Στη Σερβία, οι συνεχιζόμενες πολιτικές διαδηλώσεις ανοίγουν τον δρόμο για πολιτικά αποτελέσματα μετά την αποδοχή παραίτησης του πρωθυπουργού Μίλος Βούτσεβιτς από την πρόεδρο της σερβικής βουλής Άνα Μπρνάμπιτς. Αν δεν υπάρξει αποτελεσματικός σχηματισμός νέος κυβέρνησης, τότε ανοίγει ο δρόμος για πρόωρες προεδρικές και βουλευτικές εκλογές. Στις 15 Μαρτίου δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές από όλη τη χώρα συγκεντρώθηκαν στο Βελιγράδι με κατάληψη και του κέντρου της πόλης, έξω από το Προεδρικό Μέγαρο. Οι αρχές είχαν μάλιστα κάνει χρήση τρακτέρ, για να περικυκλωθούν οι διαδηλωτές, τα οποία, όμως, εν πολλοίς αχρηστεύθηκαν ύστερα από παρεμβάσεις του πλήθους.
Οι συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες στη Σερβία έχουν πλέον ως στόχο το σύνολο του πελατειακού καθεστώτος της κυβέρνησης του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Το ενδιαφέρον είναι ότι το σερβικό φοιτητικό κίνημα έχει οργανωθεί με έναν αναρχοσυνδικαλιστικό και αυτοδιοικητικό τρόπο «από τα κάτω» και υπάρχει επιμέλεια να μην συμβεί ταύτιση με κόμματα της αντιπολίτευσης. Η μέριμνα αυτή έχει προσδώσει αξιοπιστία στο κίνημα.
Μία διάσταση των διαδηλώσεων είναι ότι η εκτεταμένη διαφθορά του καθεστώτος Βούτσιτς έχει οδηγήσει στην ύπαρξη πολιτών πολλών κατηγοριών. Τα μέλη και οι προσκείμενοι στο κυβερνών κόμμα ενδέχεται να έχουν προνομιακή αντιμετώπιση, ενώ, όπως και στην Ελλάδα, ο σερβικός λαός δεν εμπιστεύεται πλέον την ανεξαρτησία του θεσμού της δικαιοσύνης. Το κίνημα των διαδηλώσεων, ακόμη κι αν δεν αποδώσει αποτελέσματα σε επίπεδο θεσμών κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης, έχει φέρει την ελπίδα στον σερβικό λαό, ιδιαίτερα στην παραμελημένη επαρχία. Ταυτοχρόνως, υπάρχει και αντίσταση στην εργαλειοποίηση των διαδηλώσεων από δυνάμεις της αντιπολίτευσης. Εκπρόσωποι της αντιπολίτευσης μπορεί να έχουν παραδεχθεί τον αρχικά ανεξάρτητο χαρακτήρα του κινήματος, αλλά διέπονται από τη λογική ότι πρέπει έστω και εκ των υστέρων να υπάρξει μια κοινοβουλευτική εκπροσώπηση του κινήματος. Αυτό, όμως, θα μπορούσε να σημαίνει μία πειράτευση του κινήματος προς μια «έγχρωμη επανάσταση» σε μια περίοδο η οποία είναι εξαιρετικά έκρυθμη γεωπολιτικώς.
