηθοποιού με ένα από τα πυκνότερα και πιο «πολυφωνικά» και για τούτο πάντοτε επίκαιρα, κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, δεν περιορίσθηκε μόνο στην ερμηνευτική του διάσταση. Ο Σερβίλο, ερμηνεύοντας την καινοτόμο ανάγνωση του δαντικού κειμένου από τον Τζουζέπε Μοντεσάνο, παρουσίασε ουσιαστικά ένα ερμηνευτικό δοκίμιο του δύσκολου αυτού κλασικού κειμένου, αναδεικνύοντας όχι μόνον τον λυρισμό του ή το φιλοσοφικό του βάθος. Κυρίως το κείμενο του Μοντεσάνο, μέσα από την προσεκτική εμβάθυνση σε καθορισμένα επεισόδια του μεγάλου τούτου κειμένου, έπεισε ότι πραγματικά τα κλασσικά έργα πρέπει διαρκώς να τα επισκεπτόμενα διαρκώς και να τα ξαναζούμε -όχι απλά να τα ανακαλούμε ανεκδοτολογικά ή ως παραπομπή.
Μέσα στο εννοιολογικό πλαίσιο της ερμηνείας των Μοντεσάνο και Σερβίλο, η ανάγνωση στα κλασικά κείμενα δεν είναι μία «αέναη επιστροφή του ίδιου», αλλά η κιρκεγκοριανή «ανάκτησή» τους με καινούργιο μάτι, υπό νέες συνθήκες (nel pensier rinova la paura, στη σκέψη αναβιώνει ο φόβος, αναφωνεί ο φλωρεντινός βάρδος).
Ο Δάντης, ως πρωταγωνιστής κι ο ίδιος στο δημιούργημά του, δεν είναι μέσα στην πολυφωνία της Κόλασης ο απλός διαβάτης, που guarda e passa, αλλά είναι ο everyman, ο «καθένας», που βιώνει το δράμα μιας Γης, που αντί για «επίγειος Παράδεισος» μετατρέπεται σε Κόλαση. Διατρέχοντας, σαν μπωντλερικό υποκείμενο, που ψάχνει διέξοδο «n’ importe où, hors du monde» (δεν έχει σημασία που, έξω απ’ τον κόσμο), ξαναβρίσκει και πάλι σήμερα εκείνους που ως «δειλοί» αδιαφόρησαν να ζήσουν και να αποφασίσουν για τη ζωή και «βλέποντας τις σφαγές απέστρεψαν το πρόσωπο» σε αντίθεση με τον δημιουργικό και μ’ αυταπάρνηση δαντικό Οδυσσέας, που δε διστάζει να σηκώσει άγκυρες και να ξεκινήσει το ταξίδι της ανάβασης οιστρηλατημένος από τη virtute των Λατίνων (ή θα λέγαμε την κατοπινή virtù του Μακιαβέλι και τη virtud του Μπαλτάσαρ Γραθιάν) ή το λυτρωτικό μεγαλείο του έρωτα των Πάολο και Φραντσέσκα, η σκέψη της Βεατρίκης, της Διδούς, της Ελένης, μέσα στη σκοτία και των λαβύρινθο, που αναδεικνύουν την απέθαντη ζωτικότητα των αληθινών συναισθημάτων, που εξυψώνουν υπερβατικά τον άνθρωπο. Η Κόλαση, όπως κι ο υπαρκτός κόσμος με τη βία του και τις φυσικές χάρες του, μπορεί να γίνει ταυτόχρονα βασανιστικός και καθαρτικός, θηριώδης και αρμονικός -έτσι όπως στους Αρχαίους ο διπλός θεός Απόλλωνας (όπως και στον Ζ-Π. Βερνάν), που τη μία βαστά τη θανατερή χορδή του τόξου και μία την απαλή χορδή της άρπας, αφήνοντας μία ανεκτέλεστη αποστολή την επίκληση (κι ίσως την άνοδο) προς τ’ ανέσπερα άστρα- την προτροπή ad astra του δασκάλου και συνοδοιπόρου του Βιργίλιου.
