Ένα από τα πιο γλυκά (μέρες που είναι) κείμενα με θέμα το σκάκι που έχω διαβάσει είναι η εισαγωγή του Γιαν Τίμαν στο πρώτο βιβλίο του για τις σπουδές (The Art of The Endgame. My Journeys in the Magical World of Endgame Studies, New in Chess, 2011). Οι σπουδές (κατασκευασμένα φινάλε δηλαδή) είναι ένα ξεχωριστό βασίλειο ανάμεσα στο «κανονικό» σκάκι και τα σκακιστικά προβλήματα, καθώς αν και κατασκευές του ανθρώπινου νου θυμίζουν κανονικές παρτίδες και έχουν, ως εκ τούτου, μεγάλη θεωρητική και πρακτική χρησιμότητα.
Ο Ολλανδός γκραν μετρ, παράλληλα με την υψηλού επιπέδου θητεία του στο αγωνιστικό σκάκι είναι και ένας καταξιωμένος συνθέτης σπουδών. Στο The Art of The Endgame θυμάται πόσο μεγάλη γοητεία ασκούσαν στον νου του όταν ήταν παιδί τα κάστρα. Με τι περιέργεια τα παρατηρούσε και πώς μετά, επιστρέφοντας στο σπίτι, προσπαθούσε να τα ανακατασκευάσει με τα λέγκο του.
Στην ενήλικη ζωή αντίστοιχη επίδραση είχε πάνω του η σύνθεση Μεταμόρφωση (και ειδικά η δεύτερη εκδοχή της) του δαιμόνιου M.C. Escher. Εκεί, σε ένα πολύπτυχο, η δράση ξεκινά με ασπρόμαυρα τετράγωνα που μετατρέπονται σε σαλαμάνδρες. Οι σαλαμάνδρες γίνονται κυψέλες. Από αυτές βγαίνουν μέλισσες, οι οποίες μεταμορφώνονται σε πουλιά. Στη συνέχεια, υπάρχουν ψάρια μαζί με πουλιά. Μετά η σύνθεση πηγαίνει σε ανθρώπινες κατασκευές, με τα νέα πουλιά να μεταμορφώνονται σε πλίνθους. Από αυτούς σχηματίζονται τα σπίτια μιας πόλης. Από εκεί, μια γέφυρα συνδέει την πόλη με μια σκακιέρα. Στο σημείο της σύνδεσης βρίσκεται ένας λευκός πύργος, ο οποίος υπάρχει και στην άλλη πραγματικότητα. Στη σκακιέρα απεικονίζεται μια θέση όπου τα λευκά ηττώνται με ένα ματ αποπνιγμού. Στο τέλος επιστρέφουμε εκεί από όπου ξεκινήσαμε: σε λευκά και μαύρα τετράγωνα. «Από την κατασκευή μικροσκοπικών πόλεων [με τα λέγκο] στο σκάκι: αυτό ήταν ένα βήμα που είχα κάνει ήδη στα νιάτα μου», καταλήγει ο Τίμαν.
Όταν ο φίλος συνθέτης σκακιστικών προβλημάτων Θέμης Αργυρακόπουλος μου είπε ότι ετοίμαζε ένα εορταστικό πρόβλημα για το νέο έτος ήξερα ότι μια παρόμοια στη φαντασία και στην επινοητικότητά της σύνθεση θα προέκυπτε. Όταν όμως μου την έστειλε το σοκ ήταν απείρως μεγαλύτερο των προσδοκιών. Ήταν μια σύνθεση αντάξια του Έσερ: όπως εύκολα παρατηρεί κανείς το «25» που σχηματίζεται από τους πεσσούς επιμερίζεται σε δύο σκακιέρες. Μια μεταφορά για το πέρασμα του χρόνου και την αέναη μεταβολή; Ίσως. Για να κάνει τα πράγματα ακόμα πιο περίπλοκα, ο Θέμης βάζει στην ίδια εικόνα δύο προβλήματα, ένα σε κάθε σκακιέρα, τα οποία έχουν την ίδια εκφώνηση. Η χρονιά αλλάζει όχι με τομή, αλλά με συνέχεια. Η συνθήκη του προβλήματος είναι η ίδια. Μην αγχώνεστε, ωστόσο, ο κόσμος των σκακιστικών προβλημάτων δεν είναι σαν το σκοτεινό δάσος του Ταλ, όπου από τους δυο αντιπάλους μόνο ο ένας μπορεί να δραπετεύσει. Εδώ υπάρχουν ξέφωτα όπου όλοι και όλες, εφόσον βρουν τη λύση φυσικά, μπορούν να ξαποστάσουν.
Δύο προβλήματα, λοιπόν, βοηθητικά σερί σε 6 κινήσεις. Τι σημαίνει αυτό; Σε ένα σερί βοηθητικό πρόβλημα έξι κινήσεων, ο μαύρος πρέπει να κάνει έξι συνεχόμενες κινήσεις, χωρίς να εκθέσει τον βασιλιά του σε σαχ. Μπορεί αν θέλει να δώσει σαχ στον λευκό βασιλιά αλλά μόνο στην τελευταία κίνηση. Οι συνηθισμένοι κανόνες του σκακιού δεν παραβιάζονται. Διαλέγει όμως ο μαύρος, εκείνες τις κινήσεις που θα επιτρέψουν στον λευκό να κάνει ματ με τη μια και μοναδική του κίνηση.
Το πρόβλημα ως εσερικό ανάπτυγμα:
Και οι δύο σκακιέρες ξεχωριστά για διευκόλυνση:
ser-h#6
ser-h#6
Όσοι και όσες επιθυμούν μπορούν να στείλουν τις λύσεις τους στα μέιλ: [email protected] και [email protected]
Όλες οι σωστές απαντήσεις, καθώς και η λύση θα δημοσιευτούν την Πρωτοχρονιά. Για τα σερί προβλήματα δείτε και εδώ. Για τα βοηθητικά εδώ. Για την αλγεβρική σκακιστική γραφή εδώ. Οι δύο πρώτες (διπλές) σωστές απαντήσεις θα κερδίσουν ένα μικρό και συμβολικό δώρο: ένα αντίτυπο του βιβλίου Το τετράγωνο έξω από τη σκακιέρα (εκδόσεις Εν Πλω/Δόμος).
