Καμιά φορά είναι αστείο πώς θεωρούμε ένα σύνολο κανόνων κάτι το… κανονικό. Θεωρούμε, φερ’ ειπείν, αυτονόητο όταν παίζουμε σκάκι ότι οι κανόνες που εφαρμόζουμε, αυτοί που μάθαμε σε μικρή ή πιο μεγάλη ηλικία, είναι κάτι αμετάβλητο στο χρόνο. Και ξεχνάμε έτσι, βαυκαλιζόμενοι ότι παίζουμε ένα παιχνίδι με ιστορία χιλιετιών, ότι το σημερινό σκάκι είναι το αποτέλεσμα καθαρά μοντέρνων εξελίξεων.

Δεν είναι μόνο ότι η κινητικότητα των κομματιών αποκτά τη σημερινή της μορφή στη νεωτερικότητα, αντανακλώντας και την κοινωνική μεταλλαγή της πραγματικότητας που έφερε η άνοδος της αστικής τάξης με την ταυτόχρονη διάνοιξη του χώρου που έφεραν οι ανακαλύψεις. Είναι και το ότι υπάρχουν κανόνες που δεν οριστικοποιήθηκαν παρά πολύ αργότερα, με τα μέσα του 19^ου αιώνα μόλις να συνιστούν ένα ασφαλές σημείο εκκίνησης για τη δική μας κανονικότητα.

Ας δούμε για παράδειγμα την προαγωγή. Ξέρουμε πως όταν ένα πιόνι διασχίσει τη σκακιέρα και φτάσει στην 8^η (και αντίστοιχα στην 1^η για τα μαύρα) γραμμή προάγεται σε οποιοδήποτε κομμάτι της αρεσκείας του (πλην βασιλιά, προφανώς). Αν και ο κανόνας της προαγωγής υπάρχει από τον πρόδρομο του σκακιού τσατουράνγκα, δεν είναι παρά μόλις πρόσφατα που συνέβη η καθολική αποδοχή των ιδιαιτεροτήτων της προαγωγής. Μέχρι τον 19^ο αιώνα ήταν συχνές οι παραλλαγές που δεν επέτρεπαν την προαγωγή ει μη μόνο σε κομμάτια που είχαν ήδη βγει από τη μάχη, με το πιόνι στην 8^η να παραμένει ακινητοποιημένο έως ότου αιχμαλωτιστεί κάποιο κομμάτι.

Παρόμοια, το ροκέ, η ταυτόχρονη κίνηση βασιλιά και πύργου, που οδηγεί τον πρώτο στην ασφάλεια, είναι στη σημερινή του μορφή εφεύρεση λίγων αιώνων. Μόλις τον 17^ο αιώνα καταλήξαμε σε αυτή την ταυτόχρονη κίνηση, με το σημαντικότερο κομμάτι της σκακιέρας να κινείται δύο τετράγωνα προς την μεριά του πύργου και αυτόν να έρχεται δίπλα του. Σε πολλές παραλλαγές της κίνησης, που γοήτευε τόσο την Ανιές, την πρωταγωνίστρια της Αθανασίας του Μίλαν Κούντερα, η μεταφορά βασιλιά και πύργου διεξαγόταν σε ξεχωριστά στάδια (πρώτα κινούνταν ο ένας και μετά ο άλλος δηλαδή), ενώ καθόλου δεδομένη δεν ήταν και η κατάληξη, ο προορισμός εκάστου κομματιού.

Από τις σκακιστικές κινήσεις αυτή που δημιουργεί συνήθως τη μεγαλύτερη έκπληξη σε κάποιον που πρωτομαθαίνει το παιχνίδι είναι το en passant (ελληνιστί: εν διελεύσει). Έστω ότι ένα λευκό πιόνι βρίσκεται στην πέμπτη γραμμή. Πλάι του βρίσκεται μαύρο πιόνι, το οποίο κινείται κατά δύο τετράγωνα και έρχεται δίπλα του. Το λευκό πιόνι ωστόσο συμπεριφέρεται ως εάν το μαύρο πιόνι είχε κινηθεί κατά ένα τετράγωνο -και μπορεί να το «φάει». Αυτό ακριβώς είναι το en passant και έλκει την καταγωγή του από το ότι στο απώτερο παρελθόν το πιόνι κινούνταν κατά ένα μόνο τετράγωνο. Προσοχή όμως. Το δικαίωμα για την κίνηση en passantείναι στιγμιαίο. Αν δεν το ασκήσεις όταν παίξει το μαύρο πιόνι, το χάνεις. Στην επόμενη κίνηση το πιόνι δεν μπορεί να παρθεί. Ο κανόνας έγινε παγκοίνως αποδεκτός στα τέλη του 19^ου αιώνα, έχοντας ωστόσο μακρά εξάπλωση ήδη από τον 16^ο.