Το καίριο είναι, εξάλλου, ότι, όταν υπάρχει τόσο στενή σχέση μιας κυβέρνησης με το σύνολο του οικονομικού συστήματος, είναι εξαιρετικά δύσκολο να συμβεί απλή εναλλαγή της εξουσίας μέσω εκλογών. Το πρόβλημα βεβαίως παραμένει ότι, ενώ ο λαός έχει λάβει την επιτελεστική του συγκρότηση στους δρόμους της Σερβίας, αυτό δεν πρέπει να μείνει σε ένα επίπεδο «καρναβαλικής» βαλβίδας αποσυμπίεσης, όπως θα έλεγε ο Μιχαήλ Μπαχτίν, αλλά να υπάρξει μια συγκεκριμένη πολιτική θεσμοποίηση. Μία οδός που εξετάζεται είναι η αναρχοσυνδικαλιστική οργάνωση των εργαζομένων που συμμετέχουν στις διαδηλώσεις και η εκλογή εκπροσώπων σε επίπεδο πρωτεύουσας και περιφέρειας. Μία άλλη προοπτική είναι η σύμπηξη ενός εντελώς καινούργιου κομματικού σχηματισμού από τα κάτω, ο οποίος δεν θα είχε σχέση με το υπάρχον πολιτικό σύστημα και με τα διλήμματα ως προς τον γεωπολιτικό προσανατολισμό, αλλά θα επικέντρωνε στη δημοκρατία και στην αντιμετώπιση της διαφθοράς.
Όπως ακριβώς και στην Ελλάδα, το μήνυμα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς είναι «αν όχι εγώ, ποιος;», τονίζοντας ότι δεν υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική για τη διαχείριση της εξουσίας. Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ασκεί μία πολυδιάστατη εξωτερική και οικονομική πολιτική, λ.χ. συνεργαζόμενος με τη Γερμανία ως προς την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων λιθίου, αλλά και με την Κίνα, ως προς το σιδηροδρομικό δίκτυο της χώρας. Επίσης, υπάρχει συνεργασία με τη Γαλλία ως προς τα Rafale, αλλά και με την Τουρκία ως προς τα drones. Στην πολυδιάστατη πολιτική Βούτσιτς συμπεριλαμβάνονται και οι καλές σχέσεις με τη Ρωσία, η οποία έχει παραδοσιακή παρουσία στη Σερβία, ιδίως στις μεγάλες πόλεις Βελιγράδι και Νις. Από την άλλη, ο Βούτσιτς δεν έχει παραλείψει να αξιοποιήσει την έφεση της κυβέρνησης Τραμπ στο real estate. Ένα σημαντικό μέρος της παραδοσιακής πόλης του Βελιγραδίου έχει παραχωρηθεί στον γαμπρό του Ντόναλντ Τραμπ, προκαλώντας τις σερβικές ευαισθησίες, καθώς το σημείο αυτό είχε καταστραφεί από τους νατοϊκούς βομβαρδισμούς του 1999.
Ο Βούτσιτς βεβαίως εκμεταλλεύεται την πικρία των Σέρβων από τις αμερικανικές κυβερνήσεις των Δημοκρατικών, ιδίως επί Κλίντον, για να παρουσιάσει την εμβάθυνση των σχέσεων με το σύστημα Τραμπ ως μέρος της καινούργιας «κυριαρχιστικής» λαϊκής δεξιάς, που είναι συμβατή με τους επιμέρους πατριωτισμούς. Εν προκειμένω, είναι σημαντικό το ότι καθώς το δυστύχημα στο Νόβι Σαντ σχετιζόταν με το σιδηροδρομικό δίκτυο, δηλαδή με την ευρεία έννοια με τις κινεζικές επενδύσεις, είναι πρόσφορο για να αξιοποιηθεί για ανατρεπτικές διαδηλώσεις με φιλοδυτικό προσανατολισμό στο πρότυπο των «έγχρωμων επαναστάσεων», αν και το σερβικό φοιτητικό κίνημα έχει επιμελώς αποφύγει να οδηγηθεί σε αυτήν την κατεύθυνση.
Άλλωστε υπάρχει σχετική τραγική εμπειρία. Οι προηγούμενες μεγάλες διαδηλώσεις το 2000 είχαν ανατρέψει το καθεστώς Μιλόσεβιτς, αλλά είχαν φέρει κυβερνήσεις που ριζοσπαστικοποίησαν τη διαφθορά και το ξεπούλημα των πόρων της χώρας. Οι εν λόγω σερβικές διαδηλώσεις του 2000, έχοντας προηγηθεί ιστορικώς, είχαν παράσχει «τεχνογνωσία» σε φιλοδυτικές «έγχρωμες επαναστάσεις», συμπεριλαμβανομένου και του Μαϊντάν στην Ουκρανία. Το σύγχρονο σερβικό κίνημα δεν επιθυμεί ένα «σίκουελ» του 2000. Ωστόσο, από τη στιγμή που, όπως και στην Ελλάδα, δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή επιτυχημένο πλουραλιστικό δημοκρατικό σύστημα, είναι αδιάγνωστο το τι μπορεί να φέρει ένα κίνημα των δρόμων ως προς την κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση.
