Προ δεκαετίας σχεδίασα μια στήλη σε εφημερίδα ή περιοδικό που το «σκεπτικό» της, το concept (για να συνεννoούμεθα), το περιέγραψα ως εξής:
«Ο πρόδρομος του ενέσιμου φιαλιδίου, που όλοι έχουμε δει, ήταν, στις αρχές του 20ού αιώνα, μια αμπούλα με φυσιολογικό ορό, που κρεμόταν από ένα σύρμα και που οι ευαίσθητοι διανυκτερεύοντες φαρμακοποιοί -έχοντας, τότε ακόμη, και δεξιότητες υαλουργού (σαν ν’ αναπολούσαν, μόνοι μέσα στην άγρια νύχτα, τον Μεσαίωνα)- την έφτιαχναν μόνοι τους… Η ιδέα του Μαρσέλ Ντυσάν, μια τυχαία ημέρα του 1919 (της μαύρης χρονιάς που ξεκίνησε με τη δολοφονία της Λούξεμπουργκ και του Λήμπκνεχτ), ήταν να ζητήσει από κάποιον άυπνο φαρμακοποιό να σπάσει το ένα άκρο της αμπούλας, να την αδειάσει κι έπειτα να την ξανακλείσει: Εγκλωβίστηκαν 50 κυβικά εκατοστά παρισινού αέρα -και το εν λόγω ready-made ονομάστηκε έτσι ακριβώς: Air de Paris.
Ο πρώτος αυτός Αέρας Παρισιού πέρασε στα χέρια των Αμερικανών Louis και Walter Arensberg και όταν, το 1949, έσπασε, ο Ντυσάν τον αντικατέστησε κατασκευάζοντας με την ίδια μέθοδο άλλη, πανομοιότυπη αμπούλα: την πρώτη από μια σειρά ομοιοτύπων απλώς. Κανένα άλλο πάντως δεν κατασκεύασε ο ίδιος: έδινε την άδεια να κατασκευαστούν και τα προσυπέγραφε, προσυπογράφοντας επιδεικτικά («ολοκληρώνοντας», θα λέγαμε στα μαθηματικά) και τις απόψεις του Βάλτερ Μπένγιαμιν σχετικά με την αύρα που περιέβαλλε το πρωτότυπο, ανεπανάληπτο έργο τέχνης και που στην εποχή της αναπαραγωγιμότητας δεν υφίσταται πια. Η διαδικασία αποκορυφώθηκε με την ίδρυση, στο Μιλάνο, το 1964, της γκαλερί Schwarz, όπου παράγονταν συστηματικά πια και πωλούνταν υπογεγραμμένα ομοιότυπα. Ενώ όμως συνεχιζόταν η παραγωγή ομοιοτύπων, ο Ντυσάν συνέδεσε την αμπούλα (ποιαν ακριβώς;) με το μείζον έργο του, το Μεγάλο γυαλί, έτσι ώστε οι αναπαλμοί τού εντός της αέρα να μεταφέρουν τις οδηγίες που πληκτρολογεί – ποιος; για ποιον; εν προκειμένω, μου είναι αδιάφορο…».
Η αυτοσαρκαστική νότα σ’ αυτό το έμμεσο, λοξό «σκεπτικό» δεν είναι αχρείαστη: ας θυμάμαι διαρκώς πως μπορεί και να μην αποφύγω εντέλει το περιεχόμενο των εβδομαδιαίων σχολίων μου να είναι αέρας κοπανιστός -περιεχόμενο ιδεώδες για τα μέσα κοινωνικής (που λέει ο λόγος) δικτύωσης, αλλά κάπως απογοητευτικό αν η πρόθεσή σου ήταν να συλλάβεις ιχνοστοιχεία της γενικής ατμόσφαιρας (μιας διάχυτης νοοτροπίας που δημιουργεί εντούτοις βαρυτικό πεδίο εξαιρετικά ισχυρό), να τα απομονώσεις και να τα αναλύσεις, μήπως και καταλάβεις, κάπως, για λίγο, τι διάβολο φταίει για το γενικευμένο έλλειμμα μνήμης, αξιοπρέπειας και εναντίωσης…
Δεν θα πω τίποτε άλλο προεξαγγελτικό, μια και δεν έμαθα να μην δυσανασχετώ διαβάζοντας κάποιο μανιφέστο ή πρόγραμμα. Επιτρέψτε μου όμως ν’ αφιερώσω τη στήλη:
Ο εκ Κύπρου σπουδαίος ζωγράφος Κύριλλος Σαρρής, ο αείμνηστος φίλος μου, στον οποίο εν πολλοίς οφείλω -μαζί με τόσα και τόσα άλλα- και τις πληροφορίες που είχα μετακενώσει στο «σκεπτικό», έφτιαξε, κάποια στιγμή μετά τον «Αττίλα», και ευρισκόμενος στην Κύπρο μεν εκείνη τη στιγμή αλλά κάτοικος Αθηνών επί έτη, μιαν ανάλογη αμπούλα, την ονόμασε Αέρας Κύπρου και της επικόλλησε ετικέτα που έγραφε: «Σε περίπτωση ανάγκης, σπάστε την αμπούλα και εισπνεύστε βαθιά».
Ναι, Κύριλλε, υπάρχει κι αυτή η (αντίθετη) χρήση. Ίσως είναι ακόμη, για λίγο, εφικτό να συλλάβουμε και αέρα τέτοιας λογής -αν και δεν τρέφω μεγάλες ελπίδες.
