Αν δείτε το ίνστα μου, βγάζω και γαμώ τις ωραίες φωτογραφίες, επίσης μπορεί κάποιος να συνάγει ότι έχω πάει καλές διακοπές και έχω κάνει κάποια ίσως ενδιαφέροντα ταξίδια, και διάφορα άλλα πράγματα. Και όπως μπορείτε να φανταστείτε αυτό, το ότι βγάζω καλές φωτογραφίες είναι μόνο ένα από τα πράγματα που αγαπώ να κάνω, ούτε η σημαντικότερη από τις δεξιότητές μου, ούτε η πιο ανεπτυγμένη. Ανήκω μαζί με μερικά εκατομμύρια ανθρώπους αυτής της χώρας σε μια γενιά που η ανθρώπινη ζωή ήταν ακριβή και πολύτιμη, και που για κάποια χρόνια η κοινωνία μας, όπως και πολλές άλλες, επένδυαν σοβαρά σε αυτήν. Οι δεξιότητές μας πληρώθηκαν ακριβά σε πανάκριβα, δημόσια χρηματοδοτούμενα πανεπιστήμια, η παιδική μας ηλικία βιώθηκε μέσα σε ένα πλαίσιο ασφάλειας, σε ένα σοσιαλδημοκρατικό, εξισωτικό περιβάλλον που δεν είχε μόνο στόχο το κέρδος.
Στα 80ς βίντεο με τις ουρές των αυτοκινήτων στα διόδια, γελάμε και οικτίρουμε τους Έλληνες εκείνης της εποχής που δεν φορούσαν ζώνες ασφαλείας και καμιά φορά κρατούσαν τα παιδιά στο εμπρός κάθισμα ή που κάπνιζαν με τα παιδιά μέσα στο αυτοκίνητο. Και όμως, τα παιδιά περιβάλλονταν με περισσότερη φροντίδα και ασφάλεια: τα κινούμενα σχέδια ήταν επιμελημένα από την κρατική τηλεόραση, τα παιδιά είχαν παιδικούς σταθμούς, οι γονείς τους γονικές άδειες, οι διαφημίσεις παιχνιδιών ήταν απαγορευμένες. Οι ζωές των παιδιών ήταν ακριβές, η ζωή κάθε ανθρώπου ήταν πιο ακριβή, οι άνθρωποι δεν ήταν για σπατάλη και για πέταμα. Η πραγματικότητα είναι ότι το κόνσεπτ της ασφάλειας ως περιορισμού της ελευθερίας είναι μια φιλελέδικη αφήγηση, κατεξοχήν μικροαστική που μας στέρησε ελευθερίες για κάποια ασφάλεια.
Τώρα ζω στην πλατεία Αμερικής και οδηγώ συχνά στην Αχαρνών. Και έτσι ξέρω ότι πληρείται μια από τις προϋποθέσεις για να πάμε σε πόλεμο: ένας άξονας τεσσάρων χιλιομέτρων που ακτινικά ξεδιπλώνεται από το κέντρο της Αθήνας περιβάλλεται μόνο από γειτονιές φτωχών. Η ζωή κατά μήκος του δρόμου είναι πολύ φτηνή. Η κάζουαλ διακινδύνευση βρίσκεται παντού, στον τρόπο που οδηγούν, στα ασυντήρητα αυτοκίνητα, τα φτηνά φορτωμένα σκούτερ και τα ηλεκτρικά πατίνια, τα φορτωμένα καροτσάκια ανακύκλωσης, στους πεζούς που περνούν τον δρόμο σε οποιοδήποτε σημείο και με κάθε χρώμα στο φανάρι. Σχεδόν ξεκάθαρα, δεν πρόκειται για αυτοκαταστροφική τάση. Είναι κάτι άλλο και κάτι ίσως περισσότερο από μια αυτοκαταστροφική τάση, είναι η φτήνια της ανθρώπινης ζωής. Εξάλλου, πολλοί από τους ανθρώπους που βλέπει κανείς στο μήκος της Αχαρνών είναι άνθρωποι που έχουν βιώσει τον πόλεμο ή τις συνέπειές του, συχνά άνθρωποι που βρέθηκαν σε ένα φουσκωτό στο Αιγαίο, στο έλεος της θάλασσας, στο έλεος των διακινητών και φυσικά του ελληνικού λιμενικού. Έχουν αψηφήσει κινδύνους χειρότερους από ένα κόκκινο φανάρι σε διάβαση πεζών. Είναι μια φτήνια και μια σπατάλη της ανθρώπινης ζωής αδιανόητη για τους μεγαλωμένους σε μια σχεδόν δυτική και αρκετά ευημερούσα χώρα.