Το σίγουρο είναι ότι η κυβέρνηση Βούτσιτς έχει λάβει χαρακτηριστικά καθεστώτος και πελατειακού καπιταλισμού, καθώς ελέγχει το σύνολο της οικονομικής ζωής της χώρας, οπότε δεν μπορεί απλά να αλλάξει με εκλογές. Το εύκολο είναι η θυσία αναλώσιμων πολιτικών, όπως ο πρώην πρωθυπουργός Μίλος Βούτσεβιτς, που εξαναγκάστηκε σε παραίτηση. Το δύσκολο είναι η αλλαγή κυβέρνησης που στις συγκεκριμένες περιστάσεις θα σήμαινε ανατροπή καθεστώτος. Πολλοί παρομοιάζουν το καθεστώς Βούτσιτς με αυτό του Ερντογάν, τηρουμένων των αναλογιών του διαφορετικού μεγέθους Σερβίας και Τουρκίας. Η παρομοίωση αυτή, όμως, αν και όχι άστοχη, παραβλέπει το γεγονός ότι ο Βούτσιτς προσφέρει μια πολύ σημαντική λειτουργία στη Δύση. Με το να ηγείται τύποις εθνικιστικού κόμματος μπορεί να συγκρατεί τις πατριωτικές δυνάμεις των Σέρβων τόσο εντός της καθαυτό Σερβίας όσο και στην ευρύτερη Πρώην Γιουγκοσλαβία, λ.χ. στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, όπου υπάρχει ενδεχόμενο απόσχισης της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας, και στο Μαυροβούνιο, ενώ ταυτοχρόνως προάγει έναν σιωπηρό εξαναγκασμό των Σέρβων σε φυγή από το Κόσοβο. Με αυτήν την έννοια, όσο η «συλλογική Δύση» δεν επιθυμεί ανάφλεξη στα Βαλκάνια και άνοιγμα νέου μετώπου, εξυπηρετείται από το καθεστώς Βούτσιτς, το οποίο ελέγχει εν πολλοίς τις πατριωτικές δυνάμεις με τρόπο που δεν θα μπορούσε να το κάνει μια ανοικτά φιλοδυτική/ φιλελεύθερη κυβέρνηση. Ίσως για τον λόγο αυτό, τα εκάστοτε αντικυβερνητικά κινήματα είναι περισσότερο μοχλοί πίεσης, αλλά όχι πρόξενοι άμεσης και ταχείας ανατροπής.
Ιδιαιτέρως έκρυθμη είναι η κατάσταση στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, όπου ο Μίλοραντ Ντόντικ, πρόεδρος της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας, έχει καταδικασθεί από το Ανώτατο Δικαστήριο της συνολικής Βοσνίας-Ερζεγοβίνης σε φυλάκιση ενός έτους και αποχή από πολιτικές δραστηριότητες για έξι χρόνια. Εντάλματα σύλληψης εκδόθηκαν επίσης για τον πρωθυπουργό της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας Ράντοβαν Βίσκοβιτς και τον πρόεδρο της Εθνοσυνέλευσης Νέναντ Στέβαντιτς. Σημειωτέον, ωστόσο, ότι το 2023 έχει αλλάξει ο κανονισμός του δικαστηρίου και πλέον είναι δυνατόν να κρίνονται υποθέσεις, ακόμη κι αν δεν είναι παρόντες οι Σερβοβόσνιοι δικαστές, αλλά μόνο Κροάτες και Μουσουλμάνοι. Ο Ντόντικ επέλεξε να μην ασκήσει έφεση στην απόφαση, ώστε να μην αναγνωρίσει το δικαίωμα του Δικαστηρίου να έχει εμβέλεια στο σύνολο της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, συμπεριλαμβανομένης και της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας. Η ουσία της κατηγορίας βάσει της οποίας καταδικάστηκε ο Ντόντικ είναι η μη αναγνώριση του θεσμικού ρόλου του Κρίστιαν Σμιτ, Εκπροσώπου του ΟΗΕ στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Ωστόσο, η μετατροπή μιας πολιτικής αντεγκλήσεως σε δικαστική συνιστά μια πολύ επικίνδυνη τροπή, καθώς πλέον ντε φάκτο οι αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης δεν εκτελούνται στη Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας. Ο Ντόντικ κραδαίνει πάντα την πιθανότητα της απόσχισης του σερβικού μέρους από τη Βοσνία Ερζεγοβίνη.
