Το έγραφαν σχεδόν ταυτόχρονα ο Τζον Ντος Πάσος και ο Ντέμπλιν: Είναι η Βαβυλώνα και η Ρώμη, και τώρα (τότε, ήταν 1929 για το USA και 1930 για το Berlin, Alexanderplatz) είναι η Νέα Υόρκη και το Βερολίνο, αντίστοιχα, και το ακούω, όπως λένε και οι μιλένιαλς. Αλλά βασικά, είναι και η κοιλάδα του Σαλίνας. Δεν το λέω εγώ, το λέει αυτός που σήμερα μάλλον συγκεντρώνει λιγότερο ενδιαφέρον και νεότερος από τους δυο τους, ο Τζον Στάινμπεκ.
Είναι ένα μέρος που δεν έχω πάει, αν και κάποια ευκαιρία που με πήγε με διαφορά μιας εβδομάδας στο Σιάτλ και στο Λος Άντζελες, ίσως υπήρξε μια ευκαιρία να κατέβω εκείνη τη διαδρομή περνώντας ίσως και από το Μπιγκ Σουρ. Δεν το έκανα, αλλά από τα λίγα πράγματα που έχω μάθει είναι πως όταν επισκέπτεσαι έναν τόπο κάποτε μυθικό και εξαντλημένο, εξερευνημένο, γραμμένο, μπρανταρισμένο, λίγα πράγματα μένουν να νιώσεις και να ανακαλύψεις. Μαζί με εσένα τον μύθο τον έχουν φθείρει στίφη τουριστών και εξάλλου το τοπίο που κάποτε εποίκιζαν οι φάρμερς εκτοπίζοντας τους Ινδιάνους τώρα έχει γεμίσει με γήπεδα γκολφ και περιτειχισμένες κοινότητες, οπότε, μια χαρά μου κάνουν και τα βιβλία και στην τελική μπορώ να περάσω το ίδιο καλά και άσχημα, όπως έχει γίνει, και σε μέρη που περιμένουν εμένα να γράψω για αυτά, να τα φωτογραφίσω, να τους δώσω ταυτότητα.
Ο Στάινμπεκ είναι μια από εκείνες τις αναγνωστικές μου συνήθειες που θα τις έλεγα ένοχες απολαύσεις. Παραείναι απλοϊκός, ηθελημένα, σκόπιμα, πονηρά απλοϊκός. Είναι ένα παράδειγμα αυτού που ο Έκο κάπως απαξιωτικά ονόμαζε mid-brow, εκείνο το κομμάτι λαϊκού και μαζικού πολιτισμού που θέλει να δώσει την εντύπωση ότι μιλάει για το παγκόσμιο, πανανθρώπινο και οικουμενικό, που θέλει να σου πει «τώρα εσύ διαβάζεις κάτι μεγάλο».
Το ξέρω, με κριντζάρει, και το απολαμβάνω ταυτόχρονα. Τα πράγματα χειροτερεύουν για τους Έλληνες αναγνώστες καθώς συχνά τα έργα του έχουν πολύ μέτριες μεταφράσεις. Παραμένει όμως εκείνη η καθησυχαστική ποιότητα μιας κάποιας αφελούς ανθρωπιάς, κάτι που πιστεύω ότι είναι το κέντρο αυτού που θα μπορούσαμε να πούμε αμερικάνικη ιδεολογία. Έχω επίσης την πεποίθηση που κάποτε θα κάνω τον κόπο να αναπτύξω και να στηρίξω ότι ειδικά το «Ανατολικά της Εδέμ» είναι ένα έργο πολύ κεντρικό, κομβικό, ίσως ιδρυτικό για το κλασικό χολιγουντιανό σενάριο.
Αφορμή για αυτό το κείμενο είναι ένα βιβλίο του όχι από τα πιο γνωστά, το «Σε Έναν Άγνωστο Θεό», από τα πρώτα του, που από ό,τι διαβάζω αποδείχτηκε πιο χρονοβόρο στη γραφή του από το πολύ εκτενέστερο «Ανατολικά της Εδέμ». Με έναν τρόπο, πρόκειται για ένα έργο με τεράστια φιλοδοξία αλλά σαφώς μικρότερη εμβέλεια. Ο λόγος του είναι εξαρχής πομπώδης και σχεδόν βιβλικός, ειδικά το δεύτερο, θα έλεγα ότι είναι η σταθερά γύρω από την οποία περιστρέφεται το έργο και η φιλοδοξία του Στάινμπεκ. Ο τόπος της δράσης είναι πάλι οι κοιλάδες στην Καλιφόρνια κοντά στο Μόντερεϊ, μόνο που εδώ έχω την υποψία ότι η χωρική ακρίβεια είναι κάπως πιο περιορισμένη, και η φύση σαφώς πιο παρθένα: ο πατριάρχης Τζόζεφ Γουέιν εγκαθιστά την φατρία του σε έναν τόπο ακατοίκητο που αποκτά με ένα από εκείνα τα homestead acts, νομοθετικές πράξεις που έδιναν ιδιοκτησία της γης σε πρόθυμους εποίκους.
