Έκανε 9 παιδιά, είχε μια μακριά γενειάδα, έζησε πολλά χρόνια και είχε έναν θάνατο κάπως αστείο, τον οποίο είχε περιγράψει ο πολύ πιο ταλαιπωρημένος και άτυχος Ντοστογέφσκι, πολλά χρόνια πριν συμβεί. Θα πούμε μετά για τον θάνατό του, εδώ γράφουμε για το «Πόλεμος και Ειρήνη». Είναι ένα βιβλίο που είναι πραγματικά αστείο. Από αυτά που τα διαβάζεις μόνος σου σε ένα δωμάτιο και γελάς δυνατά. Το χιούμορ του Τολστόι είναι το χιούμορ ενός ανθρώπου που έχει την οξυδέρκεια αφενός, και αφετέρου παίρνει το δικαίωμα να κοιτάξει τους άλλους ανθρώπους από κάπου ψηλά, όπως ένα παιδί που παίζει με τα πλεϊμομπίλ του. Γράφει για γεγονότα κάποιες δεκαετίες πριν αλλά με τη γνώση ενός ανθρώπου που ξέρει το παλάτι και την πολιτική, όσο ξέρει και τον πόλεμο.
Ο κόσμος των ιντριγκαδόρων ευγενών που περιγράφει ο Τολστόι είναι οικείος στον ίδιο. Παράξενο ή όχι, είναι οικείος και σε εμάς, ίσως επειδή οι άνθρωποι είναι άνθρωποι και στο τέλος οι κοινωνικές συμπεριφορές και οι τύποι δεν είναι πολύ διαφορετικοί στην αυλή του Τσάρου από όσο σε μια μικροαστική δημοκρατία ή σε οποιαδήποτε κοινωνική συνθήκη τέλος πάντων.
Το βιλίο σπάει συχνά την ιστορία, ο συγγραφέας δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον να μας μιλήσει πιο γενικά, να επικοινωνήσει τις θεωρήσεις του πάνω στην ιστορία κυρίως και στην κοινωνία, με κάποια μικρά αποσπάσματα όπου βγάζει χολή για τους γιατρούς. Δεν θα μάθουμε αν αυτό σχετίζεται με τον γιατρό πεθερό του.
Οι συχνές παρεκβάσεις είναι κάτι που το βρίσκουμε σε συγγραφείς με κοσμοθεωρητικές φιλοδοξίες για τους οποίους ένα μυθιστόρημα δεν είναι απλά μια ιστορία αλλά θεωρούν πως έχουν την υποχρέωση να μας μιλήσουν για κάτι πιο μεγάλο, πιο γενικό, με έναν τρόπο σκέψης κάπως επαγωγικό ίσως. Η θεώρηση του Τολστόι είναι λίγο πολύ αυτή: η ιστορία κινείται από μεγάλα, σχεδόν νομοτελειακά γρανάζια. Οι κινήσεις των ανθρώπων υπό την επίδραση ποικίλων κινήτρων είναι πάντα και μάταιες και αστείες μέσα στην ματαιότητά τους. Το αυτό ισχύει για τον γέρο αριστοκράτη με κόλλημα στα μαθηματικά και τη λογική, τον ξεπεσμένο αριστοκράτη πρώην στρατιωτικό που προσβλέπει σε έναν καλό γάμο, τον πολύ πλούσιο ιδεαλιστή που θέλει να σώσει τον κόσμο από τον εωσφόρο Ναπολέοντα. Είναι καιρός ενός πανευρωπαϊκού πολέμου, καιρός διπλωματικής και πολιτικής ζύμωσης. Οι χαρακτήρες του Τολστόι είναι οι πρωταγωνιστές αυτής της σύγκρουσης, όσο και οι πελάτες της. Ίσως, ο χαρακτήρας που απηχεί τη θεώρησή του της μεγάλης εικόνας είναι ο Κουτούζοφ, ο ήδη γέρος αρχιστράτηγος των Ρώσων που έτυχε να είναι εκείνος που θα αντιμετώπιζε την εισβολή του Ναπολέοντα.
