Έγραφα στο προηγούμενο μέρος ότι η πράξη του βλέμματος αντιμετωπίζεται ως άσκηση εξουσίας, όμως, τι γίνεται τότε με τις αφηγήσεις; Μία αφήγηση είναι παραγωγή κατηγοριών και γνώσης. Πρόκειται εδώ όχι για την άσκηση ενός βλέμματος, αλλά για την επιβολή στο οπτικό πεδίο των άλλων. Μια αφήγηση κατασκευάζει τον νόμιμο, τον εξουσιοδοτημένο τρόπο να βλέπει κανείς τα πράγματα, είναι η ίδια άσκηση εξουσίας.
Η παραγωγή μιας αφήγησης ήταν συνδεδεμένη πρωταρχικά με τη γραφή. Ο de Certeau ισχυρίζεται και εγώ τον πιστεύω ότι η πράξη της γραφής ήταν, ακόμα και μέχρι τον 19ο αιώνα, διαχωρισμένη από την πράξη της ανάγνωσης. Για αιώνες το βασικό εργαλείο διδασκαλίας της ανάγνωσης ήταν τα ιερά κείμενα, τα κατεξοχήν κείμενα που δεν ξαναγράφονται και που σχολιάζονται μόνο από φέροντες αυθεντία. Η πράξη της ανάγνωσης διδάσκεται αποσυνδεδεμένη από την πράξη της γραφής· το πρώτο (η ανάγνωση) απευθύνεται εξίσου στα υποτελή κοινωνικά στρώματα, το δεύτερο είναι προνόμιο, ένα δικαίωμα που ελέγχεται.
Δεν χρειάζεται να πάμε τόσο μακριά ώστε να πούμε ότι ένα κείμενο είναι ένα οπτικό μέσο, είναι εικόνα, σύμβολα συνήθως σε χαρτί. Τα τοπία, οι εικόνες της καθημερινότητάς μας είναι ακόμα περισσότερο πλούσια σημειολογικά. Τα τοπία περιλαμβάνουν σύμβολα, στο τέλος είναι αφηγήσεις τα ίδια, κατασκευασμένες μέσα από κοινωνικές διεργασίες και αποτυπώνουν τις σχέσεις εξουσίας.
Ο καθένας που έχει νοικιάσει διαμέρισμα το γνωρίζει ότι η θέα πληρώνεται πολύ περισσότερο από τη μη-θέα. Ένα βήμα πιο πέρα από τη μη-θέα είναι η επιβεβλημένη θέα, η θέα που πληρώνει άλλος για να τη δεις εσύ, όπως μια διαφημιστική πινακίδα, ή αυτή που πληρώνει άλλος αδιαφορώντας αν θα την υποστείς εσύ. Αυτό που σε μια αμερικάνικη ταινία θα ήταν το αναβόσβημμα μιας πινακίδας που πλημμυρίζει με νέον ανταύγεια ένα φτηνό δωμάτιο, ή στην Ελλάδα μια πολυκατοικία που αντικαθιστά τη θέα της Ακρόπολης.
Όποιος έχει περάσει από πανεπιστήμιο θυμάται τις αφίσες φοιτητικών παρατάξεων σε ταπετσαρία. Μια δεκάδες φορές επαναλαμβανόμενη ηχώ του ίδιου μηνύματος που έχει νόημα μόνο αν θεωρήσουμε ότι το μήνυμα δεν βρίσκεται στις λέξεις της αφίσας αλλά στη διεκδίκηση του οπτικού πεδίου.
Η μεγάλη επιβολή στο βλέμμα κοστίζει και πληρώνεται. Συνήθως, ο καθένας επιβάλλει στο βλέμμα των άλλων ανάλογα με το μερίδιό του στη νομή της εξουσίας. Τα μεγάλα δημόσια κτίρια και η κεντρικότητά τους μέσα στην πόλη αντανακλούσαν την ισχύ του κράτους.
Ακόμα και ο Παρθενώνας και η δεσπόζουσα θέση του πάνω από την πόλη της Αθήνας ήταν μια πολύ εύγλωττη δήλωση της ισχύος και της αυτοπεποίθησης αυτής της κοινότητας. Τα δημόσια κτίρια εδώ και δεκαετίες δεν είναι τα πιο επιβλητικά της πόλης, ο ίδιος ο Παρθενώνας, μαζί και η αυτοπεποίθηση των ανθρώπων που ζουν γύρω του, πριν από λίγες μέρες επιστεγάστηκε από ένα παπούτσι.
Η επικράτηση στο τοπίο έχει γίνει πια ιδιωτική υπόθεση. Τη θέα τη λυμαίνονται οι διαφημιστικές πινακίδες και τα εταιρικά κτίρια. Αν υπάρχει αμφιβολία για την κλίμακα και τη σημασία της διεκδίκησης του δικαιώματος στη θέα, μας την απαντά αυτό το κείμενο από το 2013 της ΕΛΕΤΑΕΝ, του λόμπι των εταιρειών ανανεώσιμης ενέργειας:
Οι ορεινοί όγκοι του λεκανοπεδίου Αττικής (π.χ. Πεντέλη, Πάρνηθα κ.λπ.) αναπτύσσονται σε άμεση γειτνίαση και πέριξ του αστικού ιστού της πόλης της Αθήνας. Έτσι, η υλοποίηση μικρών αιολικών σταθμών στις περιοχές αυτές έχει επιδεικτικό σκοπό και πιο συγκεκριμένα αποσκοπεί στη διάδοση και εμπέδωση της ιδέας των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με στόχο τη διεύρυνση της αποδοχής τους από το ευρύ κοινό.
Το τοπίο του ύστερου καπιταλισμού είναι και αυτό το ίδιο απροσπέλαστο στη γραφή με τα ιερά βιβλία: προσφέρεται μόνο για ανάγνωση. Είναι η αφήγηση της οικονομικής ανισότητας, του χρήματος ως εξουσία.
– – – – – –
Φωτογραφίες: Γιώργος Σερβετάς