Ο Στάινμπεκ μας έχει συνηθίσει σε μια οριακά μικρό-σπίτι-στο-λιβάδι ειδυλλιακότητα, όπου ακόμα και η μεγάλη σκληρότητα και κοινωνική βία εξωραΐζεται από την αμερικάνικη ανθρωπιά που ανέφερα πριν. Εδώ τα πράγματα είναι μάλλον διαφορετικά· ίσως ο βιβλικός τόνος, η βιβλική κλίμακα και φιλοδοξία της ιστορίας την καθιστούν πολύ πιο σκληρή και ακόμα και δυσάρεστη. Μοιάζει η κομψότητα της αφήγησης να έχει μπει σε δεύτερη μοίρα. Διαβάζοντάς το, έχω την αίσθηση πως καταλαβαίνω γιατί αυτό το έργο υπήρξε τόσο χρονοβόρο στη γραφή του: η ιστορία δεν ρέει ελεύθερα, δεν κυλάει με τον τρόπο των τελείως υποδειγματικών, μεταγενέστερων αφηγήσεών του. Μοιάζει σαν η έγνοια του Στάινμπεκ να είναι η εμφατική δήλωση, η εδραίωση μιας αντίληψης, μιας παγανιστικής, δικής του οπτικής.
Η απόδοση μιας ταυτότητας, μιας ιστορίας και μιας σημασίας στον δικό του τόπο. Αν ισχύει ότι του πήρε πέντε χρόνια να το γράψει, σημαίνει ότι ξεκίνησε να το γράφει πριν τα 28 του και εκδόθηκε το 1933. Είναι ακόμα ένας σχετικά νεαρός Στάινμπεκ, με τεράστια φιλοδοξία και με ανάγκη να αποδόσει νόημα σε έναν τόπο που συμπύκνωσε χιλιετίες ανθρώπινης ιστορίας μέσα σε μερικές δεκαετίες: οι Ινδιάνοι, οι Ισπανοί και μόλις μερικές δεκαετίες πριν από τη γέννησή του, οι Αμερικάνοι. Σε ένα επεισόδιο της ιστορίας ο Γουέην με τον αδερφό του κάνουν μια εκδρομή προς τον ωκεανό, αν καταλαβαίνω καλά πρέπει να είναι κάπου στο Μπιγκ Σουρ, εκείνο το ακόμα και τώρα προστατευμένο κομμάτι της ακτής νότια από το Μόντερεϊ προς το Λος Άντζελες, τότε απλά ακατοίκητο, παρθένο τόπο. Ένα από τα τελευταία σύνορα, όταν ακόμα υπήρχε η σήμερα αδιανόητη κατάσταση της γης που δεν ανήκει σε κράτος.
Έχω την αίσθηση ότι ο Στάινμπεκ βρήκε με μεγάλη επιτυχία το δικό του παρθένο έδαφος, τον τελευταίο πολιτισμό χωρίς ιδεολογία και την έχτισε ο ίδιος. Είναι πολύ συνεπές ότι αργότερα ο Στάινμπεκ προσφέρθηκε να δουλέψει για τη CIA που με χαρά αποδέχτηκε την προσφορά του. Ο άνθρωπος που συνέπηξε την αμερικάνικη μυθολογία, βρήκε την θέση που του έπρεπε στον αμερικάνικο ιδεολογικό μηχανισμό. Νομίζω έκανε λάθος ο Τζον Ντος Πάσος: εντάξει, είναι η Νέα Υόρκη, αλλά το αγαπημένο USA, αν όντως έπρεπε να είναι ο μύθος της Αμερικής έπρεπε να είναι αν όχι στην κοιλάδα του Σαλίνας, έστω κάπου στην Καλιφόρνια.
