Ενώ είναι εύκολο να προσδιορίσει κανείς την εδραίωση μιας κυριαρχίας σε μακρά διάρκεια, είναι πολλές φορές δύσκολο να προσδιοριστούν τα ορόσημα της διαδικασίας. Ξέρουμε ότι η Σοβιετική Ένωση μπαίνει ενεργά στον αγώνα για την ηγεμόνευση του σκακιστικού πεδίου ήδη από την ίδρυσή της, μετά την Επανάσταση. Ξέρουμε ότι η στέψη του Μιχαΐλ Μποτβίνικ ως παγκόσμιου πρωταθλητή το 1948 αποτελεί το επιστέγασμα μιας προσπάθειας και την αρχή μιας περιόδου κυριαρχίας. Ποια όμως είναι τα κατώφλια που πολλαπλασιάζουν το αποτέλεσμα των αιτιών, που κάνουν την ιστορία να αλλάζει;
Θα μπορούσε να διαλέξει κανείς πολλά σημεία. Το ισχυρό τουρνουά της Μόσχας το 1935, π.χ., θα ήταν μια καλή επιλογή, καθώς έδειξε τη μεγάλη δυναμική όχι μόνο του σοβιετικού σκακιού γενικά, αλλά και του Μποτβίνικ ειδικότερα, καθώς η ισοβαθμία του με τον Σάλο Φλορ στην πρώτη θέση και η υπερκέραση Λάσκερ και Καπαμπλάνκα εδραίωσαν τη διεθνή του φήμη.
Εδώ ωστόσο θα προτείνω μια άλλη επιλογή, λίγο πιο έκκεντρη. Να ταξιδέψουμε δώδεκα χρόνια μετά και να μεταφερθούμε στην Εσθονία του 1947 για να συστηθούμε με αυτό που είχε αποκληθεί «Το τουρνουά των ισχυρότερων μετρ της ΕΣΣΔ», το Πάρνου 1947.
Διάσημο θέρετρο στη Βαλτική Θάλασσα, το Πάρνου αποτελεί διαχρονικά ένα μέρος που προσελκύει πλήθος τουριστών για τις καλοκαιρινές τους διακοπές. Η ιστορία της πόλης συνδέεται άμεσα με τη θέση της:Τοποθετημένοστις ακτές του ομώνυμου όρμου στον κόλπο της Ρίγας, το Πάρνου κατέχει κομβική θέση στη Βαλτική. Κατά την περίοδο της ίδρυσής του, πέριξ του 1250, η πόλη εντάχθηκε στη Χανσεατική Ένωση,μια εμπορική και αμυντική συνομοσπονδία των εμπορικών συντεχνιών και των πόλεων-αγορών της Βορειοδυτικής και Κεντρικής Ευρώπης. Στη νεότερη ιστορία της η πόλη ακολούθησε τη μοίρα της Εσθονίας. Το 1940 προσαρτήθηκε από τη Σοβιετική Ένωση. Ακολούθως δέχθηκε την επίθεση των ναζί, η οποία για πολλούς εκ των κατοίκων της δεν ήταν και άσχημη εξέλιξη, για να βρεθεί ξανά στους κόλπους της Σοβιετικής Ένωσης μετά το 1945.
Σκακιστικά μιλώντας, η πόλη δεν είχε σπουδαία θέση στον παγκόσμιο χάρτη. Είχε όμως μία ιδιαιτερότητα: ήταν η πόλη στην οποία είχε μεγαλώσει ο σημαντικότερος Εσθονός σκακιστής: ο Πάουλ Κέρες. O Κέρες, περιορισμένος από την εσθονική πραγματικότητα, βρήκε στη σοβιετική κυριαρχία μία ευκαιρία να αναγνωριστεί το ταλέντο του. Οι δε Σοβιετικοί είδαν σ’ αυτόν ακόμα έναν μεγάλο μετρ που θα διατράνωνε το κομμουνιστικό μεγαλείο στο σκάκι.
Δεν ξέρουμε κατά πόσο αυτό ενθάρρυνε τους σοβιετικούς ιθύνοντες να διαλέξουν το Πάρνου ως κατάλληλη πόλη να φιλοξενήσει ένα σκακιστικό τουρνουά, αλλά δεν μου φαίνεται παράλογο να πετύχει κανείς μ’ έναν σμπάρο δυο τρυγόνια: η νέα επικράτεια εντάσσεται στις κυρίως δραστηριότητες της χώρας, βοηθώντας την επέκταση του κύρους της. Και την ίδια στιγμή, χρήσιμοι νέοι πολιτογραφηθέντες καλούνται να αισθανθούν στην νέα πραγματικότητα κυριολεκτικά «σαν στο σπίτι τους».