Σκεφτόμαστε συχνά τον πόλεμο ως ακριβώς μια σπατάλη ανθρώπινης ζωής και υποδομών που δημιουργήθηκαν με μεγάλο ανθρώπινο κόπο. Οι άνθρωποι στα 20κάτι τους γενικά θέλουν να γίνουν κάτι, να αφήσουν το δικό τους υλικό αποτύπωμα στον κόσμο. Όταν 20άρηδες αγωνιούν κυρίως να υπάρξουν ή να επιβιώσουν, φαίνεται να έχουμε έτοιμο έμψυχο υλικό για τον πόλεμο. Στον πόλεμο πρέπει κυρίως να γυρίσει κανείς ζωντανός, και αυτό φαίνεται να είναι μια ελαχιστοποίηση της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Μαζάουερ στη «σκοτεινή ήπειρο» καταγράφει και εξηγεί πώς ο 1ος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν η μεγαλύτερη σεξουαλική καταστροφή της Ευρώπης. Για τους άντρες που επέστρεφαν μαζικά, ταπεινωμένοι και συχνά ανάπηροι, σε μια οικογένεια που είχε μάθει να ζει χωρίς αυτούς. Το κατανοώ και το πιστεύω, ο πόλεμος είναι κυρίως μια ταπεινωτική κατάσταση.
Αλλά όσο μαθαίνουμε περισσότερα, όσο η γνώση του κόσμου βαθαίνει, τελικά ίσως ακριβώς αυτό, η υποχρέωση να μείνεις ζωντανός και να καταστρέψεις ό,τι σε απειλεί, να είναι εκείνο που ο Γούντι Γκάθρι έλεγε στη διάρκεια ενός άλλου πολέμου, εναντίον των ναζί των ορίτζιναλ: the biggest thing that man has ever done. Με την επιφύλαξη βέβαια ότι o Γούντι Γκάθρι δεν πολέμησε.
Βλέπουμε συνήθως τον στρατιώτη κομμάτι μιας μάζας, όλη η στρατιωτική εκπαίδευση μοιάζει να αποσκοπεί στην εκμηδένιση της ατομικότητας. Λένε όμως οι πιο ειδικοί ότι υπάρχουν πόλεμοι και μάχες, όπως στο Στάλινγκραντ, που η ατομική συγκρότηση παίζει τον ρόλο της. Είναι ακριβώς αυτό που βλέπουμε σε εκείνα τα βίντεο που μαχητές της παλαιστινιακής αντίστασης εξοντώνουν Ισραηλινούς φαντάρους, που πλησιάζουν ισραηλινά τανκς και τα ανατινάζουν μαζί με τους λουφαγμένους μέσα χειριστές τους. Και μάλλον αυτές οι εικόνες είναι μια πολύ εύγλωττη καταγραφή του ανθρώπου απέναντι στους μηχανισμούς.
Αρχίζω πια να βλέπω τον πόλεμο με άλλο μάτι. Σε μια εποχή όχι πολύ μακρινή, όχι περισσότερο από τρεις δεκαετίες πίσω, και ίσως σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας ακόμα και μέχρι σήμερα τα παιχνίδια μας και τα αθλήματά μας, παιδικά ή μη δεν είναι παρά μιμήσεις πολέμου. Από τα προαιώνια κρυφτό και κυνηγητό, το ποδόσφαιρο, μέχρι το σκάκι και το counterstrike. Μοιάζει ο πόλεμος να βρίσκεται στο κέντρο της ανθρώπινης δραστηριότητας. Δεν είναι παρά τρεις γενιές στη χώρα μας που δεν χρειάστηκε να πολεμήσουν, ίσως ο πόλεμος να μην είναι τελικά μια ιστορική ανωμαλία και μια κατάσταση εξαίρεσης. Αν αυτό μας λάχει, θα είναι και αυτό κάτι που θα απαιτήσει κάθε ακριβή δεξιότητά μας της ειρήνης.
Πολλοί και εξαιρετικά ταλαντούχοι άνθρωποι στο παρελθόν ανέστειλαν τα πάντα επειδή βρέθηκαν εν μέσω πολέμου. Ο Μάνος Ζαχαρίας σπούδαζε θέατρο πριν το ξέσπασμα του πολέμου, ο Ιάνης Ξενάκης ήταν φοιτητής του Πολυτεχνείου. Δεν ξέρω πόσο αυτά τους βοήθησαν να σκοτώσουν, αλλά σίγουρα για κάποια χρόνια της ζωής τους, ήταν ο πόλεμος αυτό που τους όρισε. Και φυσικά, εκείνος ο παλιός καλός συνάδελφος, ο Αισχύλος, που είχε ένα έργο και μια καριέρα για την οποία θα μπορούσε να είναι πάρα πολύ περήφανος, επέλεξε στο ταφικό του επίγραμμα, ως κορυφή της ζωής του, να μνημονεύσει εκείνη η μάχη με τον μακρυμάλλη Πέρση του οποίου το όνομα δεν θα μάθουμε. Θέλω να πω, αυτό που πρέπει να κάνει ο καθένας μας, με όσο agency κουβαλάει, είναι να προσπαθήσει να αποτρέψει τον πόλεμο. Αν όμως έρθει, ας φροντίσουμε ο πόλεμος να έχει κάποιο νόημα. Δεν είναι και το τέλος του κόσμου, συνήθως.