Δεν είναι δύσκολο να υποθέσει κανείς ότι οι τρεις αυτές ιδιαίτερες κινήσεις θα κινούσαν το ενδιαφέρον των «προβληματιστών», των συνθετών σκακιστικών προβλημάτων. Η προαγωγή αποκτά ξεχωριστή αισθητική αξία όταν γίνεται με κομμάτι χαμηλότερης της βασίλισσας αξίας (η λεγόμενη «υποπροαγωγή») καθώς αντίκειται στον στυγνό υλισμό. Το ροκέ έχει προϋποθέσεις και η δυνατότητα ή μη εκτέλεσής του δημιουργεί κομψές περιπλοκές. Στην περίπτωση δε του en passant τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο συναρπαστικά, καθώς πολλές φορές πρέπει κανείς να αποδείξει τη δυνατότητά του (να δείξει δηλαδή με ρετροανάλυση ότι η διπλή κίνηση του πιονιού αποτελεί τη μόνη εφικτή προηγούμενη κίνηση στη θέση). Πώς να μη νιώσει κανείς την ορμή να συνθέσει, εντάσσοντας αυτές τις περιπλοκές στη δημιουργία του;

Και τι γίνεται αν κάποιος σκεφτεί να συνδυάσει αυτές τις τρεις ξεχωριστές κινήσεις (την προαγωγή, το ροκέ και το en passant) σε ένα θέμα; Τότε ένας «άθλος» γεννιέται. Αν και η ιδέα είναι πιο παλιά, γενέθλια χρονιά του άθλου τούτου θεωρείται το 1966, όταν και ο Γιοαχίμ Βαλλαδάο Μοντέιρο προκήρυξε στην εφημερίδα Ο Mondo ένα τέτοιο θεματικό τουρνουά. Βρισκόμαστε φυσικά στην εξωτική Βραζιλία της υπερβολής και του πάθους (ναι, λίγος αποικιοκρατικός εξωτισμός βοηθά εν προκειμένω την περιγραφή) και το υπερβολικό και παθιασμένο θέμα θα έπαιρνε πλέον το αρμόζον του όνομα: «Άθλος Βαλλαδάο».

Ποιος ήτο όμως ο Γιοαχίμ Βαλλαδάο Μοντέιρο. Όπως σημειώνει ο Ζίγκφριντ Χόρνεκερ σε ένα αναλυτικό του άρθρο στην Chess base, θα περίμενε κανείς να υπάρχουν άφθονες πληροφορίες για τον -εκ πρώτης όψεως άγνωστο- Βαλλαδάο, κατά τον ειδικό εκείνο τρόπο που μαθαίνεις όλο και περισσότερα για «περίεργες» και όχι πάνδημα γνωστές μορφές ενός αντικειμένου όσο περισσότερο εντρυφείς σε αυτό. Και όμως. Ο Γιοαχίμ Βαλλαδάο Μοντέιρο παραμένει για τον σκακιστικό κόσμο ένας άγνωστος. Από σκόρπιες πληροφορίες ξέρουμε ότι ανέπτυξε πολυσχιδή προσωπικότητα. Υπήρξε γιατρός και αναγεννησιακός λόγιος, με δημοσιεύσεις σε ευρύ φάσμα του επιστητού, από τη σκακιστική σύνθεση έως τη λογοτεχνία. Ταυτόχρονα δεν παρέλειπε να αρθρογραφεί, σε μια εποχή φυσικά που η κυκλοφορία των εφημερίδων ήταν συνώνυμη με την κίνηση της πληροφορίας.