Ο Τολστόι -που είχε στρατιωτική και πολεμική εμπειρία- τον βάζει να αντιμετωπίζει με σχεδόν θεϊκή αδιαφορία τα σχέδια μάχης των φιλόδοξων αξιωματικών, τα οποία όπως και να έχει, ο Τολστόι μετά τα αποδομεί: τίποτα δεν λειτουργεί σε ένα πεδίο μάχης που μοιάζει να είναι τυχαία γιουρούσια, ένας στρατός από φιλόδοξους καιροσκόπους αριστοκράτες ή αριστοκράτες με αίσθημα τιμής και επιστρατευμένους δουλοπάροικους. Στο τέλος, καμία πράξη, κανενός ανθρώπου δεν θα έχει τόση σημασία. Θα γίνει αυτό που είναι να γίνει και αυτό που όλοι ξέραμε από την αρχή, είναι μια μεγάλη κίνηση λαών και ανθρώπων, θα μπουν στη Ρωσία αλλά αυτό δεν θα μπορέσει να κρατήσει πολύ γιατί οι Ρώσοι θα ξανασπρώξουν τη μεγάλη στρατιά έξω και θα φτάσουν μέχρι το Παρίσι.
Οι ανθρώπινες πράξεις είναι σχεδόν μάταιες, όλοι είναι εξίσου δέσμιοι ενός ρόλου, ακόμα και ο agent δεν είναι παρά ένας ρόλος. Η ματαιότητα που διαπερνά το έργο βγαίνει και έξω από τις γραμμές της αφήγησης: Φαίνεται να διαπερνά τον ίδιο τον Τολστόι η αγωνία να μας μιλήσει για το ματαιο της φιλοδοξίας. Και φορτώνει λέξεις και σελίδες με τέτοιον τρόπο που τον έκανε τον πιο διάσημο και πετυχημένο συγγραφέα στον κόσμο. Ένα έργο ενός ανθρώπου που έγινε ο μεγαλύτερος συγγραφέας, γράφοντας για το μάταιο της φιλοδοξίας και του ατόμου. Είναι άραγε αυτό ο ορισμός της ματαιότητας ή ένας θρίαμβος της φιλοδοξίας; ή, απλά, το παράδοξο του Τολστόι και της ύπαρξης.
Έγραψα πριν για τον συγγραφέα που βλέπει από πάνω όπως ένα παιδί παίζει με τα πλεϊμομπίλ του. Κάποτε σε καλοκαιρινές διακοπές στη Γιάλτα είχαν συνυπάρξει για κάποιες μέρες ενός καλοκαιριού ο Τολστόι, ο Τσέχοφ και ο Γκόρκι. Όπως είναι λογικό ο Τολστόι έμενε στον πύργο του, ο Τσέχοφ είχε νοικιάσει μία βίλα και ο Γκόρκι ένα δωμάτιο. Ο Γκόρκι μας περιγράφει τη συνάντησή του με τον Τολστόι, όπου ο ήδη τεράστιος, σούπερσταρ και καταξιωμένος συγγραφέας τον ρωτάει: «Δηλαδή δεν πιστεύετε στην ύπαρξη του Θεού;» και ο Γκόρκι μας λέει ότι από τον τρόπο που είπε αυτή την φράση ήταν σαν αναφερόταν στον εαυτό του.
Στην αρχή είχα πει ότι θα μιλήσω και για τον θάνατο του Τολστόι, και μου κάνει εντύπωση ότι δεν έχω διαβάσει πουθενά για την χτυπητή, εντυπωσιακή ομοιότητα που έχει με το τέλος κάποιου χαρακτήρα στους δαιμονισμένους του Ντοστογέφσκι. Ο γέρος Τολστόι αποφασίζει ότι ο τρόπος που έζησε είναι μάταιος και αποφασίζει να γίνει περιπλανώμενος χριστιανός στάριετς. Απομακρύνεται κάποια χιλιόμετρα από το σπίτι του, αρρωσταίνει, τον επιστρέφουν σπίτι του όπου και πεθαίνει μετά από λίγες μέρες.
Τα θυμήθηκα και αυτά γιατί μεταξύ άλλων συζητούσα με φίλο που γράφει σε μέινστριμ μέσο για το κίνητρο του να γράφει κανείς. Εντάξει, φταίει ότι οι μήνες του 2025 ήταν για εμένα πολύ κουραστικοί, ευτυχώς με εξαιρετικά δημιουργικό τρόπο, και παραμέλησα το εβδομαδιαίο συνήθως κείμενό μου στο Κοσμοδρόμιο.
Τελικά, γράφουμε γιατί απλά γράφουμε. Όπως και ο καλός συνάδελφος Τολστόι.