Σε κάθε περίπτωση, βρισκόμαστε στο Πάρνου το 1947. Αυτό που σήμερα φαίνεται αυτονόητο, η επιλογή ενός θέρετρου ως του κατάλληλου τόπου διεξαγωγής ενός μεγάλου τουρνουά, αποτελούσε για τους Σοβιετικούς μια νέα πραγματικότητα. Όπως μας μεταφέρει ο ιστορικός και μεταφραστής Ντάγκλας Γκρίφιν, ο γκραν μετρ Κέρες είχε σημειώσει με αφορμή το τουρνουά:
Ένα δεύτερο συμπέρασμα: τα τουρνουά σε παραθεριστικές πόλεις -μια νέα μορφή πολιτιστικού εγχειρήματος για τη χώρα μας- δικαιώθηκε πλήρως. Οι πολλές εκατοντάδες παραθεριστές σε ένα τόσο μικρό θέρετρο όπως το Πάρνου παρακολούθησαν την πορεία του τουρνουά με ευχαρίστηση. Μου φαίνεται ότι τα υπόλοιπα θέρετρα της Σοβιετικής Ένωσης θα υποστήριζαν πρόθυμα την αρχή που έκανε το Πάρνου. Εύχομαι μόνο να μην υπήρχε ένα τόσο τεταμένο καθεστώς όπως στο Πάρνου. Είναι δύσκολο να παίζεις σκάκι κάθε μέρα, περιμένοντας με ανυπομονησία τις σπάνιες ημέρες ανάπαυσης…
Πρωτόγνωρο γεγονός όμως δεν ήταν μόνο η επιλογή ενός θέρετρου για τη διεξαγωγή του τουρνουά, αλλά και η ίδια η λειτουργία του. Παρά τον πομπώδη τίτλο του το τουρνουά συνιστούσε στην πραγματικότητα ένα τουρνουά προετοιμασίας για το επερχόμενο τουρνουά για το παγκόσμιο πρωτάθλημα. Υπενθυμίζω ότι ο θάνατος του Αλιέχιν μετά τον Πόλεμο είχε αφήσει ακέφαλο τον σκακιστικό θρόνο, καθιστώντας ένα τουρνουά τον πιο πρόσφορο τρόπο να επιλεγεί ο αντικαταστάτης. Η εκλογή των πέντε συμμετεχόντων που θα έπαιζαν από πέντε φορές ο ένας εναντίον του άλλου είναι ολόκληρο θέμα για άλλο άρθρο. Εδώ θα περιοριστούμε απλώς να σημειώσουμε ότι τρεις Σοβιετικοί βρίσκονταν ανάμεσα τους: ο Μποτβίνικ, ο Σμίσλοβ και ο Κέρες. Το Πάρνου σχεδιάστηκε ώστε να προετοιμάσει τους τρεις σε συνθήκες κανονικής μάχης, δίνοντάς τους την ευκαιρία για σκληρές αναμετρήσεις.
Ο Μποτβίνικ ωστόσο απέφυγε να συμμετάσχει, επικαλούμενος φόρτο επιστημονικής εργασίας -Κύριος οίδε αν το εννοούσε ή όχι. Οι άλλοι δύο ωστόσο θα ήταν εκεί. Πλάι τους βρισκόταν η ανφάνγκατέ του σοβιετικού σκακιού. Αρκεί ενδεικτικά να αναφέρουμε την παρουσία του Κότοβ, που αν κρίνουμε από την περιγραφή του για το θέρετρο μάλλον το χάρηκε, του Λίλιενταλ, του Μπολεσλάβσκι, του Φλορ, του Σιμάγκιν, του Μπρονστάιν -που στο μέλλον θα έφτανε κι αυτός σε τελικό παγκοσμίου πρωταθλήματος-,του Μακογκόνοβ, του Τόλους κ.λπ. Από τους ισχυρούς Σοβιετικούς δεν προσήλθαν μόνο ο Λέβενφις και ο -στενός συνεργάτης του Μποτβίνικ- Ραγκόζιν. Τη σύνθεση ολοκλήρωναν τοπικοί ισχυροί παίκτες.
