«Η Βιέννη, η ιστορική πόλη της τέχνης, ήταν πάντοτε η πόλη εκείνων που δεν αναγνωρίζονται ή που αναγνωρίζονται πολύ αργά. Αυτό είναι ριζωμένο στο πνεύμα όλων όσων συμβαίνουν στη Βιέννη και στη βιεννέζικη τέχνη, καθότι η τέχνη αυτή χαρακτηρίζεται από μεγάλο πάθος και τραγικές χειρονομίες. Δεν είναι κραυγαλέα, αντίθετα είναι κρυφή. Δεν επιβάλλεται, προσεγγίζεται. Πρέπει να αναζητηθεί. Η Βιέννη έχει παλιά σκακιστική παράδοση, διότι το σκάκι είναι κυρίως το παιχνίδι των ανυπόληπτων, όσων δηλαδή αναζητούν στο παιχνίδι την επιτυχία εκείνη που τους έχει στερήσει η ζωή».
Εκτός από σημαντικός παίκτης, θεωρητικός και συνθέτης σκακιστικών σπουδών, ο Ριχάρδος Ρέτι υπήρξε και ταλαντούχος συγγραφέας. Στο παραπάνω απόσπασμα από το εμβληματικό έργο του Μοντέρνες ιδέες στο σκάκι (γραμμένο τη δεκαετία του 1920 και μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Στράτο Κακαδέλλη, εκδ. Κέδρος), περιγράφοντας το πλαίσιο της καλλιτεχνικής και σκακιστικής ζωής της Βιέννης προετοιμάζει το έδαφος για να μιλήσει για τον Καρλ Σλέχτερ και να δείξει πόσο παραμελημένηπροσωπικότητα υπήρξε.
Η συγγραφική επιδίωξη όμως δεν είναι άμοιρη ιδεολογικών προκαταλήψεων. Η ίδια η ζωή του Ρέτι είναι ταυτόχρονα μια ακύρωση αλλά και μια επιβεβαίωση της περιγραφής του για τη Βιέννη. Γεννημένος το 1889 στο Πέζικοκ, μια μικρή πόλη κοντά στη Μπρατισλάβα, ο Ρέτι θα ζήσει τις πολιτικές περιπέτειες της Μεσευρώπης που οδήγησαν στον κατακερματισμό της μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ίσως δεν είναι διόλου τυχαίο ότι η μελαγχολική περιγραφή της Βιέννης γράφεται το 1923, όταν και ο διαμελισμός της μεγάλης αυστροουγκρικής αυτοκρατορίας έχει κάνει τον Ρέτι Τσεχοσλοβάκο (πολύγλωσσος ο ίδιος, γράφει στα γερμανικά, μιλάει ουγγρικά αλλά ουδέποτε εμφανίζεται να ξέρει τσέχικα).
Στην παγκόσμια πρωτεύουσα της Βιέννης ο Ρέτι βρέθηκε ήδη από το 1904 για να σπουδάσει μαθηματικά. Γόνος εβραϊκής καταγωγής μεσαίας τάξης εμπόρων και επιστημόνων ο Ρέτι τα συνδύασε όλα αφοσιωμένος ουσιαστικά στο σκάκι.Στην εξέλιξή του συνέβαλαν η βαθιά σκακιστική παράδοση της πόλης-χωνευτηρίου και η ανάπτυξη σ’ αυτό το πρόσφορο έδαφος της μεγάλης σχολής των υπερμοντέρνων. Ο Ρέτι αρθρογραφεί, παίζει, ζυμώνεται με τους άλλους διαπρεπείς υπερμοντέρνους (και ειδικά με τονφίλο του και ατυχήσαντα Γκιούλα Μπρέγιερ) -γενικά συμμετέχει λόγω και έργω στη μεγάλη διανοητική επανάσταση που θεωρείταιακόμη κομμάτι εκ των ων ουκ άνευ της σκακιστικής θεωρίας και πρακτικής. Ακόμη και σήμερα, μαζί με τον Άρον Νίμτζοβιτς, θεωρούνται οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι της σχολής.