Από αυτήν την άποψη, θεωρείται ότι ο πρόεδρος της Σερβίας Βούτσιτς παίζει έναν πολύ κομβικό ρόλο στο να συγκρατεί τις αποσχιστικές τάσεις των Σέρβων της Βοσνίας: Ο Βούτσιτς θεωρεί ότι πρόκειται για ένα ευρύτερο γεωπολιτικό ζήτημα, το οποίο δεν μπορεί να διευθετηθεί ανεξάρτητα από τον ρόλο που διαδραματίζουν οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Κίνα και η Ρωσία στην περιοχή. Η Σερβία θεωρεί ότι η απόφαση του Δικαστηρίου της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης ερήμην των Σέρβων δικαστών δυναμιτίζει την κατάσταση, αλλά οι κινήσεις των Σέρβων πρέπει να είναι υπολογισμένες, ώστε να μην υπάρξει ανάφλεξη στα Βαλκάνια σε μια περίοδο που είναι ιδιαιτέρως φορτισμένη στο διεθνές σκηνικό.
Στο μεταξύ, μετά τα Τέμπη και το Νόβι Σαντ, προστέθηκε ένα τρίτο μείζον δυστύχημα στα Βαλκάνια, αυτή τη φορά στη Βόρεια Μακεδονία, στην τοποθεσία Κότσανι, όπου ξέσπασε πυρκαγιά σε κέντρο διασκέδασης, όπου δεν τηρούντο τα μέτρα ασφαλείας και δεν υπήρχε αυθεντική άδεια λειτουργίας. Οι νεκροί ήταν 59 περίπου όσοι και στα Τέμπη. Αμέσως ξέσπασαν εκδηλώσεις που και στη Βόρεια Μακεδονία ξεκίνησαν από τους φοιτητές, εν προκειμένω του Πανεπιστημίου Κυρίλλου και Μεθοδίου. Στη Βόρεια Μακεδονία υπήρξαν άμεσες συλλήψεις πολιτικών, μόνο που αφορούσαν σε πρώην υπουργό Οικονομικών, ο οποίος συνδέεται με το κόμμα DUI των Αλβανών. Το αποτέλεσμα είναι ότι ενώ η κυβέρνηση VMRO DPMNE επιχειρεί να αποποιηθεί τις πολιτικές ευθύνες, ανοίγει μια περίοδος αντεγκλήσεων που έχουν και εθνοτικά χαρακτηριστικά.
Σε μια μεταδημοκρατική εποχή με κρίση θεσμών είναι τα πολύνεκρα δυστυχήματα που φέρνουν τους βαλκανικούς λαούς στους δρόμους, καθώς αίτημα δεν είναι πλέον μόνο η βελτίωση της διαβίωσης ή της πολιτικής συμμετοχής, αλλά και αυτή η δυνατότητα της γυμνής επιβίωσης. Το ζήτημα είναι αν τα κινήματα αυτά θα κατορθώσουν να σμιλεύσουν δημοκρατικούς θεσμούς, αποφεύγοντας τις εργαλειοποιήσεις από τους επαγγελματίες της (γεω)πολιτικής.