Το τουρνουά λόγω του ιδιαίτερου χαρακτήρα του υπήρξε μαχητικό από την πλευρά των παικτών, που ήταν πρόθυμοι να ρισκάρουν και να βγουν έξω από τα νερά τους. Πάνω από το 50% των παρτίδων είχαν έκβαση άλλη από την ισοπαλία, με πολλές από αυτές επίσης να είναι εξόχως μαχητικές. Οι φιλέρευνοι αναγνώστες και αναγνώστριες μπορούν να τις αναπαραγάγουν όλες εδώ.
Ενθαρρυμένος ίσως από το γεγονός ότι παίζει εντός έδρας, ο Πάουλ Κέρες θριάμβευσε στο τουρνουά, σημειώνοντας 9,5 βαθμούς σε 13 αγώνες. Λίγο πίσω του, στους 9 βαθμούς ο Κότοβ, ενώ τρίτος τερμάτισε σε ένα πολύ καλό τουρνουά ο Λίλιενταλ με 8,5. Ο έτερος συμμετέχων στο επερχόμενο παγκόσμιο τουρνουά, Βασίλι Σμίσλοβ συγκέντρωσε 8 βαθμούς. Αξίζει να τονιστεί ότι η μόνη ήττα του Κέρες ήταν απέναντι στον επίσης επιθετικό παίκτη ΝταβίντΜπρονστάιν. Η επιτυχία του Κέρες έστειλε ένα σαφές μήνυμα ότι ήταν όντως μια κύρια απειλή για τις φιλοδοξίες του Μποτβίνικ. Φευ, λίγους μήνες αργότερα ο Κέρες δεν θα επιβεβαίωνε τις προβλέψεις, ηττώμενος στις προσωπικές τους αναμετρήσεις με τον Μποτβίνικ 4 στις 5 φορές, ανοίγοντας έτσι έναν συνωμοσιολογικό ασκό του Αιόλου για τα κανονίσματα των Σοβιετικών που θα κρατούσε για χρόνια.
Τώρα όμως βρισκόμαστε ακόμα στο όμορφο εσθονικό θέρετρο. Πίσω από την ομορφιά ωστόσο και τις πλουσιοπάροχες συνθήκες διαμονής για τους ισχυρούς παίκτες κρύβονται και μερικοί σκελετοί στην ντουλάπα. Έχει ενδιαφέρον να δούμε έναν κρυπτικό σχολιασμό παρτίδας που κάνει ο ΆντορΛίλιενταλ στο μπουλετίν του τουρνουά σχετικά με την Ινδική άμυνα του βασιλιά που έπαιξαν με τον Αλεξάντερ Τόλους. Η παρτίδα έχει αναδημοσιευτεί στο επίμετρο της έκδοσης Chess Surviror που μετέφρασε και επιμελήθηκε για το Quality Chess ο Ντάγκλας Γκρίφιν. Στην 9η κίνηση της παρτίδας λοιπόν, ο Λίλιενταλ θα σχολιάσει: «Μια από τις παρτίδες μου από το 12ο πρωτάθλημα ΕΣΣΔ εξελίχθηκε με τον ίδιο τρόπο, μόνο που εκεί έπαιζα με τα μαύρα».Είναι κάπως ασυνήθιστο να αναφέρεται κάποιος σε μια παρτίδα χωρίς να δίνει τα στοιχεία της -και κυρίως το όνομα του αντιπάλου. Την απάντηση στο αίνιγμα τη δίνει ο Γκρίφιν, ο οποίος μας πληροφορεί ότι ο μυστηριώδης αντίπαλος του Λίλιενταλ ήταν ο Βλαντιμίρ Πετρόβς.Ισχυρός Λετονός σκακιστής ο Πετρόβς είχε τραγική μοίρα. Μετά την προσάρτηση της Λετονίας από την ΕΣΣΔ βρέθηκε στη Ρωσία, όπου και ξέμεινε με την έναρξη του Παγκόσμιου Πολέμου. Εκεί θα συλληφθεί επειδή ασκεί κριτική στο καθεστώς και θα καταδικαστεί σε δεκαετή καταναγκαστικά έργα. Δεν θα προλάβει όμως να εκτίσει την ποινή, καθώς θα πεθάνει το 1943 στο Κότλας από πνευμονία. Ήταν 35 χρονών.
Ένα τουριστικό θέρετρο, μια υπερδύναμη που εδραιώνεται, μερικοί αποκρυμμένοι ήρωες: αυτό που το Πάρνου συμβολίζει υποδειγματικά είναι το πώς διαπλέκονται το μεγαλείο με την ένοχη συνείδησή του, απωθημένη πολλές φορές ως ελλιπής υποσημείωση σε κάποιο μπουλετίν.