Την ίδια στιγμή, στην κεντρική Ευρώπη αναπτύσσεται εξίσου η παράδοση του «καλλιτεχνικού» σκακιού. Ο Τζον Μπίσλεϊ, μεταφραστής στην αγγλική της συλλογής σπουδών του Άρθουρ Μάντλερ (του ανθρώπου που πρώτος συγκέντρωσε και εξέδωσε τις σπουδές του Ρέτι το 1931) παρατηρεί την τεράστια διαφορά της σκακιστικής παιδείας του μέσου κοινού σε κεντρική Ευρώπη και Βρετανία: την ώρα που ο αναγνώστης μιας εφημερίδας στο Λονδίνο καλείται να λύσει ένα σχετικά απλό ματ σε 2 κινήσεις, ο «συνάδελφός» του στη Βιέννη καλείται να περιπλανηθεί στις λεπτές ισορροπίες περίπλοκων σπουδών, όπου η λύση είναι κάτι λιγότερο από μη προφανής. Μοιάζει λες και η περιπλοκότητα της κοινωνικής συνύπαρξης να απαιτεί την εκτόνωσή της σε μια περίπλοκη σύνθεση, που να τέρπει το πνεύμα αλλά να προσφέρει ταυτόχρονα και την παραμυθία της λογικής συνέπειας ακόμα και σε καταστάσεις φαινομενικού χάους.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι σπουδές (κατασκευασμένα φινάλε) που συνέθεσε ο Ριχάρδος Ρέτι. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μία, η πλέον διάσημη, που είναι σχεδόν αδύνατο να ασχολείσαι με το σκάκι και να μην την έχεις πετύχει κάπου: από κάποιο απλό εγχειρίδιο φινάλε, έως μια συλλογή σπουδών (πιο πρόσφατη εμφάνιση που έχω υπόψη μου το πρόσφατο βιβλίο του Γιαν Τίμαν100 Endgame Studies you must know, New in Chess)
Ο Μικαΐλ Ζινάρ, ένας από τους κορυφαίους συνθέτες σπουδών που περιέχουν μόνο πιόνια θα αφιερώσει στη «διπλή απειλή του Ρέτι», όπως αναφέρει το θέμα της διαβόητης σπουδής, 15 ολόκληρες σελίδες από το κλασικό πλέον The Pawn Study Composer’s Manual (Elkand Ruby, 2022). «Καμία σπουδή δεν έχει απολαύσει της προσοχής όσο αυτή του Ρέτι. Εντυπωσιάζει όποιον την βλέπει για πρώτη φορά. Ο αφορισμός ότι “οτιδήποτε έξυπνο είναι απλό” ταιριάζει γάντι σ’ αυτή τη μοναδική σύνθεση», θα γράψει μεταδίδοντάς μας την έκσταση της καθαρής ομορφιάς.
Ας δούμε όμως τη σπουδή (μερικές φορές δεν μπορείς να αποφύγεις τα διαγράμματα):
Στη σκακιέρα έχουν μείνει μόνο 4 πεσσοί. Ο λευκός βασιλιάς είναι στο πάνω άκρο της σκακιέρας και βλέπει μπροστά του το μαύρο πιόνι να κατευθύνεται ανενόχλητο προς τη γραμμή της προαγωγής, την ώρα που το δικό του λευκό είναι υπό τη στενή επίβλεψη του μαύρου μονάρχη. Εντούτοις, η εκφώνηση ζητά ισοπαλία. Πώς μπορεί κάτι τέτοιο να είναι ποτέ δυνατό; Ο Τίμαν χαρακτηρίζει την αρχική θέση ως μια οπτική παραίσθηση, για να τονίσει ακριβώς τη φαινομενική αδυνατότητα του ζητουμένου. Ο Ζινάρ παρατηρεί ότι αυτή η ψευδαίσθηση προκαλείται από τη σύγχυση της απλής, καθημερινής λογικής με τη σκακιστική. Εμποτισμένοι όπως είμαστε από τη γεωμετρία του σχολείου ψάχνουμε πάντα στην ευθεία τη σωτηρία της ταχύτερης απόστασης. Στο σκάκι ωστόσο τα πράγματα είναι διαφορετικά. Για να φτάσει ο λευκός βασιλιάς το μαύρο πιόνι θα χρειαστεί 6 κινήσεις, ασχέτως αν πάει κατευθείαν προς τα πάνω του ή κινηθεί διαγωνίως.
Με το μαύρο πιόνι ωστόσο να βρίσκεται ήδη 2 κινήσεις μπροστά, ο λευκός έχει ελπίδες σωτηρίας μόνο αν κάνει τον μαύρο να χάσει χρόνο. Και χρόνο κερδίζεις («τέμπο» στη σκακιστική διάλεκτο) αν απειλήσεις τον αντίπαλο αναγκάζοντάς τον έτσι να αμυνθεί.