Ο ίδιος ο Σερβίλο αποδεικνύει σε κάθε περίσταση πόσο βαθύς στοχαστής είναι όχι μόνον για το περιεχόμενο και την αποστολή της τέχνης του, αλλά και για τη φιλοσοφίας της ζωής και της ατομικής ύπαρξης, που εξάλλου συνδέεται άρρηκτα με το ίδιο το θέατρο και τη λειτουργία του. Άλλωστε, σε μία από τις πολλές αποστροφές του για την αποστολή του θεάτρου, τόνιζε πως «το θέατρο οφείλει να είναι ένα γιορτάσι των αισθήσεων και της διάνοιας, να μας δίνει κάτι που θα μας προσανατολίσει στη ζωή και θα έπρεπε να μας στέλνει στο σπίτι με ζεσταμένη την καρδιά και την διάνοιά μας πιο φωτεινή». Αυτήν την αποστολή απαρέγκλιτα ακολουθεί ο Σερβίλο, αποδεικνύοντάς το πάντα με την προσωπική στάση και τον ουσιαστικό τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την έννοια της (και θεατρικής) «ερμηνείας»: ως ερμηνευτική ανάλυση, του κειμένου, του χαρακτήρα, του νοήματος και του μηνύματος του παριστάμενου και ως απόδοσή του προσώπου και του βαθύτερου συμβολισμού του -τόσο στο πλέγμα του έργου, όσο και στην οικουμενική εξακτίνωση του χαρακτήρα.
Αλλωστε κι ο ίδιος ο Σερβίλο, κι αυτό πολλοί το αγνοούν (ιδίως οι Έλληνες) γνωρίζει να το κάνει πολύ καλά, καθώς η προσωπική του πορεία τον κατατάσσει ως σημαντικό στοιχείο της σημαντικής Ναπολετάνικης σκηνής του μοντέρνου θεάτρου της Ιταλίας. Όχι του γνωστού ρεπερτορίου των guaglioni, guappi και της mamma, ούτε του ρεαλισμού του Εντουάρντο Ντε Φιλίππο και την κοινωνική σάτιρα του Τοτό. Ο Σερβίλο, ως ηθοποιός και σκηνοθέτης ένας από εκείνους τους πρωτοπόρους πειραματιστές που στις δεκαετίες ‘60-’80 μεγαλούργησαν προσθέτοντας νέες εκφραστικές τεχνικές στην ερμηνεία και τη σκηνική παράσταση.
Το θέατρο, βάσει του αναγεννητικού τους προγράμματος, γίνεται μία ολική έκφραση, όχι μόνον του λόγου και της κίνησης, αλλά και του σώματος ως «περφόρμανς» και teatro-immagine, ενσωματώνοντας όλα τα λειτουργικά στοιχεία της παράστασης (μουσική, φώτα, σκηνικά, κοινό) στην ερμηνεία, κάνοντας το θεατρικό έργο ένα ζωντανό και κινούμενο Gesamtkunstwerke κι ένα ζωντανό οργανισμό που εκτίθεται.
Μαζύ με τεράστια ονόματα του νέου θεάτρου (Καρμέλο Μπένε, Ανίμπαλε Ρουτσέλο, Τζανκάρλο Νάννι, Μάριο Ρίτσι, Κάρλο Τσέκι, Λέο ντε Μπερνάντις και Αντόνιο Νεϊβίλερ και Μάριο Μαρτόνε), ο Σερβίλο με το Teatro Studio di Caserta, σαν ηθοποιός-σκηνοθέτης, μεγαλούργησε στο πρωτοποριακό κίνημα της ανανέωσης του ναπολετάνικου κι ιταλικού θεάτρου, με έργα όπως το Propaganda 2 (ένα «θέαμα σε βινύλιο», όπως το χαρακτήρισε ο ίδιος). Οι καινοτομίες που εκφράζονται ακριβώς στις κινήσεις του σώματος και τις εκφράσεις ως αυτόνομο λεξιλόγιο κι όχι ως ancillae του λόγου, φανερώνουν γιατί οι δικές του εκφράσεις κι η κίνηση είναι τόσο μοναδικές. Ερμηνευτικές δυνατότητες που φάνηκαν ευανάγνωστα και στον κινηματογράφο, ιδίως –προσπερνώντας τις ταινίες του Σορεντίνο -τις πρώιμες, όπως ο Θάνατος ενός Ναπολετάνου Μαθηματικού (Morte di un Matematico Napoletano) ή τους Βεζουβιάνους (Ι Vesuviani), που τον καταξίωσαν. Κι ευτυχώς, συνάμα τον εκτόξευσαν βαθμιαία σε τούτη την παγκόσμια περιωπή, ώστε να έχουμε όλοι την ευτυχία να γευόμαστε τούτο το αστείρευτο και ανέσπερο ταλέντο του.