Πέραν τούτων όμως ουδέν. Ούτε καν η χρονολογία γέννησης του Βραζιλιάνου δεν μας είναι ουσιαστικά γνωστή, καθιστώντας το σύντομο «Βαλλαδάο (1907-1993)» περισσότερο μια υπόθεση παρά μια βεβαιότητα. Ακόμα και στο εξαιρετικό μπλογκ του Έντουαρντ Γουίντερ Chess Notes, ελάχιστες πληροφορίες ανευρίσκονται. Τουλάχιστον εκεί έχουμε και το μόνο φωτογραφικό υλικό που αφορά τον Βαλλαδάο –μια μικρή παρηγοριά για την υπόλοιπη άγνοιά μας.Ένα πορτρέτο, μια φωτογραφία του από ένα σιμουλτανέ του Αλιέχιν, η βιβλιογραφία του, εξώφυλλα βιβλίων και σκαριφήματα εφημερίδων. Πλάι στα σκακιστικά γλωσσάρια, λεξικά λατινικών – η λεπτή ειρωνεία της ιστορίας που αφήνει πίσω της ατάκτως ερριμένα στοιχεία, σε βαθμό τέτοιας αδιαφορίας για την υστεροφημία μας που σκέφτεται κανείς ότι χωρίς τον άθλο του ο Βαλλαδάο δεν θα αποτελούσε ούτε καν μια υποσημείωση (τουλάχιστον για μας τους Δυτικούς).

Στο μυστήριο που περιβάλλει τη φιγούρα του Βαλλαδάο -ή μάλλον στην προσπάθεια να φωτιστούν οι σκοτεινές πλευρές του- συμμετέχει και ένας Έλληνας συλλέκτης, ο Μιχαήλ Συγγρός. Τον είχαμε γνωρίσει σε παλαιότερο άρθρο, όταν και είχαμε περιηγηθεί στο πρώτο ελληνικό σκακιστικό εγχειρίδιο. Από τον Γουίντερ μαθαίνουμε ότι ο Συγγρός επικοινώνησε μαζί του και του απέστειλε δυο σελίδες από το βιβλίο του Glossário Caissiano (Ρίο ντε Τζανέιρο, 1961), όπου και παρατίθεται η έως τότε συγγραφική παραγωγή του. Δεδομένου ότι το αρχείο του σημαντικού συλλέκτη έχει παραχωρηθεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ελπίζουμε ότι σε λίγο καιρό το βιβλίο του Βαλλαδάο θα είναι προσβάσιμο στον έλληνα μελετητή. Η ελπίδα να βρούμε παραπάνω στοιχεία για την αινιγματική προσωπικότητα είναι ακόμα ζωντανή.

Σε αντίθεση με τον ίδιο, ο άθλος του Βαλλαδάο έγινε πόλος έλξης για σωρεία συνθετών από το 1966 έως σήμερα. Καθώς σκοπός μας δεν είναι να σας φορτώνουμε με διαγράμματα και αλγεβρική γραφή, ο αναγνώστης και η αναγνώστρια που επιθυμούν να μάθουν περισσότερα θα βρουν στο παραπάνω άρθρο του Χόρνεκερ πλήθος παραδειγμάτων για το είδος των σπουδών. Όσοι και όσες μείνουν ανικανοποίητοι και ανικανοποίητες καλούνται να συνεχίζουν την απόλαυση στο βιβλίο του γερμανού συνθέτη Βέρνερ Κάυμ Chess Problems, Out of the Box. Εκεί, μπορεί κανείς να απολαύσει όχι μόνο εξαιρετικά Βαλλαδάο αλλά και τη συμβολή του συγγραφέα στο θέμα, με την προσθήκη στις προδιαγραφές και του excelsior, το να ξεκινά δηλαδή το πιόνι που θα προαχθεί από το αρχικό του τετράγωνο -είναι τρελοί αυτοί οι συνθέτες, λέμε!

Θα κλείσω ωστόσο με ένα διάγραμμα, καθώς δείχνει μια ελληνική συνεισφορά στο θέμα. Ο Θεόδωρος Γιακάτης, ο Κώστας Πρέντος και ο Θέμης Αργυρακόπουλος πήραν με το Βαλλαδάο του διαγράμματος 2^ο έπαινο στο Münchner Märchen-Turnier 2022. Πρόκειται για ένα βοηθητικό πατ πρόβλημα σε 4,5 κινήσεις (όπου τα μαύρα συνεργάζονται με τα λευκά για να γίνουν πατ). Επιπρόσθετα ισχύει η μυθική συνθήκη Influencer, που ελπίζω να ενθουσιάσει τους αναγνώστες μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η προκήρυξη του τουρνουά που επεξηγεί επακριβώς τη συνθήκη ΕΔΩ.