Τι σημαίνει αυτό στην περίπτωσή μας; Καταρχάς ο λευκός βασιλιάς πηγαίνει μεν μπροστά, αλλά προς την κατεύθυνση και των δύο πιονιών. 1. Ρη7! θ4 2. Ρζ6! η προσέγγιση συνεχίζεται με τον ίδιο πλάγιο τρόπο. 2… Ρβ6, ο μαύρος είναι αναγκασμένος να χάσει μια κίνηση με τον μονάρχη του, αλλιώς ο λευκός θα προλάβει να πλησιάσει το δικό του πιόνι, προάγοντάς το επίσης. Τώρα;
3. Ρε5!! Όπως παρατηρεί ο Ζινάρ αυτή είναι η κίνηση που έμεινε στη σκακιστική ιστορία. Ο λευκός βασιλιάς συνεχίζει την έκκεντρη πορεία του και πετυχαίνει την ισοπαλία. Τι να κάνει ο μαύρος; Αν αιχμαλωτίσει το λευκό πιόνι με 3… Ρ:γ6, τότε ο λευκός βασιλιάς θα παίξει 4. Ρζ4 και θα προλάβει το μαύρο πιόνι: 4… θ3 5. Ρη3 θ2 6. Ρ:θ2 ισοπαλία. Δεν βοηθάει και το κατευθείαν σπρώξιμο 3… θ3 καθότι ο λευκός «πιάνει» το δικό του πιόνι. 4.Ρδ6 θ2 5. γ7 Ρβ7 6. Ρδ7 και τα πιόνια προάγονται ταυτόχρονα με ισοπαλία.
Το θαύμα επετεύχθη με απόλυτα λογικό τρόπο. Το «τρικ» του Ρέτι αποκαλύπτει μια πτυχή της εσωτερικής σκακιστικής λογικής που διαφέρει από την κοινή λογική. Αυτό που φαίνεται θαυμαστό, χάνει το στοιχείο του περίεργου για κάποιον που σκέφτεται μόνο σκακιστικά και βλέπει την ισοτιμία των τετραγώνων. Η ομορφιά εκεί ταυτίζεται με την αλήθεια.
Αυτό που έχει επίσης ενδιαφέρον στον Ρέτι είναι η τακτική του στις δημοσιεύσεις. O Ρέτι συνήθιζε να δημοσιεύει τις σπουδές του πρώτα σε μικρές εφημερίδες και μετά να τις αναδημοσιεύει σε ευρύτερης κυκλοφορίας έντυπα. Για πολύ καιρό ως πρώτη δημοσίευση δινόταν το Kagan’s Neueste Schachnachrichten και έτος το 1922. Πλέον ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει, η ιστορία όμως δεν τελειώνει εκεί. Πολλές πηγές, ανάμεσά τους και το πρόσφατο βιβλίο του Τίμαν, δίνουν ωςπρώτη δημοσίευση την DeutschösterreichischeTages-Zeitung το 1921. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Ρέτι έχει όντως δημοσιεύσει εκεί και άλλη σπουδή το ίδιο έτος. Όπως και το ότι πρόκειται για μια εθνικιστική, αντισημιτική εφημερίδα (οι σκακιστές δεν φημίζονται πάντα για την πολιτική τους οξυδέρκεια). Ο Ζινάρ, από την άλλη, δίνει ως πρώτη δημοσίευση την Ostrauer [Österreichische] Morgen zeitungund Handesblatt, προσδιορίζοντας και την ακριβή ημερομηνία: 4 Δεκεμβρίου.
Ο Ρέτι θα πεθαίνει από οστρακιά το 1929. Δύο χρόνια μετά ο ΆρτουρΜάντλερ, κορυφαίος μετέπειτα συνθέτης σπουδών, θα συγκεντρώσει τις σπουδές του Ρέτι σε έναν σχολιασμένο τόμο. Ποιος ξέρει τι άλλο θα δημιουργούσε ο δαιμόνιος κεντροευρωπαίος αν ζούσε περισσότερα από τα μόλις 40 του χρόνια. Παρόλα αυτά και μόνο η εν λόγω σπουδή θα ήταν αρκετή για να επιβεβαιώσει την περιβόητη ατάκα του Ζαν ΛυκΓκοντάρ που απαντά στο ερώτημα ποια είναι η φιλοδοξία σου: «Να γίνω αθάνατος και ύστερα να πεθάνω».
